ASSEB Class 6 সমাজ বিচিত্ৰাৰ পঞ্চদশ অধ্যায় “অৰ্থনীতি, ইয়াৰ খণ্ডসমূহ আৰু বিনিময়ৰ মাধ্যম”-এ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক অৰ্থনীতিৰ মূল ধাৰণা, অৰ্থনীতিৰ তিনিটা মুখ্য খণ্ড — প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয়ক খণ্ড — আৰু বিনিময়ৰ বিভিন্ন মাধ্যম সম্পৰ্কে পৰিচয় কৰাই দিয়ে। মানুহৰ অসীম প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে সীমিত সম্পদৰ বিচাৰ-বিবেচিত ব্যৱহাৰ কেনেকৈ কৰিব লাগে আৰু বস্তু-বিনিময়ৰ পৰা মুদ্ৰা আৰু আধুনিক ডিজিটেল পদ্ধতিলৈ বিনিময় ব্যৱস্থা কেনেকৈ আগবাঢ়িল সেই বিষয়ে এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে।

সাৰাংশ (Summary)

সাৰাংশ: অৰ্থনীতি হ’ল সেই বিষয় যিয়ে মানুহৰ অসীম প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সীমিত সম্পদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে। মানুহে প্ৰয়োজনীয় বস্তু আৰু সেৱা লাভ কৰিবৰ বাবে বিভিন্ন কাম-কাজত নিয়োজিত হয়, আৰু এই কাম-কাজবোৰক প্ৰধানকৈ তিনিটা খণ্ডত ভাগ কৰা হয় — প্ৰাথমিক খণ্ড, গৌণ বা মাধ্যমিক খণ্ড আৰু তৃতীয়ক খণ্ড। প্ৰাথমিক খণ্ডত খেতিবাতি, পশুপালন, মাছ ধৰা, খনিৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থ উলিওৱা আদি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত কাম-কাজ অন্তৰ্ভুক্ত। গৌণ খণ্ডত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ সামগ্ৰীক ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন উৎপাদিত বস্তু প্ৰস্তুত কৰা হয় — যেনে কাপোৰ উৎপাদন, লোহাৰ সামগ্ৰী, চিনি, ছিমেণ্ট আদি। তৃতীয়ক খণ্ডত উৎপাদন নহয়, বৰঞ্চ সেৱা প্ৰদান কৰা হয় — যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিবহণ, বেংকিং, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আদি।

বিনিময়ৰ মাধ্যমৰ ক্ষেত্ৰত মানুহে প্ৰথম অৱস্থাত বস্তু-বিনিময় প্ৰথা (Barter System) ব্যৱহাৰ কৰিছিল — অৰ্থাৎ এটা বস্তুৰ সলনি আনটো বস্তু সিধাসিধি বিনিময় কৰা হৈছিল। কিন্তু এই প্ৰথাৰ বহুতো অসুবিধা থকা বাবে পিছলৈ মুদ্ৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হ’ল। আজি কাকতী টকা, ধাতুৰ মুদ্ৰাৰ লগতে চেক, ড্ৰাফট্, ক্ৰেডিট কাৰ্ড, ডেবিট কাৰ্ড আৰু ডিজিটেল বিনিময়ৰ মাধ্যম যেনে UPI, ইণ্টাৰনেট বেংকিং আদি বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হৈছে। ই বিনিময় প্ৰক্ৰিয়াক সহজ, দ্ৰুত আৰু সুৰক্ষিত কৰি তুলিছে।

Summary: Class 6 Social Science Chapter 15 “Economics, Its Sectors and Medium of Exchange” introduces the basic idea of economics — the study of how people use limited resources to fulfill unlimited wants. Economic activities are divided into three sectors. The primary sector covers agriculture, animal husbandry, fishing, forestry and mining — activities directly tied to natural resources. The secondary sector involves manufacturing — turning raw materials into finished goods like cloth, sugar, cement and steel. The tertiary sector provides services — education, healthcare, transport, banking and trade. The chapter also traces the evolution of exchange: from the early barter system (direct goods-for-goods exchange) to money (coins and currency notes), and on to modern digital exchange tools such as cheques, debit/credit cards, UPI and internet banking. ASSEB Class 6 SCERT exam notes for HSLC Guru.

