সাৰাংশ: “ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থাৰ গঠন” অধ্যায়টো ASSEB Class 6 সমাজ বিচিত্ৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। ঘৰ, বিদ্যালয় বা সমাজ — যিকোনো ঠাইতে শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ বাবে নীতি-নিয়ম প্ৰয়োজন। ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ ক্ষেত্ৰতো এই কথা প্ৰযোজ্য — সেইবাবেই শাসন ব্যৱস্থা আৰু চৰকাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰে। শাসন ব্যৱস্থা হৈছে জনসাধাৰণৰ মাজত শৃঙ্খলা স্থাপন কৰা ব্যৱস্থা আৰু চৰকাৰ হৈছে এই ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰা সংগঠন। ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থা সংবিধানৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠিছে আৰু ই যুগ্ম (যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়) ধৰণৰ। ভাৰতৰ চৰকাৰ মূলতঃ তিনিটা স্তৰত বিভক্ত — কেন্দ্ৰীয় (ইউনিয়ন), ৰাজ্যিক আৰু স্থানীয়।

চৰকাৰৰ তিনিটা মূল অংগ — বিধানপালিকা (Legislature), কাৰ্যপালিকা (Executive) আৰু ন্যায়পালিকা (Judiciary)। বিধানপালিকাই আইন প্ৰণয়ন কৰে, কাৰ্যপালিকাই সেই আইন কাৰ্যকৰী কৰে আৰু ন্যায়পালিকাই আইনৰ ব্যাখ্যা আৰু বিচাৰ কৰে। কেন্দ্ৰীয় স্তৰত সংসদ (লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা), প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বৰ মন্ত্ৰীসভা আৰু চুপ্ৰীম কোৰ্ট আছে। ৰাজ্যিক স্তৰত বিধানসভা, মুখ্যমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বৰ মন্ত্ৰীসভা আৰু উচ্চ ন্যায়ালয় আছে। এই তিনিটা অংগৰ মাজত সংবিধানে ক্ষমতা পৃথককৈ বণ্টন কৰিছে — ইয়াকে “ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ” বোলা হয়। তদুপৰি প্ৰতিটো অংগই ইজনে সিজনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে — ইয়াকে “ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য” বোলা হয়।

ভাৰত এখন গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ। “গণতন্ত্ৰ” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ “Demos” (জনসাধাৰণ) আৰু “Kratos” (শাসন/ক্ষমতা) শব্দৰ পৰা আহিছে। আধুনিক যুগত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ প্ৰচলিত হৈছে — য’ত জনসাধাৰণে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে। স্থানীয় পৰ্যায়ত গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত, জিলা পৰিষদ, পৌৰসভা আৰু নগৰ নিগমে প্ৰশাসন চলায় — ইয়াকে তৃণমূল গণতন্ত্ৰ বোলা হয়। ভাৰতৰ সংবিধানৰ ৩৭১ৰ পৰা ৩৭১(জে) ধাৰাৰ অধীনত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতি অঞ্চলক বিশেষ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে।

Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 13 “Structure of India’s Governance System” explains how India’s government works. India follows a federal democratic system based on its Constitution. The government has three levels — Union (Central), State, and Local. Each level has three organs — Legislature (makes laws), Executive (implements laws), and Judiciary (interprets laws). The Constitution ensures separation of powers and checks and balances. India is a representative democracy where citizens elect their leaders. The chapter is essential for ASSEB Class 6 HSLC foundation exam preparation.

