ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) Chapter 1 “আমাৰ পৃথিৱী” (Our Earth) ৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোত সৌৰজগত, গ্ৰহ-উপগ্ৰহ, পৃথিৱীৰ আকৃতি, অক্ষৰেখা আৰু দ্রাঘিমাৰেখা, পৃথিৱীৰ আহ্নিক আৰু বার্ষিক গতি আদিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। ASSEB ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা এই সমাধানসমূহে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ লাভ কৰাত সহায় কৰিব।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: “আমাৰ পৃথিৱী” অধ্যায়টোত আমাৰ সৌৰজগত আৰু পৃথিৱীৰ মৌলিক ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা আঠটা গ্ৰহ — বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন — সৌৰজগতৰ অন্তৰ্ভুক্ত। আমাৰ পৃথিৱী হৈছে সূৰ্যৰ পৰা তৃতীয় গ্ৰহ আৰু একমাত্ৰ গ্ৰহ য’ত প্ৰাণৰ অস্তিত্ব আছে। চন্দ্ৰ হৈছে পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ স্বাভাৱিক উপগ্ৰহ। পৃথিৱীৰ আকৃতি সম্পূৰ্ণ গোলাকাৰ নহয় — মেৰুত কিছু চেপেটা আৰু বিষুৱৰেখাত কিছু ফুলা — এনে আকৃতিক “জিঅ’ইড” বুলি কোৱা হয়। পৃথিৱীৰ আকৃতি আৰু গঠন সঠিকভাৱে দেখুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা সৰু আৰ্হিটোক “গোলক” (Globe) বোলে।
পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত স্থান নিৰ্ণয়ৰ বাবে অক্ষৰেখা (latitudes) আৰু দ্রাঘিমাৰেখা (longitudes) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিষুৱৰেখা (০° অক্ষাংশ) পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে আৰু মূল মধ্যৰেখা বা গ্ৰীনিচ ৰেখা (০° দ্রাঘিমাংশ) পৃথিৱীক পূব আৰু পশ্চিম গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে। পৃথিৱীয়ে নিজৰ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ প্ৰায় ২৪ ঘণ্টাত এবাৰ ঘূৰে — ইয়াকে আহ্নিক গতি বোলে আৰু ইয়াৰ ফলত দিন আৰু ৰাতি হয়। পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে প্ৰায় ৩৬৫ ১/৪ দিনত এবাৰ ঘূৰে — ইয়াকে বার্ষিক গতি বোলে আৰু ইয়াৰ ফলত ঋতু পৰিৱৰ্তন হয়।
Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 1 “Our Earth” introduces the solar system with eight planets — Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, and Neptune — orbiting the Sun. Earth is the third planet and the only known planet with life. The Moon is Earth’s only natural satellite. Earth is geoid in shape (slightly flattened at the poles, bulged at the equator), and a globe is a small model that represents Earth accurately.
Latitudes are imaginary parallel circles running east–west; the equator (0°) divides Earth into Northern and Southern Hemispheres. Longitudes are semicircles running pole to pole; the Prime Meridian (0°, Greenwich) divides Earth into Eastern and Western Hemispheres. Earth rotates on its axis from west to east in about 24 hours causing day and night, and revolves around the Sun in 365¼ days causing the seasons. ASSEB Class 6 exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ (Term) | অৰ্থ (Meaning) |
|---|---|
| সৌৰজগত (Solar System) | সূৰ্য আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণু আদি লৈ গঠিত পৰিয়াল। |
| গ্ৰহ (Planet) | সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত ঘূৰি থকা ডাঙৰ আকাৰৰ মহাকাশীয় বস্তু। |
| উপগ্ৰহ (Satellite) | গ্ৰহৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা মহাকাশীয় বস্তু — যেনে চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহ। |