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

শব্দ	অৰ্থ
অৰ্থনীতি (Economics)	মানুহৰ অসীম প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সীমিত সম্পদৰ ব্যৱহাৰ অধ্যয়ন কৰা শাস্ত্ৰ।
প্ৰয়োজনীয়তা (Want)	মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে আৱশ্যকীয় বস্তু আৰু সেৱাৰ ইচ্ছা।
সম্পদ (Resource)	মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব পৰা বস্তু বা উপাদান।
উৎপাদন (Production)	মানুহৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু বা সেৱা তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary Sector)	প্ৰকৃতিৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে সামগ্ৰী আহৰণ কৰা কাম-কাজ — খেতি, মাছ ধৰা, খনিজ আহৰণ আদি।
গৌণ খণ্ড (Secondary Sector)	প্ৰাথমিক খণ্ডৰ সামগ্ৰীৰ পৰা বস্তু উৎপাদন কৰা কাম — কাৰখানা, শিল্প আদি।
তৃতীয়ক খণ্ড (Tertiary Sector)	সেৱা প্ৰদানৰ লগত জড়িত কাম-কাজ — শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিবহণ, বেংকিং আদি।
বস্তু-বিনিময় প্ৰথা (Barter System)	মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ এটা বস্তুৰ সলনি আনটো বস্তু প্ৰত্যক্ষভাৱে বিনিময় কৰা প্ৰথা।
মুদ্ৰা (Money)	সকলোৱে গ্ৰহণ কৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম — কাকতী টকা বা ধাতুৰ মুদ্ৰা।
চেক (Cheque)	বেংকৰ পৰা ধন উলিয়াবলৈ লিখা লিখিত নিৰ্দেশনা।
ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Credit Card)	বেংকে প্ৰদান কৰা প্লাষ্টিক কাৰ্ড যাৰ যোগেদি ধাৰে কিনিব পৰা যায়।
ডেবিট কাৰ্ড (Debit Card)	বেংকৰ একাউণ্টৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ ধন কাটিব পৰা প্লাষ্টিক কাৰ্ড।
ডিজিটেল বিনিময় (Digital Exchange)	ইণ্টাৰনেট আৰু মোবাইল ব্যৱহাৰ কৰি কৰা বিনিময় — যেনে UPI, ইণ্টাৰনেট বেংকিং।
সেৱা (Service)	আনৰ বাবে কৰা কাম যিটো প্ৰত্যক্ষ বস্তু নহয় কিন্তু উপকাৰ সাধে।
বাণিজ্য (Trade)	লাভৰ উদ্দেশ্যে কৰা বস্তু বা সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয়।

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)

১। অৰ্থনীতি কাক বোলে?

উত্তৰঃ অৰ্থনীতি হৈছে সেই শাস্ত্ৰ য’ত মানুহৰ অসীম প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সীমিত সম্পদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু সম্পদৰ বিচাৰ-বিবেচিত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়। অৰ্থনীতিয়ে আমাক শিকায় কেনেকৈ মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে উৎপাদন, বিনিময়, উপভোগ আৰু বিতৰণ কৰে। সংক্ষেপে, অৰ্থনীতি হ’ল এনে এক বিজ্ঞান যাৰ কেন্দ্ৰ-বিন্দু হ’ল সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা।

২। অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ মানে কি?

