Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) দশম অধ্যায় “ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি”-ত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মৌলিক উপাদানসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। সংস্কৃতি হৈছে এটা জাতিৰ ধৰ্ম, দৰ্শন, সাহিত্য, কলা, স্থাপত্য, বিজ্ঞান, খেতি-বাতি আৰু জীৱনচৰ্যাৰ সামগ্ৰিক প্ৰকাশ। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি হিচাপে বৈদিক যুগৰ অৱদান অপৰিসীম। এই অধ্যায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বৈদিক সংস্কৃতি, চাৰিবেদ, উপনিষদ, ৰামায়ণ-মহাভাৰত, ষড়দৰ্শন, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্ম, প্ৰাচীন ভাৰতৰ শিল্পকলা, সাহিত্য আৰু বিজ্ঞান-কলাৰ বিষয়ে শিকিব। ASSEB / SCERT অসমৰ পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি এই অধ্যায়টোৱে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ মূল ভিত্তিৰ লগত পৰিচয় কৰাই দিয়ে।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: “ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি” অধ্যায়টোত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতাৰ গঢ় আৰু বিকাশৰ মূল ভিত্তিসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি হৈছে বৈদিক সভ্যতা। বেদ চাৰিখন — ঋগ্বেদ, সামবেদ, যজুৰ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদ। বেদসমূহ হৈছে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি লিখিত গ্ৰন্থ। এই গ্ৰন্থসমূহত প্ৰাচীন ভাৰতীয়সকলৰ ধৰ্মীয়, সামাজিক, আৰ্থিক আৰু দাৰ্শনিক জীৱনৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। বৈদিক সাহিত্যৰ পিছত উপনিষদ, ব্ৰাহ্মণ আৰু আৰণ্যকসমূহ ৰচিত হৈছিল।
ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ দুখন মহাকাব্য। বাল্মীকিৰ ৰামায়ণ আৰু বেদব্যাসৰ মহাভাৰতে ভাৰতীয় নৈতিকতা, ধৰ্ম আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিলে। মহাভাৰতৰ অংশ “শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা”-ত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ সাৰ পোৱা যায়। ভাৰতীয় ষড়দৰ্শন — সাংখ্য, যোগ, ন্যায়, বৈশেষিক, পূৰ্ব মীমাংসা আৰু উত্তৰ মীমাংসা (বেদান্ত) — প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাৰ গভীৰতাৰ পৰিচয় দিয়ে। বুদ্ধদেৱে প্ৰচাৰ কৰা বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু মহাবীৰে প্ৰচাৰ কৰা জৈন ধৰ্মই ভাৰতীয় সংস্কৃতিক নতুন দিশ দিলে।
প্ৰাচীন ভাৰতৰ কলা, স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্যৰ ক্ষেত্ৰতো অসামান্য অৱদান আছে। অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ গুহাচিত্ৰ, সাঁচী, অমৰাৱতী আৰু ভাৰহুতৰ স্তূপ, কোণাৰ্ক আৰু খাজুৰাহোৰ মন্দিৰ ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ অমৰ নিদৰ্শন। সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত কালিদাসৰ “অভিজ্ঞান শকুন্তলম্”, “মেঘদূত”, “ৰঘুবংশ” আদি কাব্য বিশ্ববিখ্যাত। গণিত, জ্যোতিৰ্বিদ্যা, চিকিৎসাবিজ্ঞান আদি ক্ষেত্ৰতো ভাৰতীয়সকলৰ অৱদান অপৰিসীম। আৰ্যভট্ট, বৰাহমিহিৰ, ব্ৰহ্মগুপ্ত, চৰক, সুশ্ৰুত আদি বিজ্ঞানীৰ গৱেষণা বিশ্ব সভ্যতাৰ এক অনন্য সম্পদ। এই সকলো উপাদানে মিলিত হৈ ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মজবুত ভেটি গঢ়িলে।