| গোলক (Globe) | পৃথিৱীৰ আকৃতি দেখুওৱা সৰু গোলাকাৰ আৰ্হি। |
| মেৰুদণ্ড (Axis) | উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুক সংযোগ কৰা পৃথিৱীৰ মাজেৰে যোৱা কল্পিত ৰেখা। |
| অক্ষৰেখা (Latitude) | বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালভাৱে অঁকা পূব-পশ্চিমে দিশৰ কল্পিত বৃত্তাকাৰ ৰেখা। |
| দ্রাঘিমাৰেখা (Longitude) | উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ অঁকা অৰ্ধবৃত্তাকাৰ কল্পিত ৰেখা। |
| বিষুৱৰেখা (Equator) | পৃথিৱীৰ ০° অক্ষাংশত অৱস্থিত কল্পিত ৰেখা — পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে। |
| মূল মধ্যৰেখা (Prime Meridian) | ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচৰ মাজেৰে যোৱা ০° দ্রাঘিমাংশৰ ৰেখা। |
| আহ্নিক গতি (Rotation) | পৃথিৱীয়ে নিজৰ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকা গতি। |
| বার্ষিক গতি (Revolution) | পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা গতি। |
| অপসূৰ (Aphelion) | সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱী আটাইতকৈ দূৰৈত থকা অৱস্থা। |
| অনুসূৰ (Perihelion) | সূৰ্যৰ ওচৰত পৃথিৱী আটাইতকৈ ওচৰত থকা অৱস্থা। |
| গোলাৰ্ধ (Hemisphere) | পৃথিৱীৰ অৰ্ধেক অংশ — উত্তৰ/দক্ষিণ বা পূব/পশ্চিম। |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
বহুবিকল্পিত প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
১। সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰীয় বস্তুটো হ’ল —
(ক) চন্দ্ৰ (খ) পৃথিৱী (গ) সূৰ্য (ঘ) মঙ্গল
উত্তৰঃ (গ) সূৰ্য।
২। সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ ওচৰৰ গ্ৰহটো হ’ল —
(ক) শুক্ৰ (খ) বুধ (গ) পৃথিৱী (ঘ) মঙ্গল
উত্তৰঃ (খ) বুধ।
৩। সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহটো হ’ল —
(ক) শনি (খ) পৃথিৱী (গ) বৃহস্পতি (ঘ) নেপচুন
উত্তৰঃ (গ) বৃহস্পতি।
৪। পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ স্বাভাৱিক উপগ্ৰহটো হ’ল —
(ক) সূৰ্য (খ) চন্দ্ৰ (গ) মঙ্গল (ঘ) শুক্ৰ
উত্তৰঃ (খ) চন্দ্ৰ।
৫। বিষুৱৰেখাৰ অক্ষাংশ মান —
(ক) ৯০° (খ) ৪৫° (গ) ০° (ঘ) ১৮০°
উত্তৰঃ (গ) ০°।
৬। মূল মধ্যৰেখা পাৰ হৈ যোৱা ঠাইডোখৰ হ’ল —
(ক) প্যাৰিছ (খ) গ্ৰীনিচ (গ) নিউ ইয়ৰ্ক (ঘ) দিল্লী
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীনিচ।
৭। পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে এবাৰ ঘূৰিবলৈ লোৱা সময় হ’ল —
(ক) ২৪ ঘণ্টা (খ) ৩৬৫ ১/৪ দিন (গ) ৩০ দিন (ঘ) ১২ মাহ ৩০ দিন
উত্তৰঃ (খ) ৩৬৫ ১/৪ দিন।
৮। পৃথিৱীৰ আকৃতি হ’ল —
(ক) সম্পূৰ্ণ গোল (খ) চেপেটা (গ) জিঅ’ইড (ঘ) ত্ৰিভুজাকাৰ
উত্তৰঃ (গ) জিঅ’ইড।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। সূৰ্যক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকা গ্ৰহ-উপগ্ৰহ আদিৰে গঠিত পৰিয়ালক ______ বোলে।
উত্তৰঃ সৌৰজগত।
২। পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ উপগ্ৰহ ______।
উত্তৰঃ চন্দ্ৰ।
৩। সৌৰজগতত মুঠ ______ টা গ্ৰহ আছে।
উত্তৰঃ ৮ (আঠ)।
৪। পৃথিৱীৰ আকৃতি দেখুওৱা সৰু আৰ্হিটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ গোলক (Globe)।
৫। ০° অক্ষাংশৰেখাটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ বিষুৱৰেখা।
৬। ০° দ্রাঘিমাৰেখাটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ মূল মধ্যৰেখা (গ্ৰীনিচ ৰেখা)।
৭। পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা গতিক ______ গতি বোলে।
উত্তৰঃ আহ্নিক।
৮। পৃথিৱীয়ে পশ্চিম দিশৰপৰা ______ দিশলৈ ঘূৰে।
উত্তৰঃ পূব।