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ মানে হৈছে এনে কাম যাৰ যোগেদি মানুহে ধন উপাৰ্জন কৰে আৰু নিজৰ আৰু পৰিয়ালৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব পাৰে। কৃষক, শিক্ষক, ডাক্তৰ, ব্যৱসায়ী, কাৰখানাৰ শ্ৰমিক, চাইকেল মেৰামতিকাৰী আদি সকলোৱেই অৰ্থনৈতিক কাম-কাজত নিয়োজিত। বিনামূলীয়াকৈ ঘৰৰ মাকে কৰা কাম বা মন্দিৰৰ পুৰোহিতৰ স্বেচ্ছাসেৱা অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ নহয় কাৰণ ইয়াত প্ৰত্যক্ষ ধন উপাৰ্জন নহয়।

৩। অৰ্থনীতিৰ খণ্ডসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ অৰ্থনীতিক প্ৰধানকৈ তিনিটা খণ্ডত ভাগ কৰা হৈছে —

• প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary Sector): প্ৰকৃতিৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পদ সংগ্ৰহ কৰা কাম-কাজ — খেতিবাতি, পশুপালন, মাছ ধৰা, খনিজ আহৰণ, অৰণ্যজাত সম্পদ আহৰণ আদি।
• গৌণ বা মাধ্যমিক খণ্ড (Secondary Sector): প্ৰাথমিক খণ্ডৰ সামগ্ৰীৰ পৰা নতুন বস্তু উৎপাদন কৰা কাম — কাপোৰ, চিনি, ছিমেণ্ট, লোহা, ৱাহন আদি উৎপাদন কৰা শিল্প।
• তৃতীয়ক খণ্ড (Tertiary Sector): সেৱা প্ৰদানৰ সৈতে জড়িত কাম-কাজ — শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিবহণ, যোগাযোগ, বেংকিং, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আদি।

৪। প্ৰাথমিক খণ্ড কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ প্ৰাথমিক খণ্ড হ’ল অৰ্থনীতিৰ সেই খণ্ড য’ত মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পদ আহৰণ কৰে। এই খণ্ডৰ কাম-কাজ মূলতঃ ভূমি, পানী আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

উদাহৰণ:

• খেতিবাতি — ধান, সৰিয়হ, মাহ আদি উৎপাদন।
• পশুপালন — গৰু, ছাগলী, হাঁহ-কুকুৰা পালন।
• মাছ ধৰা — পুখুৰী, নদী আৰু সাগৰৰ পৰা মাছ আহৰণ।
• খনিজ পদাৰ্থ আহৰণ — কয়লা, খনিজ তেল, লোহা আদি উলিওৱা।
• অৰণ্যজাত সম্পদ আহৰণ — কাঠ, বাঁহ, মৌ আদি সংগ্ৰহ।

৫। গৌণ বা মাধ্যমিক খণ্ড কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ গৌণ খণ্ড হ’ল অৰ্থনীতিৰ সেই খণ্ড য’ত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ পৰা পোৱা কেঁচামালৰ পৰা নতুন বস্তু উৎপাদন কৰা হয়। এই খণ্ডত কেঁচামালৰ ৰূপান্তৰ ঘটি ই উপযোগী সামগ্ৰীত পৰিণত হয়। সেইবাবে ইয়াক “উৎপাদন খণ্ড” বুলিও কোৱা হয়।

উদাহৰণ:

• কপাহৰ পৰা কাপোৰ উৎপাদন।
• কুঁহিয়াৰৰ পৰা চিনি উৎপাদন।
• লোহাৰ পৰা ৱাহন আৰু যন্ত্ৰপাতি প্ৰস্তুত।
• ছিমেণ্ট, ইটা আৰু ইস্পাত উৎপাদন।
• কাঠৰ পৰা আচবাব নিৰ্মাণ।

৬। তৃতীয়ক খণ্ড কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ তৃতীয়ক খণ্ড হ’ল সেই খণ্ড য’ত বস্তু উৎপাদন নকৰাকৈ মানুহক বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সেৱা প্ৰদান কৰা হয়। এই খণ্ডই প্ৰাথমিক আৰু গৌণ খণ্ডক সহায় কৰি অৰ্থনীতিক গতিশীল কৰি ৰাখে। ইয়াক “সেৱা খণ্ড” বুলিও কোৱা হয়।