Summary: Class 6 Social Science Chapter 10 “Foundations of Indian Culture” introduces students to the rich cultural heritage of ancient India. The chapter covers Vedic civilization with its four Vedas (Rigveda, Samaveda, Yajurveda, Atharvaveda), Upanishads, and the great epics Ramayana and Mahabharata. It discusses the six schools of Indian philosophy (Shad-darshana), the rise of Buddhism and Jainism, ancient Indian art and architecture (Ajanta-Ellora caves, stupas, temples), classical Sanskrit literature (Kalidasa), and the remarkable contributions of Indian mathematicians and scientists like Aryabhata, Brahmagupta, Charaka and Sushruta. ASSEB Class 6 HSLC exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সংস্কৃতি | এটা জাতিৰ জীৱনচৰ্যা, ধৰ্ম, কলা, সাহিত্য আৰু চিন্তাধাৰাৰ সামগ্ৰিক প্ৰকাশ |
| সভ্যতা | মানৱ সমাজৰ উন্নত আৰু সংগঠিত ৰূপ |
| বেদ | প্ৰাচীন ভাৰতৰ পৱিত্ৰ আৰু আটাইতকৈ পুৰণি ধৰ্মগ্ৰন্থ; চাৰিখন — ঋগ্বেদ, সামবেদ, যজুৰ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদ |
| ঋগ্বেদ | আটাইতকৈ পুৰণি বেদ; ১০২৮টা স্তোত্ৰ থকা গ্ৰন্থ |
| উপনিষদ | বেদান্ত নামেৰে জনাজাত দাৰ্শনিক গ্ৰন্থ; ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ বিষয়ে আলোচনা |
| মহাকাব্য | বীৰপুৰুষৰ কাহিনী লৈ ৰচিত দীঘল কাব্য; ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত |
| ৰামায়ণ | বাল্মীকি ৰচিত মহাকাব্য; ৰাজা ৰামৰ জীৱনৰ কাহিনী |
| মহাভাৰত | বেদব্যাস ৰচিত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘল মহাকাব্য; কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধৰ কাহিনী |
| ভগৱদ্গীতা | মহাভাৰতৰ অংশ; শ্ৰীকৃষ্ণই অৰ্জুনক দিয়া উপদেশ |
| ষড়দৰ্শন | ভাৰতীয় ছয় দৰ্শন — সাংখ্য, যোগ, ন্যায়, বৈশেষিক, মীমাংসা, বেদান্ত |
| বৌদ্ধ ধৰ্ম | গৌতম বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্ম; অহিংসা আৰু মধ্যপন্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব |
| জৈন ধৰ্ম | মহাবীৰে প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্ম; কঠোৰ অহিংসাৰ ওপৰত গুৰুত্ব |
| স্তূপ | বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ গম্বুজাকৃতি স্থাপত্য; সাঁচী, অমৰাৱতী, ভাৰহুত উদাহৰণ |
| চৈত্য | বৌদ্ধ উপাসনা গৃহ |
| বিহাৰ | বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলৰ আশ্ৰম বা বাসগৃহ |
| মন্দিৰ | হিন্দুসকলৰ উপাসনা গৃহ |
| গুহাচিত্ৰ | গুহাৰ ভিতৰৰ দেৱালত অংকিত চিত্ৰ; অজন্তা ইয়াৰ উদাহৰণ |
| সংস্কৃত | প্ৰাচীন ভাৰতৰ মূল সাহিত্যিক ভাষা |
| পালি | বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ধৰ্মগ্ৰন্থৰ ভাষা |
| প্ৰাকৃত | জৈন ধৰ্মৰ ধৰ্মগ্ৰন্থৰ ভাষা |
| আৰ্যভট্ট | প্ৰাচীন ভাৰতৰ মহান গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ; “শূন্য” সংখ্যাৰ আৱিষ্কাৰক |
| চৰক | প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিকিৎসাবিজ্ঞানী; “চৰক সংহিতা” ৰচয়িতা |
| সুশ্ৰুত | প্ৰাচীন ভাৰতৰ শল্য চিকিৎসাৰ পিতা; “সুশ্ৰুত সংহিতা” ৰচয়িতা |
| কালিদাস | সংস্কৃতৰ মহান কবি আৰু নাট্যকাৰ; “অভিজ্ঞান শকুন্তলম্”ৰ ৰচয়িতা |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
১। চমু উত্তৰ দিয়া —
(ক) সংস্কৃতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সংস্কৃতি বুলিলে এটা জাতিৰ ধৰ্ম, দৰ্শন, সাহিত্য, কলা, স্থাপত্য, বিজ্ঞান, খেতি-বাতি, খাদ্যাভ্যাস, ৰীতি-নীতি আৰু জীৱনচৰ্যাৰ সামগ্ৰিক প্ৰকাশক বুজোৱা হয়। এটা জাতিৰ চিন্তাধাৰা, বিশ্বাস, মূল্যবোধ আৰু প্ৰথাসমূহৰ সমষ্টিয়েই হৈছে সংস্কৃতি। মানুহে যুগ যুগ ধৰি গঢ়ি তোলা সমাজৰ মৌলিক বৈশিষ্ট্যসমূহক সংস্কৃতি বোলা হয়।
(খ) ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি হৈছে বৈদিক সভ্যতা। বেদ, উপনিষদ, ব্ৰাহ্মণ, আৰণ্যক, ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ দৰে গ্ৰন্থসমূহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ আধাৰশিলা ৰচনা কৰিছে। বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মই এই ভেটিক অধিক সমৃদ্ধ কৰিছে।
(গ) বেদ কেইখন আৰু কি কি?