শুদ্ধ বা অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। সূৰ্য পৃথিৱীৰ এটা গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সূৰ্য এটা নক্ষত্ৰ; পৃথিৱী সূৰ্যৰ এটা গ্ৰহ।)
২। চন্দ্ৰ পৃথিৱীতকৈ ডাঙৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (চন্দ্ৰ পৃথিৱীতকৈ বহু সৰু।)
৩। বিষুৱৰেখাই পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। মূল মধ্যৰেখাৰ মান ৯০°।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (মূল মধ্যৰেখাৰ মান ০°।)
৫। পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। বৃহস্পতি সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বৃহস্পতি সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ; বুধ আটাইতকৈ সৰু।)
তলৰ বিষয়সমূহ মিলোৱা আহা (Match the Following)
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| সূৰ্য | ৩৬৫ ১/৪ দিন |
| বিষুৱৰেখা | চন্দ্ৰ |
| পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহ | নক্ষত্ৰ |
| মূল মধ্যৰেখা | ০° অক্ষাংশ |
| বার্ষিক গতি | গ্ৰীনিচ |
উত্তৰঃ
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| সূৰ্য | নক্ষত্ৰ |
| বিষুৱৰেখা | ০° অক্ষাংশ |
| পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহ | চন্দ্ৰ |
| মূল মধ্যৰেখা | গ্ৰীনিচ |
| বার্ষিক গতি | ৩৬৫ ১/৪ দিন |
চমু উত্তৰ লিখা (Short Answer Questions)
১। সৌৰজগত মানে কি?
উত্তৰঃ সূৰ্যক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকা আঠটা গ্ৰহ, তেওঁলোকৰ উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণু, ধূমকেতু আৰু উল্কাৰে গঠিত মহাকাশীয় পৰিয়ালটোক সৌৰজগত (Solar System) বোলে। সূৰ্য হৈছে সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰীয় বস্তু।
২। সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব অনুসৰি আঠটা গ্ৰহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব অনুসৰি আঠটা গ্ৰহ হ’ল — (১) বুধ, (২) শুক্ৰ, (৩) পৃথিৱী, (৪) মঙ্গল, (৫) বৃহস্পতি, (৬) শনি, (৭) ইউৰেনাছ আৰু (৮) নেপচুন।
৩। পৃথিৱীক “নীলা গ্ৰহ” বোলা হয় কিয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১% অংশ পানীৰে আবৃত। মহাকাশৰ পৰা পৃথিৱীটোক চালে এই বিশাল পানীৰ অংশৰ বাবে নীলা ৰঙৰ দেখা যায় বাবে পৃথিৱীক “নীলা গ্ৰহ” (Blue Planet) বোলা হয়।
৪। গোলক মানে কি? গোলক ব্যৱহাৰৰ উপকাৰ কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ আকৃতি, ভূখণ্ড, মহাসাগৰ আৰু অক্ষৰেখা-দ্রাঘিমাৰেখা সঠিকভাৱে দেখুওৱাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা সৰু গোলাকাৰ আৰ্হিটোক গোলক (Globe) বোলে। গোলকত পৃথিৱীৰ প্ৰকৃত আকৃতি বিকৃত নোহোৱাকৈ দেখুওৱা হয় আৰু দেশ-মহাদেশৰ অৱস্থান আৰু আকাৰ সঠিক অনুপাতত পোৱা যায়।
৫। অক্ষৰেখা আৰু দ্রাঘিমাৰেখা মানে কি?
উত্তৰঃ বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালভাৱে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পূব-পশ্চিম দিশে অঁকা কল্পিত বৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰক অক্ষৰেখা (Latitude) বোলে। উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈকে অঁকা অৰ্ধবৃত্তাকাৰ কল্পিত ৰেখাবোৰক দ্রাঘিমাৰেখা (Longitude) বোলে।
৬। বিষুৱৰেখা মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মাজত অঁকা ০° অক্ষাংশৰ কল্পিত ৰেখাটোক বিষুৱৰেখা (Equator) বোলে। ই পৃথিৱীক উত্তৰ গোলাৰ্ধ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে। বিষুৱৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৪০,০৭৫ কিলোমিটাৰ আৰু ই পৃথিৱীৰ সকলোতকৈ দীঘল অক্ষৰেখা।
৭। মূল মধ্যৰেখা মানে কি?