উদাহৰণ:

• শিক্ষা — শিক্ষক, বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়।
• স্বাস্থ্যসেৱা — ডাক্তৰ, নাৰ্ছ, চিকিৎসালয়।
• পৰিবহণ — বাছ, ৰে’ল, বিমান চলোৱা।
• যোগাযোগ — ডাক, টেলিফোন, ইণ্টাৰনেট।
• বেংকিং আৰু বীমা।
• ব্যৱসায়-বাণিজ্য, পৰ্যটন, বিনোদন।

৭। প্ৰাথমিক খণ্ড আৰু গৌণ খণ্ডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

প্ৰাথমিক খণ্ড	গৌণ খণ্ড
প্ৰকৃতিৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পদ আহৰণ কৰা হয়।	প্ৰাথমিক খণ্ডৰ কেঁচামালৰ পৰা নতুন বস্তু উৎপাদন কৰা হয়।
উদাহৰণ — খেতি, মাছ ধৰা, খনিজ আহৰণ।	উদাহৰণ — কাপোৰ, চিনি, ছিমেণ্ট উৎপাদন।
মূলতঃ ভূমি আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।	মূলতঃ যন্ত্ৰপাতি, পুঁজি আৰু কেঁচামালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
কেঁচামাল উৎপাদন কৰে।	প্ৰস্তুত সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে।
গাঁৱে-ভুঞে অধিক প্ৰচলিত।	চহৰ আৰু কাৰখানা অঞ্চলত অধিক প্ৰচলিত।

৮। গৌণ খণ্ড আৰু তৃতীয়ক খণ্ডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

গৌণ খণ্ড	তৃতীয়ক খণ্ড
বস্তু উৎপাদন কৰা হয়।	সেৱা প্ৰদান কৰা হয়।
কেঁচামালক প্ৰস্তুত সামগ্ৰীত পৰিণত কৰে।	প্ৰাথমিক আৰু গৌণ খণ্ডৰ কাম-কাজক সহায় কৰে।
উদাহৰণ — কাপোৰ, চিনি, ৱাহন উৎপাদন।	উদাহৰণ — শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিবহণ, বেংকিং।
প্ৰত্যক্ষ স্পৰ্শযোগ্য বস্তু সৃষ্টি হয়।	স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰা সেৱাহে সৃষ্টি হয়।

৯। বিনিময় কাক বোলে?

উত্তৰঃ বিনিময় হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ওচৰত অতিৰিক্তভাৱে থকা বস্তু বা সেৱা দি আনৰ পৰা নিজৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু বা সেৱা গ্ৰহণ কৰে। কোনো এজন মানুহে অকলে নিজৰ সকলো প্ৰয়োজনীয় বস্তু উৎপাদন কৰিব নোৱাৰে — সেইবাবে আনৰ লগত বিনিময় কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে আগতে বস্তু-বিনিময় প্ৰথা আৰু বৰ্তমান মুদ্ৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১০। বস্তু-বিনিময় প্ৰথা কাক বোলে?

উত্তৰঃ বস্তু-বিনিময় প্ৰথা (Barter System) হ’ল এনে এক ব্যৱস্থা য’ত মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ এটা বস্তুৰ সলনি আনটো বস্তু প্ৰত্যক্ষভাৱে বিনিময় কৰা হয়। মুদ্ৰাৰ আৱিষ্কাৰৰ আগত মানুহে এই প্ৰথাৰ যোগেদি নিজৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু আদান-প্ৰদান কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন কৃষকে ধান দি কুমাৰৰ পৰা মাটিৰ পাত্ৰ লব পাৰে, বা এজন তাঁতীয়ে কাপোৰ দি কামাৰৰ পৰা ধাতুৰ সামগ্ৰী লব পাৰে।