উত্তৰঃ বেদ চাৰিখন। সেইকেইখন হৈছে —
- ঋগ্বেদ
- সামবেদ
- যজুৰ্বেদ
- অথৰ্ববেদ
(ঘ) আটাইতকৈ পুৰণি বেদ কোনখন?
উত্তৰঃ আটাইতকৈ পুৰণি বেদ হৈছে ঋগ্বেদ। এই বেদখনত মুঠ ১০২৮টা স্তোত্ৰ আছে। ইয়াক পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি লিখিত গ্ৰন্থ বুলি গণ্য কৰা হয়।
(ঙ) ভাৰতীয় দুখন প্ৰধান মহাকাব্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দুখন প্ৰধান মহাকাব্য হৈছে — ১) ৰামায়ণ (বাল্মীকি ৰচিত) আৰু ২) মহাভাৰত (বেদব্যাস ৰচিত)।
২। দীঘল উত্তৰ দিয়া —
(ক) বৈদিক সাহিত্যৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ বৈদিক সাহিত্য হৈছে প্ৰাচীন ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি লিখিত সাহিত্য। ইয়াত প্ৰধানতঃ চাৰি প্ৰকাৰৰ গ্ৰন্থ অন্তৰ্ভুক্ত —
- সংহিতা (বেদ): চাৰিখন বেদ — ঋগ্বেদ, সামবেদ, যজুৰ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদ। ঋগ্বেদত দেৱতাসকলৰ স্তুতিমূলক স্তোত্ৰ, সামবেদত গান, যজুৰ্বেদত যজ্ঞৰ মন্ত্ৰ আৰু অথৰ্ববেদত দৈনন্দিন জীৱনৰ মন্ত্ৰ আছে।
- ব্ৰাহ্মণ: বেদৰ মন্ত্ৰৰ ব্যাখ্যামূলক গদ্য গ্ৰন্থ। যজ্ঞ-যাগৰ পদ্ধতি ইয়াত বৰ্ণিত।
- আৰণ্যক: অৰণ্যত বাস কৰা মুনি-ঋষিসকলে অধ্যয়নৰ বাবে ৰচিত গ্ৰন্থ।
- উপনিষদ: দাৰ্শনিক চিন্তা সমৃদ্ধ গ্ৰন্থ। ব্ৰহ্ম, আত্মা, মোক্ষ আদিৰ বিষয়ে আলোচনা। ইয়াক “বেদান্ত”ও বোলে।
এই সকলো গ্ৰন্থই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল ভেটি গঢ়ি তুলিছে।
(খ) ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত হৈছে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ দুখন মহাকাব্য —
- ৰামায়ণ: মহৰ্ষি বাল্মীকিয়ে ৰচনা কৰা ৰামায়ণত অযোধ্যাৰ ৰাজা ৰামচন্দ্ৰৰ জীৱন কাহিনী বৰ্ণিত আছে। সাতটা কাণ্ডত বিভক্ত এই কাব্যত প্ৰায় ২৪,০০০ শ্লোক আছে। ৰাম, সীতা, লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু ৰাৱণৰ কাহিনীৰ মাজেৰে ধৰ্ম, সত্য আৰু আদৰ্শ পুৰুষৰ চৰিত্ৰ চিত্ৰিত হৈছে।
- মহাভাৰত: মহৰ্ষি বেদব্যাসে ৰচিত মহাভাৰত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘল মহাকাব্য। ইয়াত প্ৰায় এক লাখ শ্লোক আছে। কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱৰ মাজত হোৱা কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধৰ কাহিনী ইয়াত বৰ্ণিত। মহাভাৰতৰ অংশ “শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা”-ক “ভাৰতীয় দৰ্শনৰ সাৰ” বুলি কোৱা হয়।
এই দুখন গ্ৰন্থই ভাৰতীয় ধৰ্ম, নৈতিকতা আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত অসামান্য প্ৰভাৱ পেলাইছে।
(গ) ভাৰতীয় ষড়দৰ্শন কি? নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টা প্ৰধান শাখাক ষড়দৰ্শন বোলা হয়। ইয়াত প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তকসকলৰ গভীৰ দাৰ্শনিক চিন্তা প্ৰতিফলিত হৈছে। ষড়দৰ্শনসমূহ হৈছে —