উত্তৰঃ ০° দ্রাঘিমাৰেখাটোক মূল মধ্যৰেখা (Prime Meridian) বোলে। ই ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচ নগৰৰ মাজেৰে যায় বাবে ইয়াক “গ্ৰীনিচ ৰেখা”ও বোলা হয়। মূল মধ্যৰেখাই পৃথিৱীক পূব আৰু পশ্চিম গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সময় গণনাৰ মূল ভিত্তি হিচাপে কাম কৰে।
৮। পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ড মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুক সংযোগ কৰা পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ মাজেৰে যোৱা কল্পিত সৰল ৰেখাটোক মেৰুদণ্ড (Axis) বোলে। পৃথিৱীয়ে এই মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰে। মেৰুদণ্ডটো কক্ষপথৰ সমতলৰ পৰা ২৩½° কোণত হালি আছে।
৯। আহ্নিক গতি কি? ইয়াৰ ফল কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে নিজৰ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ অবিৰাম ঘূৰি থকা গতিটোক আহ্নিক গতি (Rotation) বোলে। পৃথিৱীয়ে এই গতি প্ৰায় ২৩ ঘণ্টা ৫৬ মিনিট ৪ ছেকেণ্ডত সম্পূৰ্ণ কৰে। আহ্নিক গতিৰ ফলত দিন আৰু ৰাতি হয় আৰু সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ সৃষ্টি হয়।
১০। বার্ষিক গতি কি? ইয়াৰ ফল কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে এক নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা গতিটোক বার্ষিক গতি (Revolution) বোলে। পৃথিৱীয়ে সূৰ্যক এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ ৩৬৫ ১/৪ দিন (এক বছৰ) সময় লয়। বার্ষিক গতিৰ ফলত ঋতু পৰিৱৰ্তন হয় আৰু দিন-ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য সলনি হয়।
১১। অপসূৰ আৰু অনুসূৰ মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ কক্ষপথ সম্পূৰ্ণ গোলাকাৰ নহয় — উপবৃত্তাকাৰ। সেইবাবে কেতিয়াবা পৃথিৱী সূৰ্যৰ ওচৰত আৰু কেতিয়াবা দূৰত হয়। সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱী আটাইতকৈ দূৰত থকা অৱস্থাটোক অপসূৰ (Aphelion) বোলে। সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱী আটাইতকৈ ওচৰত থকা অৱস্থাটোক অনুসূৰ (Perihelion) বোলে।
১২। চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য পৃথিৱীৰ পৰা একে আকাৰৰ যেন দেখা যায় কিয়?
উত্তৰঃ চন্দ্ৰটো সূৰ্যতকৈ বহু গুণে সৰু যদিও পৃথিৱীৰ অতি ওচৰত আছে, আনহাতে সূৰ্য বহু ডাঙৰ হ’লেও বহু দূৰত আছে। সেইবাবে পৃথিৱীৰ পৰা চাবলৈ দুয়োটাকে প্ৰায় একে আকাৰৰ যেন দেখা যায়।
বিশদ উত্তৰ লিখা (Long Answer Questions)
১। সৌৰজগতৰ আঠটা গ্ৰহৰ মূল বৈশিষ্ট্য চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সৌৰজগতৰ আঠটা গ্ৰহৰ মূল বৈশিষ্ট্য —
- বুধ (Mercury): সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ ওচৰৰ আৰু আকাৰত আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ।
- শুক্ৰ (Venus): পৃথিৱীৰ আকাৰৰ প্ৰায় সমান; আকাশত আটাইতকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ — “শেষ-নিশাৰ তৰা” বুলিও জনাজাত।
- পৃথিৱী (Earth): সূৰ্যৰ পৰা তৃতীয় গ্ৰহ; একমাত্ৰ জীৱন থকা গ্ৰহ; “নীলা গ্ৰহ” বুলি জনাজাত।