১১। বস্তু-বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ বস্তু-বিনিময় প্ৰথাৰ মুখ্য অসুবিধাসমূহ হ’ল —

• দ্বিপক্ষীয় ইচ্ছাৰ অভাৱ: দুজন মানুহে যিদৰে একে সময়তে ইজনৰ-সিজনৰ বস্তুৰ প্ৰতি ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰা প্ৰয়োজন, সেইটো প্ৰায়ে সম্ভৱ নহয়।
• মূল্যৰ মাপৰ অভাৱ: এটা বস্তুৰ মূল্য আনটোৰ লগত কেনেকৈ মাপ কৰিব সেইটো নিৰ্ণয় কৰা কঠিন।
• বিভাজনৰ অসুবিধা: কিছুমান বস্তু সৰু সৰু অংশত ভাগ কৰিব নোৱাৰি — যেনে গৰু, ঘোঁৰা।
• সঞ্চয়ৰ সমস্যা: খাদ্য সামগ্ৰীৰ দৰে বস্তু দীঘল সময় সঞ্চয় কৰিব নোৱাৰি।
• পৰিবহণৰ অসুবিধা: ডাঙৰ আৰু গধুৰ বস্তু এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লৈ যোৱা কঠিন।
• ভৱিষ্যত পৰিশোধৰ মান নাই: ধাৰ-উধাৰ বা ভৱিষ্যত লেনদেনৰ বাবে এই প্ৰথা উপযোগী নহয়।

১২। মুদ্ৰা কাক বোলে? মুদ্ৰাৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ মুদ্ৰা হৈছে এনে এক বিনিময়ৰ মাধ্যম যিটো সকলোৱে গ্ৰহণ কৰে আৰু যাৰ যোগেদি যিকোনো বস্তু বা সেৱা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিব পাৰি। বৰ্তমানে কাকতী টকা আৰু ধাতুৰ মুদ্ৰা মুদ্ৰাৰ মুখ্য ৰূপ।

মুদ্ৰাৰ গুৰুত্ব:

• ই বিনিময়ৰ সাধাৰণ মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।
• সকলো বস্তু আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ যোগেদি মাপ কৰিব পাৰি।
• মুদ্ৰাৰ যোগেদি সম্পদ সঞ্চয় কৰিব পাৰি।
• ধাৰ-উধাৰ আৰু ভৱিষ্যত লেনদেনৰ ভিত্তি হ’ল মুদ্ৰা।
• মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰে বাণিজ্য আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰে।

১৩। বিনিময়ৰ আধুনিক মাধ্যমসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ বিনিময়ৰ আধুনিক মাধ্যমসমূহ হৈছে —

• কাকতী টকা আৰু ধাতুৰ মুদ্ৰা: দৈনন্দিন বিনিময়ৰ বাবে।
• চেক: বেংকৰ পৰা ধন উলিয়াবলৈ লিখিত নিৰ্দেশ।
• ব্যাংক ড্ৰাফট্ (Bank Draft): এক বেংকৰ পৰা আন বেংকলৈ ধন প্ৰেৰণ।
• ক্ৰেডিট কাৰ্ড: বেংকৰ পৰা পোৱা প্লাষ্টিক কাৰ্ডৰ যোগেদি ধাৰে কিনা।
• ডেবিট কাৰ্ড: নিজৰ বেংক একাউণ্টৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ ধন কাটি কিনা।
• ডিজিটেল বিনিময়: UPI, ইণ্টাৰনেট বেংকিং, মোবাইল ৱালেট (যেনে Paytm, PhonePe) আদিৰ যোগেদি কৰা ডিজিটেল লেনদেন।