- সাংখ্য দৰ্শন: মহৰ্ষি কপিল প্ৰৱৰ্তিত। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সম্পৰ্কৰ ব্যাখ্যা।
- যোগ দৰ্শন: মহৰ্ষি পতঞ্জলি প্ৰৱৰ্তিত। যোগসাধনাৰ পদ্ধতি।
- ন্যায় দৰ্শন: মহৰ্ষি গৌতম প্ৰৱৰ্তিত। যুক্তি আৰু তৰ্কৰ বিজ্ঞান।
- বৈশেষিক দৰ্শন: মহৰ্ষি কণাদ প্ৰৱৰ্তিত। পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ভিত্তি।
- পূৰ্ব মীমাংসা: মহৰ্ষি জৈমিনি প্ৰৱৰ্তিত। বেদৰ কৰ্মকাণ্ডৰ ব্যাখ্যা।
- উত্তৰ মীমাংসা (বেদান্ত): মহৰ্ষি বাদৰায়ণ প্ৰৱৰ্তিত। ব্ৰহ্ম জ্ঞানৰ আলোচনা।
(ঘ) বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? তেওঁলোকৰ মূল উপদেশ কি আছিল?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে গৌতম বুদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে মহাবীৰ।
- গৌতম বুদ্ধ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকাত লুম্বিনীত জন্ম। প্ৰকৃত নাম সিদ্ধাৰ্থ। বুদ্ধই চাৰিটা আৰ্য সত্য আৰু অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গৰ উপদেশ দিলে। তেওঁৰ মূল উপদেশ আছিল — অহিংসা, সত্য, মধ্যপন্থা আৰু দুঃখৰ পৰা মুক্তি।
- মহাবীৰ: জৈন ধৰ্মৰ ২৪তম তীৰ্থঙ্কৰ। ইয়াৰ মূল উপদেশ হৈছে — অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ। জৈন ধৰ্মত কঠোৰ অহিংসাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
দুয়োটা ধৰ্মই ভাৰতীয় সংস্কৃতিক সমৃদ্ধ কৰাৰ লগতে ভাৰতৰ বাহিৰলৈও বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল।
(ঙ) প্ৰাচীন ভাৰতৰ কলা আৰু স্থাপত্যৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ কলা আৰু স্থাপত্য ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ গৌৰৱময় অধ্যায় —
- স্তূপ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ গম্বুজাকৃতি স্থাপত্য। সাঁচী, অমৰাৱতী, ভাৰহুতৰ স্তূপ ইয়াৰ অনন্য উদাহৰণ।
- গুহাচিত্ৰ: অজন্তাৰ গুহাচিত্ৰসমূহ বৌদ্ধ ধৰ্মীয় চিত্ৰৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। এই চিত্ৰসমূহ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ সম্পদ।
- গুহা মন্দিৰ: ইলোৰাৰ গুহা মন্দিৰসমূহত হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন তিনিওটা ধৰ্মৰ স্থাপত্য আছে। কৈলাশ মন্দিৰ ইয়াৰ মূল আকৰ্ষণ।
- হিন্দু মন্দিৰ: কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰ, খাজুৰাহোৰ মন্দিৰ, তাঞ্জোৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ ভাৰতীয় মন্দিৰ স্থাপত্যৰ অমৰ নিদৰ্শন।
- ভাস্কৰ্য: মৌৰ্য, গুপ্ত যুগৰ পাথৰৰ ভাস্কৰ্য, ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি (বিশেষকৈ চোলা যুগৰ নটৰাজ মূৰ্তি) বিশ্ববিখ্যাত।