- মঙ্গল (Mars): পৃষ্ঠৰ মাটি ৰঙা ৰঙৰ বাবে “ৰঙা গ্ৰহ” বুলি জনাজাত।
- বৃহস্পতি (Jupiter): সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ।
- শনি (Saturn): চাৰিওফালে সুন্দৰ ৰিং থকা গ্ৰহ।
- ইউৰেনাছ (Uranus): পাশফালে কাত হৈ ঘূৰি থকা ঠাণ্ডা গ্ৰহ।
- নেপচুন (Neptune): সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰৰ গ্ৰহ; অতি ঠাণ্ডা আৰু নীলা।
২। অক্ষৰেখা আৰু দ্রাঘিমাৰেখাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| অক্ষৰেখা (Latitude) | দ্রাঘিমাৰেখা (Longitude) |
|---|---|
| বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালভাৱে পূব-পশ্চিম দিশে অঁকা ৰেখা। | উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ অঁকা ৰেখা। |
| সম্পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰ। | অৰ্ধবৃত্তাকাৰ। |
| সকলো অক্ষৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য একে নহয় — বিষুৱৰেখা আটাইতকৈ দীঘল। | সকলো দ্রাঘিমাৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য একে। |
| মান ০°ৰ পৰা ৯০° উত্তৰ আৰু ৯০° দক্ষিণ পৰ্যন্ত। | মান ০°ৰ পৰা ১৮০° পূব আৰু ১৮০° পশ্চিম পৰ্যন্ত। |
| মুঠ অক্ষৰেখাৰ সংখ্যা ১৮১। | মুঠ দ্রাঘিমাৰেখাৰ সংখ্যা ৩৬০। |
| স্থানৰ জলবায়ু নিৰূপণ কৰে। | স্থানৰ সময় নিৰূপণ কৰে। |
| মূল ৰেখা — বিষুৱৰেখা। | মূল ৰেখা — মূল মধ্যৰেখা (গ্ৰীনিচ ৰেখা)। |
৩। আহ্নিক গতি আৰু বার্ষিক গতিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| আহ্নিক গতি (Rotation) | বার্ষিক গতি (Revolution) |
|---|---|
| পৃথিৱীয়ে নিজৰ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰে। | পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে। |
| এবাৰ ঘূৰিবলৈ প্ৰায় ২৪ ঘণ্টা সময় লয়। | এবাৰ ঘূৰিবলৈ ৩৬৫ ১/৪ দিন সময় লয়। |
| দিন আৰু ৰাতি সৃষ্টি কৰে। | ঋতু পৰিৱৰ্তন ঘটায়। |
| সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ সৃষ্টি কৰে। | দিন-ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য সলনি কৰে। |
| গতিৰ দিশ — পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ। | গতিৰ দিশ — উপবৃত্তাকাৰ কক্ষপথত। |
৪। পৃথিৱীত জীৱনৰ অস্তিত্বৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱী হৈছে সৌৰজগতৰ একমাত্ৰ গ্ৰহ য’ত জীৱনৰ অস্তিত্ব আছে। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল —
- সূৰ্যৰ পৰা উপযুক্ত দূৰত্ব: পৃথিৱী সূৰ্যৰ পৰা ইমান দূৰত নহয় যে অতি ঠাণ্ডা হ’ব আৰু ইমান ওচৰতো নহয় যে অতি গৰম হ’ব। ফলত পৃথিৱীৰ উষ্ণতা জীৱনৰ বাবে উপযোগী।
- পানীৰ উপস্থিতি: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ ৭১% অংশ পানীৰে আবৃত। পানী জীৱনৰ অপৰিহাৰ্য উপাদান।
- বায়ুমণ্ডল: পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আদিৰে গঠিত বায়ুমণ্ডল আছে যিয়ে নিশ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে।
- ওজোন স্তৰ: ওজোন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেগুনি ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।