১৪। ডিজিটেল বিনিময় বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ডিজিটেল বিনিময় হ’ল কম্পিউটাৰ, মোবাইল ফোন আৰু ইণ্টাৰনেটৰ যোগেদি কৰা আধুনিক বিনিময় ব্যৱস্থা। ইয়াত কাকতী টকা ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ ইলেকট্ৰনিকভাৱে ধন এক একাউণ্টৰ পৰা আন একাউণ্টলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ভাৰতত UPI (Unified Payments Interface), ইণ্টাৰনেট বেংকিং, ডেবিট/ক্ৰেডিট কাৰ্ড, মোবাইল ৱালেট আদি ডিজিটেল বিনিময়ৰ মুখ্য মাধ্যম। ই বিনিময় প্ৰক্ৰিয়াক দ্ৰুত, সুৰক্ষিত, সুবিধাজনক আৰু পাৰদৰ্শী কৰি তুলিছে।

১৫। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা —

• (ক) মানুহৰ অসীম প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সীমিত সম্পদৰ অধ্যয়ন কৰা শাস্ত্ৰক ______ বোলে। উত্তৰঃ অৰ্থনীতি।
• (খ) খেতিবাতি ______ খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত। উত্তৰঃ প্ৰাথমিক।
• (গ) কাপোৰ উৎপাদন ______ খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত। উত্তৰঃ গৌণ।
• (ঘ) শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা ______ খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত। উত্তৰঃ তৃতীয়ক।
• (ঙ) মুদ্ৰাৰ আৱিষ্কাৰৰ আগত প্ৰচলিত বিনিময় প্ৰথাৰ নাম ______। উত্তৰঃ বস্তু-বিনিময় প্ৰথা।
• (চ) ভাৰতৰ ডিজিটেল বিনিময়ৰ এক জনপ্ৰিয় মাধ্যম হ’ল ______। উত্তৰঃ UPI।

১৬। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ লিখা —

(ক) প্ৰাথমিক খণ্ডক “কৃষিভিত্তিক খণ্ড” বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰঃ প্ৰাথমিক খণ্ডৰ মুখ্য কাম-কাজ হৈছে খেতিবাতি, পশুপালন, মাছ ধৰা আৰু অৰণ্যজাত সম্পদ আহৰণ। ভাৰতৰ দৰে দেশত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ অধিকাংশ কাম-কাজ কৃষিৰ লগত জড়িত আৰু গাঁৱৰ অধিকাংশ মানুহ কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেইবাবে প্ৰাথমিক খণ্ডক “কৃষিভিত্তিক খণ্ড” বুলিও কোৱা হয়।

(খ) তৃতীয়ক খণ্ডক “সেৱা খণ্ড” বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰঃ তৃতীয়ক খণ্ডত প্ৰত্যক্ষভাৱে কোনো বস্তু উৎপাদন কৰা নহয়, বৰঞ্চ মানুহক বিভিন্ন ধৰণৰ সেৱা প্ৰদান কৰা হয় — যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিবহণ, বেংকিং, যোগাযোগ আদি। এই কাৰণে তৃতীয়ক খণ্ডক “সেৱা খণ্ড” বুলি কোৱা হয়।

(গ) আধুনিক ডিজিটেল বিনিময়ৰ দুটা সুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ

• লেনদেন দ্ৰুত আৰু সহজ — কেইটামান চেকেণ্ডতে এক একাউণ্টৰ পৰা আন একাউণ্টলৈ ধন স্থানান্তৰ হয়।
• কাকতী টকা লগত নিনিলেও মোবাইল ফোনৰ যোগেদি যিকোনো ঠাইত যিকোনো সময়তে কিনা-বিক্ৰি কৰিব পাৰি।

১৭। শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা —

• (ক) মাছ ধৰা গৌণ খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (মাছ ধৰা প্ৰাথমিক খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত।)
• (খ) ছিমেণ্ট কাৰখানা গৌণ খণ্ডৰ উদাহৰণ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
• (গ) ব্যাংকিং তৃতীয়ক খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
• (ঘ) বস্তু-বিনিময় প্ৰথাত মুদ্ৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
• (ঙ) UPI এক ডিজিটেল বিনিময়ৰ মাধ্যম। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৮। অৰ্থনীতিৰ তিনিটা খণ্ডৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ অৰ্থনীতিৰ তিনিটা খণ্ড — প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয়ক — পৰস্পৰৰ লগত নিবিড়ভাৱে জড়িত। এই খণ্ডসমূহ ইটো সিটোৰ বাবে নিৰ্ভৰশীল —