(চ) প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিজ্ঞান-গণিতৰ ক্ষেত্ৰত অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতীয়সকলে বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ ক্ষেত্ৰত অসামান্য অৱদান আগবঢ়াইছিল —
- আৰ্যভট্ট: ৫ম শতিকাৰ গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ। তেওঁ “শূন্য” সংখ্যাৰ ধাৰণা দিলে। “আৰ্যভটীয়” নামৰ গ্ৰন্থ লিখিলে। পৃথিৱী ঘূৰি থাকে আৰু গ্ৰহণ কেনেকৈ হয় তাৰ সঠিক ব্যাখ্যা দিলে।
- ব্ৰহ্মগুপ্ত: ৭ম শতিকাৰ গণিতজ্ঞ। বীজগণিতত উল্লেখযোগ্য অৱদান।
- বৰাহমিহিৰ: বিখ্যাত জ্যোতিৰ্বিদ। “বৃহৎ সংহিতা” তেওঁৰ ৰচিত গ্ৰন্থ।
- চৰক: চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ পিতৃ। “চৰক সংহিতা” তেওঁৰ ৰচিত আয়ুৰ্বেদ গ্ৰন্থ।
- সুশ্ৰুত: শল্য চিকিৎসাৰ পিতৃ। “সুশ্ৰুত সংহিতা” তেওঁৰ ৰচিত শল্য চিকিৎসা গ্ৰন্থ। তেওঁ প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰীৰ জনক বুলি গণ্য কৰা হয়।
- দশমিক পদ্ধতি: ভাৰতীয়সকলে দশমিক সংখ্যা পদ্ধতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিল যাক আজি গোটেই বিশ্বই ব্যৱহাৰ কৰে।
৩। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা —
- ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি হৈছে __________। (উত্তৰঃ বৈদিক সভ্যতা)
- আটাইতকৈ পুৰণি বেদ হৈছে __________। (উত্তৰঃ ঋগ্বেদ)
- ৰামায়ণৰ ৰচয়িতা __________। (উত্তৰঃ বাল্মীকি)
- মহাভাৰতৰ ৰচয়িতা __________। (উত্তৰঃ বেদব্যাস)
- বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক __________। (উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধ)
- জৈন ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক __________। (উত্তৰঃ মহাবীৰ)
- “শূন্য” সংখ্যাৰ আৱিষ্কাৰক __________। (উত্তৰঃ আৰ্যভট্ট)
- “চৰক সংহিতা”ৰ ৰচয়িতা __________। (উত্তৰঃ চৰক)
- “অভিজ্ঞান শকুন্তলম্”ৰ ৰচয়িতা __________। (উত্তৰঃ কালিদাস)
- “শূন্য”ৰ ব্যৱহাৰ আৰু __________ পদ্ধতি ভাৰতীয়সকলৰ অৱদান। (উত্তৰঃ দশমিক)
৪। শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা —
- বেদ পাঁচখন। (অশুদ্ধ — বেদ চাৰিখন)
- উপনিষদক বেদান্ত বুলিও কোৱা হয়। (শুদ্ধ)
- মহাভাৰত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘল মহাকাব্য। (শুদ্ধ)
- গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰকৃত নাম মহাবীৰ। (অশুদ্ধ — সিদ্ধাৰ্থ)
- কালিদাস হৈছে সংস্কৃতৰ মহান কবি। (শুদ্ধ)
- সাঁচীৰ স্তূপ এটা হিন্দু স্থাপত্য। (অশুদ্ধ — বৌদ্ধ স্থাপত্য)
- আৰ্যভট্টে শূন্য সংখ্যা আৱিষ্কাৰ কৰিলে। (শুদ্ধ)
৫। বিচাৰি লিখা —
(ক) চাৰিটা আৰ্য সত্য কি কি?
উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা চাৰিটা আৰ্য সত্য হৈছে —
- দুঃখ: জগতত দুঃখ আছে।
- দুঃখ সমুদয়: দুঃখৰ কাৰণ আছে — তৃষ্ণা বা কামনা।
- দুঃখ নিৰোধ: দুঃখ নিৱাৰণ সম্ভৱ।
- দুঃখ নিৰোধ মাৰ্গ: দুঃখ নিৱাৰণৰ পথ আছে — অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ।
(খ) জৈন ধৰ্মৰ পঞ্চমহাব্ৰত কি কি?
উত্তৰঃ জৈন ধৰ্মৰ পঞ্চমহাব্ৰত হৈছে —
- অহিংসা: কোনো জীৱজন্তুক হিংসা নকৰা।
- সত্য: মিছা কথা নকোৱা।
- অস্তেয়: চুৰি নকৰা।
- ব্ৰহ্মচৰ্য: পৱিত্ৰ জীৱনযাপন কৰা।
- অপৰিগ্ৰহ: ধন-সম্পত্তিৰ মোহ ত্যাগ কৰা।
৬। মিলোৱা —
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| ৰামায়ণ | আৰ্যভট্ট |
| মহাভাৰত | বাল্মীকি |
| চৰক সংহিতা | বেদব্যাস |
| আৰ্যভটীয় | চৰক |
| অভিজ্ঞান শকুন্তলম্ | কালিদাস |
উত্তৰঃ
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| ৰামায়ণ | বাল্মীকি |
| মহাভাৰত | বেদব্যাস |
| চৰক সংহিতা | চৰক |
| আৰ্যভটীয় | আৰ্যভট্ট |
| অভিজ্ঞান শকুন্তলম্ | কালিদাস |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। “সংস্কৃতি” আৰু “সভ্যতা”ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| সংস্কৃতি | সভ্যতা |
|---|---|
| মানুহৰ মানসিক, ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশৰ প্ৰকাশ | মানুহৰ বাহ্যিক জীৱনৰ ভৌতিক বিকাশৰ প্ৰকাশ |
| উদাহৰণ — ধৰ্ম, কলা, সাহিত্য, দৰ্শন | উদাহৰণ — ঘৰ, ৰাস্তা, যান-বাহন, প্ৰযুক্তি |
| সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তন লাহে লাহে হয় | সভ্যতাৰ পৰিৱৰ্তন দ্ৰুত হয় |
| মূল্যবোধ আৰু চিন্তাধাৰাৰ সৈতে জড়িত | সা-সঁজুলি আৰু প্ৰযুক্তিৰ সৈতে জড়িত |
২। উপনিষদ কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ উপনিষদ হৈছে বেদৰ অন্তিম অংশ যিবোৰক “বেদান্ত”ও বোলে। উপনিষদৰ সংখ্যা ১০৮খন বুলি কোৱা হয়, কিন্তু প্ৰধান উপনিষদ ১৩খন। উপনিষদত ব্ৰহ্ম, আত্মা, মোক্ষ, পুনৰ্জন্ম আদি গভীৰ দাৰ্শনিক বিষয়ৰ আলোচনা পোৱা যায়। “তত্ত্বমসি”, “অহং ব্ৰহ্মাস্মি” আদি মহাবাক্য উপনিষদৰ সাৰ। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ভিত্তি হৈছে উপনিষদ। বিশ্বৰ মহান চিন্তকসকলেও উপনিষদৰ গভীৰ চিন্তাধাৰাৰ প্ৰশংসা কৰিছে।
৩। কালিদাসৰ বিষয়ে চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ কালিদাস হৈছে সংস্কৃত সাহিত্যৰ মহান কবি আৰু নাট্যকাৰ। তেওঁক “ভাৰতীয় শ্বেক্সপীয়ৰ” বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ প্ৰধান গ্ৰন্থসমূহ হৈছে — ১) “অভিজ্ঞান শকুন্তলম্” (নাটক), ২) “মেঘদূত” (কাব্য), ৩) “ৰঘুবংশ” (মহাকাব্য), ৪) “কুমাৰসম্ভৱ” (মহাকাব্য), ৫) “মালবিকাগ্নিমিত্ৰম্” (নাটক), ৬) “বিক্ৰমোৰ্বশীয়ম্” (নাটক) আৰু ৭) “ঋতুসংহাৰ” (কাব্য)। কালিদাসক গুপ্ত যুগৰ কবি বুলি কোৱা হয় আৰু তেওঁৰ ৰচনা বিশ্ব সাহিত্যৰ অমূল্য সম্পদ।
৪। অজন্তা গুহাচিত্ৰৰ বিষয়ে কি জানা?