- উপযুক্ত মাধ্যাকৰ্ষণ: পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি বায়ুমণ্ডলটোক ধৰি ৰাখে।
- মৃত্তিকাৰ উৰ্বৰতা: পৃথিৱীৰ মাটি উৰ্বৰ — উদ্ভিদ-উৎপাদনৰ বাবে উপযোগী।
৫। পৃথিৱীৰ আকৃতি কেনেকুৱা? ইয়াক জিঅ’ইড বোলা হয় কিয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ আকৃতি সম্পূৰ্ণ গোলাকাৰ নহয়। পৃথিৱী উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰুত কিছু চেপেটা আৰু বিষুৱৰেখাৰ ফালে কিছু ফুলা। ইয়াৰ এই বিশেষ আকৃতিক “জিঅ’ইড” (Geoid) বোলা হয়, যাৰ অৰ্থ “পৃথিৱীৰ দৰে আকৃতি”।
পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ চাৰিওফালে দ্ৰুতগতিত ঘূৰি থকাৰ ফলত কেন্দ্ৰাতিগ বল প্ৰয়োগ হয়। এই বলৰ ফলতে বিষুৱৰেখাৰ অংশটো সামান্য বাহিৰলৈ ফুলি যায় আৰু মেৰু অংশটো সামান্য ভিতৰলৈ চাপি যায়। সেইবাবে পৃথিৱীৰ বিষুৱৰেখাৰ ব্যাস ১২,৭৫৬ কিমি আৰু মেৰু ব্যাস ১২,৭১৪ কিমি — অৰ্থাৎ মেৰু ব্যাস বিষুৱৰেখাৰ ব্যাসতকৈ প্ৰায় ৪২ কিমি কম। এই অসামঞ্জস্যৰ বাবেই পৃথিৱীৰ আকৃতিক “জিঅ’ইড” বোলা হয়।
৬। গোলক আৰু মানচিত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| গোলক (Globe) | মানচিত্ৰ (Map) |
|---|---|
| পৃথিৱীৰ ত্ৰিমাত্ৰিক (3D) আৰ্হি। | পৃথিৱীৰ দ্বিমাত্ৰিক (2D) সমতল প্ৰতিৰূপ। |
| পৃথিৱীৰ প্ৰকৃত আকৃতি দেখুৱায়। | পৃথিৱীৰ আকৃতি কিছু বিকৃত হয়। |
| সমগ্ৰ পৃথিৱী এসময়তে দেখা পোৱা নাযায়। | সমগ্ৰ পৃথিৱী এসময়তে এক ফাৰ্চীত দেখা যায়। |
| লৈ ফুৰিবলৈ অসুবিধা। | লৈ ফুৰিবলৈ সুবিধা। |
| সূক্ষ্ম তথ্য কম পোৱা যায়। | সূক্ষ্ম তথ্য (পথ, নগৰ, সীমা আদি) দেখুৱাব পাৰি। |
৭। পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতিৰ ফল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে নিজৰ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰি থকা গতিটোৱেই আহ্নিক গতি। ইয়াৰ ফলত —
- দিন আৰু ৰাতিৰ সৃষ্টি: পৃথিৱীৰ যিফাল সূৰ্যৰ ফালে থাকে সেইফালে দিন হয় আৰু আনফালে ৰাতি হয়।
- সময়ৰ পাৰ্থক্য: বিভিন্ন দ্রাঘিমাৰেখাৰ স্থানসমূহত বেলেগ বেলেগ সময় হয়।
- জোৱাৰ-ভাটা: চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ সৈতে আহ্নিক গতিৰ যোগফলত সাগৰত জোৱাৰ-ভাটাৰ সৃষ্টি হয়।
- বতাহৰ দিশ পৰিৱৰ্তন: আহ্নিক গতিৰ ফলত বতাহ আৰু সাগৰৰ সোঁতৰ দিশ পৰিৱৰ্তন হয় (কোৰিঅ’লিছ ক্ৰিয়া)।
- সূৰ্যৰ আপাত উদয়-অস্ত: পৃথিৱীয়ে ঘূৰাৰ ফলত সূৰ্য পূবে উদয় হোৱা আৰু পশ্চিমে অস্ত যোৱা যেন দেখা যায়।
৮। পৃথিৱীৰ বার্ষিক গতিৰ ফলত ঋতু পৰিৱৰ্তন কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ডটো ইয়াৰ কক্ষপথৰ সমতলৰ পৰা ২৩½° কোণত হালি আছে। এই হেলনীয়া অৱস্থাত পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকাৰ ফলত বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশই সূৰ্যৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ ৰশ্মি বা তিৰ্যক ৰশ্মি লাভ কৰে। যিফালে প্ৰত্যক্ষ ৰশ্মি পৰে সেইফালে গ্ৰীষ্মকাল হয় আৰু আনফালে শীতকাল হয়। বছৰটোত মুঠ চাৰিটা ঋতু — গ্ৰীষ্ম, বৰ্ষা/শৰৎ, হেমন্ত আৰু শীত — অনুভৱ কৰা হয়। এইদৰে পৃথিৱীৰ হেলনীয়া মেৰুদণ্ড আৰু বার্ষিক গতিয়েই ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ মুখ্য কাৰণ।