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

শব্দ (Word)	অৰ্থ (Meaning)
শাসন ব্যৱস্থা (Governance System)	সমাজত শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ বাবে নিয়ম-কানুন প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া
চৰকাৰ (Government)	ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে সিদ্ধান্ত লোৱা, আইন বনোৱা আৰু কাৰ্যকৰী কৰা সংগঠন
সংবিধান (Constitution)	ৰাষ্ট্ৰখন পৰিচালনাৰ মৌলিক আইন আৰু নিয়মাৱলীৰ সংকলন
যুগ্ম শাসন ব্যৱস্থা (Federal System)	কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতা ভাগ-বণ্টন কৰা শাসন ব্যৱস্থা
বিধানপালিকা (Legislature)	আইন প্ৰণয়ন কৰা চৰকাৰৰ অংগ
কাৰ্যপালিকা (Executive)	আইন কাৰ্যকৰী কৰা চৰকাৰৰ অংগ
ন্যায়পালিকা (Judiciary)	আইনৰ ব্যাখ্যা আৰু বিচাৰ কৰা চৰকাৰৰ অংগ
লোকসভা (Lok Sabha)	ভাৰতীয় সংসদৰ নিম্নকক্ষ; জনসাধাৰণে প্ৰত্যক্ষ ভোটেৰে সদস্য নিৰ্বাচন কৰে
ৰাজ্যসভা (Rajya Sabha)	ভাৰতীয় সংসদৰ উচ্চকক্ষ; ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে
বিধানসভা (Vidhan Sabha)	ৰাজ্য পৰ্যায়ৰ আইন প্ৰণয়নকাৰী সংস্থা
বিধায়ক (MLA)	বিধানসভাৰ নিৰ্বাচিত সদস্য
সাংসদ (MP)	সংসদৰ নিৰ্বাচিত সদস্য
চুপ্ৰীম কোৰ্ট (Supreme Court)	ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়
উচ্চ ন্যায়ালয় (High Court)	ৰাজ্য পৰ্যায়ৰ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়
গণতন্ত্ৰ (Democracy)	জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা, জনসাধাৰণৰ বাবে আৰু জনসাধাৰণৰ শাসন ব্যৱস্থা
প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ (Representative Democracy)	জনসাধাৰণে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে শাসন কৰা ব্যৱস্থা
তৃণমূল গণতন্ত্ৰ (Grassroots Democracy)	স্থানীয় পৰ্যায়ত জনসাধাৰণৰ প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণৰ শাসন ব্যৱস্থা
ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ (Separation of Powers)	চৰকাৰৰ তিনিটা অংগৰ মাজত ক্ষমতা পৃথককৈ বণ্টনৰ নীতি
ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য (Checks and Balances)	প্ৰতিটো অংগই ইজনে সিজনক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা ব্যৱস্থা
পঞ্চায়ত (Panchayat)	গাঁওৰ স্থানীয় শাসনৰ একক
সৰপঞ্চ (Sarpanch)	গাঁও পঞ্চায়তৰ নিৰ্বাচিত মুৰব্বী
পৌৰসভা (Municipality)	সৰু চহৰ বা নগৰৰ স্থানীয় শাসন সংস্থা
স্বায়ত্ত শাসন (Autonomous Administration)	উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতি অঞ্চলক প্ৰদান কৰা বিশেষ স্বশাসন

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)

অনুশীলনী – ১

১(ক)। ঘৰ বা বিদ্যালয়ত একো নীতি-নিয়ম নাথাকিলে কি হ’ব?

উত্তৰঃ যদি ঘৰ বা বিদ্যালয়ত একো নীতি-নিয়ম নাথাকে, তেন্তে সেইখন বিশৃঙ্খল হৈ পৰিব। সকলোৱে নিজৰ ইচ্ছামতে ব্যৱহাৰ কৰিলে সামাজিক আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ জীৱন নোহোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সময়মতে শ্ৰেণীলৈ নাহিব, পঢ়া-শুনাত মনোযোগ নিদিব আৰু শিক্ষকসকলে শিক্ষাদান কাৰ্য সঠিকভাৱে কৰিব নোৱাৰিব। গতিকে যিকোনো ঠাইতে শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ বাবে নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োজন।

১(খ)। শাসন ব্যৱস্থা নো কি?