উত্তৰঃ অজন্তা গুহাচিত্ৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ ঔৰংগাবাদৰ ওচৰত অৱস্থিত। মুঠ ৩০টা গুহা ইয়াত আছে। এই গুহাসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্মীয় চিত্ৰ আৰু ভাস্কৰ্য আছে। গুহাসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ৬ষ্ঠ শতিকালৈকে নিৰ্মিত। বুদ্ধ আৰু জাতকৰ কাহিনীৰ চিত্ৰসমূহ ইয়াৰ মূল আকৰ্ষণ। প্ৰাকৃতিক ৰঙৰ ব্যৱহাৰ আৰু কৌশলপূৰ্ণ আঁকনিৰ বাবে এই চিত্ৰসমূহ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইউনেস্কোৱে অজন্তাক বিশ্ব ঐতিহ্যৰ সম্পদৰ তালিকাত স্থান দিছে।
৫। চৰক আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান কি?
উত্তৰঃ চৰক আৰু সুশ্ৰুত হৈছে প্ৰাচীন ভাৰতৰ দুজন মহান চিকিৎসা বিজ্ঞানী —
- চৰক: তেওঁক “ভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ ৰচিত “চৰক সংহিতা” আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসাৰ মূল গ্ৰন্থ। ইয়াত ৰোগৰ লক্ষণ, কাৰণ, চিকিৎসা আৰু ঔষধৰ বৰ্ণনা আছে। তেওঁ ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
- সুশ্ৰুত: তেওঁক “শল্য চিকিৎসাৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ ৰচিত “সুশ্ৰুত সংহিতা”-ত প্ৰায় ১২০টা শল্য চিকিৎসাৰ যন্ত্ৰ আৰু ৩০০ৰো অধিক শল্য চিকিৎসা পদ্ধতিৰ বৰ্ণনা আছে। তেওঁ পৃথিৱীৰে প্ৰথম প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰীৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰিছিল।
এই দুয়ো চিকিৎসা বিজ্ঞানীৰ অৱদানৰ বাবে প্ৰাচীন ভাৰত চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আগশাৰীত আছিল।
৬। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- প্ৰাচীনতা: ভাৰতীয় সংস্কৃতি পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি সংস্কৃতিৰ মাজৰ এটা।
- ধাৰাবাহিকতা: হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি ভাৰতীয় সংস্কৃতি অবিচ্ছিন্ন ৰূপে চলি আহিছে।
- বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা: বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মাজতো এক মৌলিক ঐক্য।
- সহিষ্ণুতা: অন্য ধৰ্ম আৰু চিন্তাধাৰাৰ প্ৰতি সহিষ্ণু মনোভাৱ।
- আধ্যাত্মিকতা: জীৱনৰ গভীৰ অৰ্থ অনুসন্ধানৰ প্ৰৱণতা।
- সংশ্লেষণমূলক প্ৰকৃতি: বিভিন্ন উৎসৰ পৰা গ্ৰহণযোগ্য বিষয় গ্ৰহণ কৰি নিজস্ব ৰূপ গঢ়িবৰ ক্ষমতা।
- মানৱতাবাদ: “বসুধৈৱ কুটুম্বকম্” (গোটেই বিশ্ব এক পৰিয়াল) ৰ আদৰ্শ।
৭। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধই দুঃখ নিৱাৰণৰ বাবে আঠটা পথ বা মাৰ্গৰ কথা ক’লে যাক অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ বোলা হয়। সেইকেইটা হৈছে —
- সম্যক্ দৃষ্টি (শুদ্ধ দৃষ্টিভংগি)
- সম্যক্ সংকল্প (শুদ্ধ সংকল্প)
- সম্যক্ বাক্ (শুদ্ধ কথা)
- সম্যক্ কৰ্ম (শুদ্ধ কাম)
- সম্যক্ আজীৱ (শুদ্ধ জীৱিকা)
- সম্যক্ ব্যায়াম (শুদ্ধ চেষ্টা)
- সম্যক্ স্মৃতি (শুদ্ধ মনোযোগ)
- সম্যক্ সমাধি (শুদ্ধ ধ্যান)