• প্ৰাথমিক খণ্ডই গৌণ খণ্ডৰ বাবে কেঁচামাল যোগান ধৰে — যেনে কপাহ, কুঁহিয়াৰ, খনিজ পদাৰ্থ আদি।
• গৌণ খণ্ডই কেঁচামালৰ পৰা প্ৰস্তুত সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে — যেনে কাপোৰ, চিনি, লোহাৰ সামগ্ৰী আদি।
• তৃতীয়ক খণ্ডই উভয় খণ্ডকে সহায় কৰে — পৰিবহণে কেঁচামাল আৰু প্ৰস্তুত সামগ্ৰী এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লৈ যায়, বেংকিঙে পুঁজি যোগান ধৰে, বাণিজ্যই বস্তুসমূহ ভোক্তালৈ পেলায়।
• এই তিনিটা খণ্ডৰ সমন্বিত কাৰ্যকলাপৰ যোগেদিহে এখন দেশৰ অৰ্থনীতি সঠিকভাৱে চলিব পাৰে।

১৯। বিনিময়ৰ মাধ্যমৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাটো বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ বিনিময়ৰ মাধ্যম মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশৰ লগে লগে নিম্নলিখিত ধাপত উন্নীত হৈছে —

• বস্তু-বিনিময় প্ৰথা: প্ৰথমে মানুহে এটা বস্তুৰ সলনি আনটো বস্তু পোনপটীয়াকৈ বিনিময় কৰিছিল।
• বস্তু-মুদ্ৰা: পিছলৈ কিছুমান বিশেষ বস্তু (যেনে শামুক, গৰু, কাপোৰ, লোণ আদি) বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল।
• ধাতুৰ মুদ্ৰা: তাৰ পিছত সোণ, ৰূপ, তাম আৰু লোহাৰ মুদ্ৰা প্ৰচলিত হ’ল।
• কাকতী টকা: পিছত ৰাজ্যচৰকাৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় বেংকে কাকতী টকা ছপাই বজাৰত প্ৰচলন কৰিলে।
• প্লাষ্টিক মুদ্ৰা: ক্ৰেডিট কাৰ্ড, ডেবিট কাৰ্ডৰ যোগেদি বিনিময় বহুলপ্ৰচলিত হ’ল।
• ডিজিটেল মুদ্ৰা: এতিয়া UPI, ইণ্টাৰনেট বেংকিং, মোবাইল ৱালেটৰ যোগেদি কাকতী টকা নোহোৱাকৈও লেনদেন সম্ভৱ হৈছে।

২০। তলৰ কাম-কাজবোৰক প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয়ক খণ্ডত ভাগ কৰা — কৃষক, শিক্ষক, কুমাৰ, ডাক্তৰ, কপাহৰ কাৰখানাৰ শ্ৰমিক, মাছমৰীয়া, বাছ চালক, বেংকৰ কৰ্মচাৰী, ছিমেণ্ট কাৰখানাৰ শ্ৰমিক, খনিৰ শ্ৰমিক।

প্ৰাথমিক খণ্ড	গৌণ খণ্ড	তৃতীয়ক খণ্ড
কৃষক	কুমাৰ	শিক্ষক
মাছমৰীয়া	কপাহৰ কাৰখানাৰ শ্ৰমিক	ডাক্তৰ
খনিৰ শ্ৰমিক	ছিমেণ্ট কাৰখানাৰ শ্ৰমিক	বাছ চালক
—	—	বেংকৰ কৰ্মচাৰী