উত্তৰঃ শাসন ব্যৱস্থা হৈছে জনগণৰ মাজত শৃঙ্খলা আৰু সুচলতা ৰক্ষা কৰাৰ ব্যৱস্থা। এই ব্যৱস্থাই আইন-বিধি, নিয়ম-কানুন আদি ব্যৱহাৰ কৰি সমাজত শৃঙ্খলা স্থাপন কৰে। শাসন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে এখন ৰাষ্ট্ৰৰ জনসাধাৰণৰ জীৱন শান্তি, সুৰক্ষা আৰু সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণভাৱে চলি থাকে।

১(গ)। চৰকাৰ নো কি?

উত্তৰঃ চৰকাৰ হৈছে এখন ৰাষ্ট্ৰ বা ৰাজ্যৰ বাবে সিদ্ধান্ত লোৱা, আইন বনোৱা আৰু সেয়া কাৰ্যকৰী কৰা সংগঠন বা সংস্থা। চৰকাৰে দেশৰ অভ্যন্তৰীণ আৰু বহিৰাগত নিৰাপত্তা ৰক্ষা কৰে, জনকল্যাণ মূলক আঁচনি ৰূপায়ণ কৰে আৰু আইন-শৃঙ্খলা বজাই ৰাখে। ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ কেন্দ্ৰীয়, ৰাজ্যিক আৰু স্থানীয় — এই তিনি স্তৰত গঠিত।

২। তুমি বাস কৰা অঞ্চলটোত কি স্থানীয় প্ৰশাসন আছে আৰু তেওঁলোকে কি কি কাম কৰে?

উত্তৰঃ মই বাস কৰা অঞ্চলত গাঁও পঞ্চায়ত (অথবা পৌৰসভা / নগৰ নিগম) নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসন আছে। এইসকল স্থানীয় প্ৰশাসনে কৰা প্ৰধান কামসমূহ হৈছে —

• খোৱা পানী যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰা।
• গাঁওৰ পথ-ঘাট নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰা।
• চাফ-চিকুনতা আৰু আবৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা।
• বিদ্যুৎ যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰা।
• প্ৰাথমিক বিদ্যালয় পৰিচালনা কৰা।
• স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ আৰু পশু চিকিৎসা সেৱা প্ৰদান।
• স্থানীয় উন্নয়নমূলক আঁচনি ৰূপায়ণ কৰা।
• জন্ম-মৃত্যুৰ পঞ্জীয়ন কৰা।

অনুশীলনী – ২

১(ক)। এখন চৰকাৰৰ প্ৰধান অংগ কেইটা কি কি?

উত্তৰঃ এখন চৰকাৰৰ প্ৰধান অংগ তিনিটা — (i) বিধানপালিকা (Legislature), (ii) কাৰ্যপালিকা (Executive) আৰু (iii) ন্যায়পালিকা (Judiciary)।

১(খ)। চৰকাৰ এখনৰ তিনিওটা অংগই কেনেধৰণে কাৰ্য সম্পাদন কৰে?

উত্তৰঃ চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগই বেলেগ বেলেগ ধৰণে কাৰ্য সম্পাদন কৰে —

• বিধানপালিকা: বিধানপালিকাই সদায় নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰে। কেতিয়াবা ই পুৰণি আইনৰ ধাৰা সংশোধন কৰে। কেন্দ্ৰীয় স্তৰত সংসদ (লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা) আৰু ৰাজ্যিক স্তৰত বিধানসভাই বিধানপালিকাৰ ভূমিকা পালন কৰে।
• কাৰ্যপালিকা: বিধানপালিকাই প্ৰস্তুত কৰা আইনসমূহ কাৰ্যপালিকাই কাৰ্যকৰী কৰে। কেন্দ্ৰীয় স্তৰত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰীসভা আৰু ৰাজ্যিক স্তৰত মুখ্যমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰীসভাই কাৰ্যপালিকাৰ ভূমিকা পালন কৰে।
• ন্যায়পালিকা: ন্যায়পালিকাই আইনৰ ব্যাখ্যা কৰে আৰু আইন সঠিকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হৈছেনে বিচাৰ কৰে। ভাৰতৰ চুপ্ৰীম কোৰ্ট, ৰাজ্যিক উচ্চ ন্যায়ালয় আৰু অধস্তন আদালতসমূহে ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকা পালন কৰে।

১(গ)। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক স্তৰত চৰকাৰ এখনৰ তিনিওটা অংগৰ গঠন কেনেধৰণৰ হয়?

উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক স্তৰত চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগৰ গঠন তলৰ তালিকাত দেখুওৱা হ’ল —

চৰকাৰৰ অংগ	কেন্দ্ৰীয় স্তৰ	ৰাজ্যিক স্তৰ
বিধানপালিকা	সংসদ (লোকসভা + ৰাজ্যসভা)	বিধানসভা (কোনো ৰাজ্যত বিধান পৰিষদো আছে)
কাৰ্যপালিকা	ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভা	ৰাজ্যপাল, মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীসভা
ন্যায়পালিকা	চুপ্ৰীম কোৰ্ট (সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়)	উচ্চ ন্যায়ালয় আৰু অধস্তন আদালতসমূহ

১(ঘ)। ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানে চৰকাৰৰ তিনিটা অংগৰ মাজত ক্ষমতা আৰু দায়িত্ব পৃথককৈ বণ্টন কৰিছে — ইয়াকে “ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ” বোলা হয়। বিধানপালিকাই আইন প্ৰণয়ন কৰে, কাৰ্যপালিকাই আইন কাৰ্যকৰী কৰে আৰু ন্যায়পালিকাই আইনৰ বিচাৰ কৰে। কোনো এটা অংগই আনটো অংগৰ কামত হস্তক্ষেপ নকৰাকৈ স্বাধীনভাৱে কাম কৰি যায়। ফলত কোনো এটা অংগৰ হাতত অসীম ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত নহয় আৰু গণতন্ত্ৰ সুৰক্ষিত থাকে।

১(ঙ)। ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য মানে কি?

উত্তৰঃ চৰকাৰৰ প্ৰতিখন অংগই একেটা সীমাৰ ভিতৰত থাকি, একে-একে পৰ্যবেক্ষণ কৰি দেশত শাসন-ব্যৱস্থা সুষমভাৱে চলায় — ইয়াকে “ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য” বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে — বিধানপালিকাই কৰা আইন সংবিধানৰ বিৰোধী হ’লে ন্যায়পালিকাই সেই আইন বাতিল কৰিব পাৰে। ন্যায়পালিকাৰ বিচাৰপতি নিযুক্তি কাৰ্যপালিকাই কৰে। কাৰ্যপালিকাৰ ভুল কামক বিধানপালিকাই প্ৰশ্ন কৰিব পাৰে। এনেদৰে প্ৰতিটো অংগই ইজনে সিজনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।

অনুশীলনী – ৩

১(ক)। গণতন্ত্ৰ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰঃ “গণতন্ত্ৰ” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে। ই গ্ৰীক ভাষাৰ “Demos” (অৰ্থাৎ জনসাধাৰণ) আৰু “Kratos” (অৰ্থাৎ শাসন বা ক্ষমতা) — এই দুটা শব্দৰ সমন্বয়েৰে গঠিত। গতিকে গণতন্ত্ৰৰ শাব্দিক অৰ্থ হৈছে “জনসাধাৰণৰ শাসন”।

১(খ)। গণতন্ত্ৰৰ শব্দগত অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰৰ শব্দগত অৰ্থ হৈছে — “Demos” অৰ্থাৎ “জনসাধাৰণ” আৰু “Kratos” অৰ্থাৎ “শাসন বা ক্ষমতা”। গতিকে গণতন্ত্ৰ মানে জনসাধাৰণৰ শাসন। আব্ৰাহাম লিংকনৰ ভাষাত — “গণতন্ত্ৰ হৈছে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা, জনসাধাৰণৰ বাবে আৰু জনসাধাৰণৰ শাসন।”

১(গ)। গণতন্ত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —

• জনগণৰ সাৰ্বভৌমিকতা — চৰম ক্ষমতা জনসাধাৰণৰ হাতত থাকে।
• নিয়মিত আৰু স্বচ্ছ নিৰ্বাচন।
• সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ।
• একাধিক ৰাজনৈতিক দলৰ ব্যৱস্থা।
• নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা।
• আইনৰ শাসন আৰু ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা।
• সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা।
• সংখ্যালঘিষ্ঠৰ মতামতৰ প্ৰতি সন্মান।

১(ঘ)। প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ কি?