৮। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি গঢ়াত বিভিন্ন ধৰ্মৰ অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি গঢ়াত বিভিন্ন ধৰ্মৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আছে —
- হিন্দু/বৈদিক ধৰ্ম: বেদ, উপনিষদ, ৰামায়ণ, মহাভাৰত, পুৰাণ আদিৰ মাজেৰে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিলে।
- বৌদ্ধ ধৰ্ম: অহিংসা, কৰুণা আৰু মধ্যপন্থাৰ আদৰ্শৰ মাজেৰে সমাজত নৈতিক মূল্যবোধ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। সাঁচী, অজন্তা, নালন্দা আদি গঢ়িলে।
- জৈন ধৰ্ম: কঠোৰ অহিংসা আৰু সংযমৰ আদৰ্শ প্ৰদান কৰিলে। জৈন স্থাপত্য আৰু সাহিত্য সমৃদ্ধ।
- ইছলাম: মধ্যযুগত ভাৰতলৈ আহি স্থাপত্য, সংগীত আৰু সাহিত্যত নতুন মাত্ৰা যোগ কৰিলে।
- শিখ ধৰ্ম: গুৰু নানকৰ পৰা শুৰু হৈ ভ্ৰাতৃত্ব আৰু সেৱাৰ আদৰ্শ প্ৰদান কৰিলে।
- খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম: শিক্ষা আৰু সমাজ সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান।
৯। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ বিষয়ে কি জানা?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতত উচ্চশিক্ষাৰ বাবে কেইবাটাও প্ৰখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয় আছিল —
- নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: বৰ্তমানৰ বিহাৰৰ ৰাজগীৰৰ ওচৰত অৱস্থিত। ৫ম শতিকাত স্থাপিত। বৌদ্ধ শিক্ষাৰ মূল কেন্দ্ৰ। হাজাৰ হাজাৰ ছাত্ৰ আৰু পণ্ডিতৰ মিলনস্থল।
- তক্ষশিলা বিশ্ববিদ্যালয়: বৰ্তমানৰ পাকিস্তানৰ ৰাৱালপিণ্ডিৰ ওচৰত আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত চাণক্য, পাণিনি আদি মহান পণ্ডিতে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। চিকিৎসা, ধনুৰ্বিদ্যা, বেদ আদি বিভিন্ন বিষয়ৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।
- বিক্ৰমশিলা বিশ্ববিদ্যালয়: বিহাৰত পাল ৰজাৰ পৃষ্ঠপোষকতাত স্থাপিত।
- বল্লভী বিশ্ববিদ্যালয়: গুজৰাটত অৱস্থিত আছিল।
- ওদন্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়: বিহাৰত অৱস্থিত আছিল।
এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি গঢ়াত আৰু বিদেশলৈ ভাৰতীয় জ্ঞানৰ বিস্তাৰ ঘটাত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১০। আজিৰ যুগত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ আজিৰ যুগতো প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ অপৰিসীম গুৰুত্ব আছে —
- যোগ-ধ্যান, আয়ুৰ্বেদ আদি প্ৰাচীন বিজ্ঞান আজিও সমগ্ৰ বিশ্বত জনপ্ৰিয়।
- ভগৱদ্গীতাৰ উপদেশ আজিও মানুহক জীৱনৰ পথ দেখুৱায়।
- অহিংসা আৰু সহিষ্ণুতাৰ আদৰ্শ বিশ্ব শান্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
- “বসুধৈৱ কুটুম্বকম্”ৰ আদৰ্শ আজিৰ বিশ্বায়নৰ যুগত অতি প্ৰাসংগিক।
- প্ৰাচীন গণিত, জ্যোতিৰ্বিদ্যাৰ অৱদান আধুনিক বিজ্ঞানৰ ভেটি।
- ভাৰতীয় কলা, সংগীত আৰু নৃত্য বিশ্বজুৰি সমাদৃত।
- পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাচীন ভাৰতীয়সকলৰ প্ৰকৃতি প্ৰেমৰ উদাহৰণ আজিৰ বাবেও শিক্ষণীয়।