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১। অৰ্থনৈতিক আৰু অ-অৰ্থনৈতিক কাম-কাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক কাম-কাজত মানুহে ধন উপাৰ্জন কৰে আৰু ই বজাৰ-মূল্যৰ লগত জড়িত — যেনে শিক্ষকতা, ব্যৱসায়, খেতিবাতি। অ-অৰ্থনৈতিক কাম-কাজত প্ৰত্যক্ষভাৱে ধন উপাৰ্জন নহয় — যেনে ঘৰৰ মাকৰ পৰিচৰ্যা, স্বেচ্ছাসেৱা, পূজা-অৰ্চনা আদি। অ-অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ সামাজিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ যদিও অৰ্থনৈতিক হিচাপত ই অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।

২। ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে কাৰণ —

• ভাৰতৰ অধিকাংশ মানুহ গাঁৱত বাস কৰে আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
• ই দেশৰ খাদ্য নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰে।
• গৌণ খণ্ডৰ বাবে কেঁচামাল যোগান ধৰে।
• গাঁৱৰ অৰ্থনীতি আৰু গ্ৰামীণ নিযুক্তিৰ মেৰুদণ্ড হ’ল প্ৰাথমিক খণ্ড।

৩। সম্পদ মানে কি? সম্পদৰ প্ৰকাৰভেদ কি কি?

উত্তৰঃ সম্পদ হৈছে এনে যিকোনো বস্তু বা উপাদান যিয়ে মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব পাৰে। সম্পদৰ মুখ্যতঃ দুটা প্ৰকাৰ —

• প্ৰাকৃতিক সম্পদ: প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সম্পদ — যেনে মাটি, পানী, বায়ু, খনিজ পদাৰ্থ, অৰণ্য আদি।
• মানৱসৃষ্ট সম্পদ: মানুহে নিজৰ পৰিশ্ৰমেৰে সৃষ্টি কৰা সম্পদ — যেনে কাৰখানা, ৱাহন, যন্ত্ৰপাতি আদি।
• মানৱ সম্পদ: দক্ষতা আৰু জ্ঞান থকা মানুহ নিজেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ।

৪। মুদ্ৰাৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ হ’ল —

• বিনিময়ৰ মাধ্যম: মুদ্ৰাৰ যোগেদি যিকোনো বস্তু বা সেৱা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিব পাৰি।
• মূল্যৰ পৰিমাপক: বস্তু আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ যোগেদি নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি।
• মূল্য সঞ্চয়ৰ মাধ্যম: মুদ্ৰাৰ যোগেদি ভৱিষ্যতৰ বাবে সম্পদ সঞ্চয় কৰিব পাৰি।
• স্থগিত পৰিশোধৰ মান: ধাৰ-উধাৰ আৰু ভৱিষ্যত লেনদেন মুদ্ৰাৰ যোগেদি নিষ্পত্তি কৰিব পাৰি।

৫। আজিৰ যুগত ডিজিটেল বিনিময়ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ আজিৰ যুগত ডিজিটেল বিনিময়ৰ গুৰুত্ব ক্ৰমে বাঢ়ি গৈছে কাৰণ —

• লেনদেন দ্ৰুত আৰু সহজ হয় — মাত্ৰ কেইটামান চেকেণ্ডতে ধন স্থানান্তৰ হয়।
• কাকতী টকা লগত নিনিলেও কিনা-বিক্ৰি কৰিব পাৰি — চুৰ হোৱা বা হেৰোৱাৰ ভয় কম।
• লেনদেন পাৰদৰ্শী হয় বাবে দুৰ্নীতি হ্ৰাস পায়।
• সৰু সৰু ব্যৱসায়ীয়েও কম খৰচতে ডিজিটেল বিনিময় ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
• সাধাৰণ মানুহকো বেংকিং সেৱালৈ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায় কৰে।
• চৰকাৰৰ “ডিজিটেল ইণ্ডিয়া” পৰিকল্পনাৰ অংশ হিচাপে ই দেশৰ অৰ্থনীতিক আধুনিক কৰি তুলিছে।