উত্তৰঃ আধুনিক কালত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে জনসাধাৰণে নিজেই নিজক শাসন কৰিব নোৱাৰি কিছুমান প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে চৰকাৰ চলায় — ইয়াকে প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ (Representative Democracy) বোলা হয়। এই ব্যৱস্থাত জনসাধাৰণে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি লয় আৰু সেই প্ৰতিনিধিসকলেই চৰকাৰ চলাই লৈ যায়। ভাৰত, আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন আদি দেশত প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ প্ৰচলিত।

১(ঙ)। ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —

• ভাৰত এখন সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক, প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ।
• লিখিত সংবিধানৰ ভিত্তিত শাসন।
• যুগ্ম (যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়) শাসন ব্যৱস্থা — কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতা ভাগ-বণ্টন।
• সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা।
• সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ।
• স্বাধীন ন্যায়পালিকা।
• মৌলিক অধিকাৰৰ সংৰক্ষণ।
• একাধিক ৰাজনৈতিক দলৰ ব্যৱস্থা।

১(চ)। তৃণমূল গণতন্ত্ৰ কি?

উত্তৰঃ জনসাধাৰণে স্থানীয় প্ৰশাসনত প্ৰত্যক্ষভাৱে সহযোগ কৰাকে তৃণমূল গণতন্ত্ৰ (Grassroots Democracy) বুলি কোৱা হয়। ভাৰতত গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত, জিলা পৰিষদ, পৌৰসভা আৰু নগৰ নিগমৰ জৰিয়তে তৃণমূল পৰ্যায়ত গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কাৰ্যকৰী হয়। ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনে তৃণমূল গণতন্ত্ৰক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে সাধাৰণ মানুহে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ লব পাৰে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

১। ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থা কিমান স্তৰযুক্ত? সেইকেইটা স্তৰ কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থা তিনি (৩) স্তৰযুক্ত। সেইকেইটা স্তৰ হ’ল —

• কেন্দ্ৰীয় স্তৰ (Union Level): গোটেই ভাৰতৰ বাবে — ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী, সংসদ, চুপ্ৰীম কোৰ্ট আদিৰে গঠিত।
• ৰাজ্যিক স্তৰ (State Level): প্ৰতিটো ৰাজ্যৰ বাবে — ৰাজ্যপাল, মুখ্যমন্ত্ৰী, বিধানসভা, উচ্চ ন্যায়ালয় আদিৰে গঠিত।
• স্থানীয় স্তৰ (Local Level): গাঁও আৰু চহৰ পৰ্যায়ত — গাঁও পঞ্চায়ত, পৌৰসভা, নগৰ নিগম আদিৰে গঠিত।

২। ভাৰতৰ ৰাজ্যসভা কিহৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাজ্যসভাই বিভিন্ন ৰাজ্যৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ই ভাৰতীয় সংসদৰ উচ্চকক্ষ। ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলক ৰাজ্যিক বিধানসভাৰ নিৰ্বাচিত সদস্যসকলে নিৰ্বাচন কৰে। ৰাজ্যসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা ২৫০ — য’ত ২৩৮ গৰাকীক ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰশাসিত অঞ্চলৰ পৰা নিৰ্বাচিত কৰা হয় আৰু ১২ গৰাকীক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মনোনয়ন দিয়ে।

৩। লোকসভাৰ সদস্যসকল কিদৰে নিৰ্বাচিত হয়?

উত্তৰঃ লোকসভাৰ সদস্যসকলক জনগণে সৰ্বসাধাৰণ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। ভাৰতৰ ১৮ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। লোকসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা ৫৫২ আৰু এই সদনৰ কাৰ্যকাল ৫ বছৰ। লোকসভাৰ সদস্যসকলক সাংসদ (MP) বুলি কোৱা হয়।

৪। ভাৰতৰ উচ্চতম আদালত কোনটো? ইয়াৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ উচ্চতম আদালত হৈছে চুপ্ৰীম কোৰ্ট (সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়)। ই ন্যায়পালিকাৰ শীৰ্ষ সংস্থা। চুপ্ৰীম কোৰ্টৰ ভূমিকাসমূহ হৈছে —

• সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰা।
• উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে আপীল শুনিব পৰা।
• ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰৰ মাজৰ বিৱাদৰ মীমাংসা কৰা।
• মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা।
• সংবিধান বিৰোধী আইন বাতিল কৰা।

৫। গাঁও পঞ্চায়তৰ নেতৃত্বত কোন থাকে?

উত্তৰঃ গাঁও পঞ্চায়তৰ নেতৃত্বত মুকলি ভোটত নিৰ্বাচিত সৰপঞ্চ (Sarpanch) থাকে। সৰপঞ্চক গাঁও পঞ্চায়তৰ মুৰব্বী বুলিও কোৱা হয়। তেওঁ গাঁওৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজ পৰিচালনা কৰে আৰু পঞ্চায়তৰ সভা সঞ্চালনা কৰে। পঞ্চায়তৰ অন্যান্য সদস্যসকলক “পঞ্চ” বুলি কোৱা হয়।

৬। মিউনিচিপেলিটি বা পৌৰসভা কোনবোৰ ঠাইত থাকে?

উত্তৰঃ মিউনিচিপেলিটি বা পৌৰসভা সৰু চহৰ বা নগৰত থাকে। ডাঙৰ মহানগৰৰ ক্ষেত্ৰত নগৰ নিগম (Municipal Corporation) থাকে। পৌৰসভাই চহৰৰ পৰিকল্পনা, সাফাই, পথ-ঘাট, পানী যোগান, লাইটিং আৰু অন্যান্য নাগৰিক সেৱা প্ৰদান কৰে।

৭। সংবিধানৰ ৩৭১ ধাৰাৰ অধীনত স্বায়ত্ত শাসন কাক দিয়া হৈছে?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩৭১ৰ পৰা ৩৭১(জে) ধাৰাৰ অধীনত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতি অঞ্চলক স্বায়ত্ত শাসন প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অঞ্চলসমূহে নিজৰ পৰম্পৰাগত আইন, সংস্কৃতি আৰু ৰীতি-নীতি অনুসৰি প্ৰশাসন চলাব পাৰে। অসমৰ বড়োলেণ্ড, কাৰ্বি আংলং, দিমা হাচাও আদি অঞ্চলত স্বায়ত্ত পৰিষদ গঠন কৰা হৈছে।

৮। ভাৰতৰ শাসনতন্ত্ৰটো কি ধৰণৰ?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ শাসনতন্ত্ৰটো গণতান্ত্ৰিক ধৰণৰ। ই এক যুগ্ম (যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়) শাসন ব্যৱস্থা য’ত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতা ভাগ-বণ্টন কৰা হৈছে। ভাৰত এখন সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ আৰু ইয়াৰ শাসন ব্যৱস্থা সংসদীয় ধৰণৰ।

৯। বিধানসভাৰ সদস্যসকলক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ বিধানসভাৰ সদস্যসকলক “বিধায়ক” (MLA — Member of Legislative Assembly) বুলি কোৱা হয়। বিধায়কসকল ৰাজ্যৰ বিভিন্ন নিৰ্বাচন কেন্দ্ৰৰ পৰা জনগণৰ প্ৰত্যক্ষ ভোটেৰে নিৰ্বাচিত হয়। বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে ৫ বছৰ।

১০। ভাৰতৰ সংবিধান কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধান হৈছে দেশখন পৰিচালনাৰ মৌলিক আইন। ই দেশৰ চৰকাৰৰ গঠন, ক্ষমতা, কাৰ্যাৱলী আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ-কৰ্তব্যৰ বিষয়ে নিৰ্ধাৰণ কৰে। ভাৰতৰ সংবিধান ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত প্ৰৱৰ্তিত হয়। ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ দীঘল লিখিত সংবিধান। সংবিধানৰ সকলো আইন, নিয়ম-কানুনৰ ওপৰত স্থান লাভ কৰে।

১১। যুগ্ম শাসন ব্যৱস্থা মানে কি?

উত্তৰঃ যুগ্ম শাসন ব্যৱস্থা (Federal System) মানে এনে এক শাসন ব্যৱস্থা য’ত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতা ভাগ-বণ্টন কৰা হয়। ভাৰত এক যুগ্ম শাসন ব্যৱস্থা থকা ৰাষ্ট্ৰ। ভাৰতীয় সংবিধানে কেন্দ্ৰীয় তালিকা, ৰাজ্যিক তালিকা আৰু যুগ্ম তালিকা — এই তিনিখন তালিকাৰ মাধ্যমেৰে ক্ষমতাৰ বিভাজন কৰিছে।

১২। শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰঃ শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —

• সমাজত শৃঙ্খলা আৰু শান্তি ৰক্ষা কৰা।
• আইন-শৃঙ্খলা বজাই ৰখা।
• নাগৰিকৰ অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা।
• দেশৰ অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক নিৰাপত্তা ৰক্ষা।
• জনকল্যাণমূলক আঁচনিৰ ৰূপায়ণ।
• অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা।
• বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ মাধ্যমেৰে ন্যায় প্ৰদান।

১৩। প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —

প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ	প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ
জনসাধাৰণে নিজেই প্ৰত্যক্ষভাৱে শাসনত অংশ লয়।	জনসাধাৰণে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে শাসন কৰে।
সৰু জনসংখ্যা থকা ৰাষ্ট্ৰত সম্ভৱ।	ডাঙৰ জনসংখ্যা থকা ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে উপযোগী।
প্ৰাচীন গ্ৰীছৰ এথেন্সত প্ৰচলিত আছিল।	আধুনিক ভাৰত, আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন আদিত প্ৰচলিত।
স্থানীয় পঞ্চায়ত পৰ্যায়ৰ গ্ৰাম সভা ইয়াৰ উদাহৰণ।	সংসদ আৰু বিধানসভা ইয়াৰ উদাহৰণ।

১৪। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ মুৰব্বী কোন? ৰাজ্য চৰকাৰৰ মুৰব্বী কোন?

উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰত — সাংবিধানিক মুৰব্বী হ’ল ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু কাৰ্যকৰী মুৰব্বী হ’ল প্ৰধানমন্ত্ৰী। প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে মন্ত্ৰীসভাৰ নেতৃত্ব দিয়ে আৰু চৰকাৰ পৰিচালনা কৰে। ৰাজ্য চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰত — সাংবিধানিক মুৰব্বী হ’ল ৰাজ্যপাল আৰু কাৰ্যকৰী মুৰব্বী হ’ল মুখ্যমন্ত্ৰী। মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীসভাৰ নেতৃত্ব দিয়ে।

১৫। ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব হৈছে —

• প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ আৰু চৰকাৰ নিৰ্বাচনৰ অধিকাৰ পায়।
• সকলো ধৰ্ম, জাতি, ভাষাৰ মানুহে সমান অধিকাৰ লাভ কৰে।
• মৌলিক অধিকাৰৰ সংৰক্ষণ হয়।
• সমাজত সাম্য, স্বাধীনতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা হয়।
• চৰকাৰে জনকল্যাণমূলক কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
• শান্তিপূৰ্ণ ক্ষমতাৰ পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ হয়।
• সংখ্যালঘিষ্ঠৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত থাকে।