৯। গোলাৰ্ধ মানে কি? কেইপ্ৰকাৰৰ গোলাৰ্ধ আছে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীক যিকোনো এটা মূল ৰেখাৰে দুটা সমান অংশত ভাগ কৰিলে প্ৰাপ্ত প্ৰতিটো অংশকে গোলাৰ্ধ (Hemisphere) বোলে। গোলাৰ্ধ মুঠ চাৰি প্ৰকাৰৰ —
- উত্তৰ গোলাৰ্ধ (Northern Hemisphere): বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰ অংশ।
- দক্ষিণ গোলাৰ্ধ (Southern Hemisphere): বিষুৱৰেখাৰ দক্ষিণ অংশ।
- পূব গোলাৰ্ধ (Eastern Hemisphere): মূল মধ্যৰেখাৰ পূব অংশ।
- পশ্চিম গোলাৰ্ধ (Western Hemisphere): মূল মধ্যৰেখাৰ পশ্চিম অংশ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। NASA ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ NASA ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল National Aeronautics and Space Administration (নেশ্যনেল এৰোনটিক্স এণ্ড স্পেচ এডমিনিষ্ট্ৰেশ্যন)। ই আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা।
২। পৃথিৱীৰ পৰিধি প্ৰায় কিমান কিলোমিটাৰ?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৰিধি (Circumference) প্ৰায় ৪০,০০০ কিলোমিটাৰ।
৩। উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুৰ অক্ষাংশ মান কি?
উত্তৰঃ উত্তৰ মেৰুৰ অক্ষাংশ ৯০° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰুৰ অক্ষাংশ ৯০° দক্ষিণ।
৪। মুঠ কিমান অক্ষৰেখা আৰু কিমান দ্রাঘিমাৰেখা আছে?
উত্তৰঃ মুঠ অক্ষৰেখাৰ সংখ্যা ১৮১ (০°ৰ পৰা ৯০° উত্তৰ আৰু ০°ৰ পৰা ৯০° দক্ষিণ)। মুঠ দ্রাঘিমাৰেখাৰ সংখ্যা ৩৬০ (১৮০° পূব আৰু ১৮০° পশ্চিম)।
৫। সূৰ্য কি? ই গ্ৰহ ন নক্ষত্ৰ?
উত্তৰঃ সূৰ্য হৈছে এটা নক্ষত্ৰ — গ্ৰহ নহয়। সূৰ্যত নিজে পোহৰ আৰু উত্তাপ উৎপন্ন কৰিব পৰা ক্ষমতা আছে। ই হাইড্ৰজেন আৰু হিলিয়াম গেছৰ এক বিশাল গোলক। সূৰ্যৰ পৰাই সৌৰজগতৰ আটাইবোৰ গ্ৰহে পোহৰ আৰু উত্তাপ লাভ কৰে।
৬। পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ গড় দূৰত্ব কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ গড় দূৰত্ব প্ৰায় ১৫ কোটি (১৪.৯৬ কোটি) কিলোমিটাৰ। সূৰ্যৰ পোহৰ পৃথিৱীত পাবলৈ প্ৰায় ৮ মিনিট ২০ ছেকেণ্ড সময় লয়।
৭। পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ড কিমান কোণত হালি আছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ডটো ইয়াৰ কক্ষপথৰ সমতলৰ পৰা ২৩½° (২৩ ডিগ্ৰী ৩০ মিনিট) কোণত হালি আছে। এই হেলনৰ বাবেই বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত ঋতু পৰিৱৰ্তন হয়।
৮। লিপ্ ইয়েৰ মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে সূৰ্যক এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ ৩৬৫ ১/৪ দিন সময় লয়। সাধাৰণতে এক বছৰক ৩৬৫ দিন ধৰা হয়। চাৰি বছৰত অতিৰিক্ত ১/৪ × ৪ = ১ দিন যোগ হয়। সেইবাবে প্ৰতি চাৰি বছৰৰ অন্তত ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ২৯ দিন কৰা হয় আৰু সেই বছৰটো ৩৬৬ দিনৰ হয় — ইয়াকে লিপ্ ইয়েৰ (Leap Year) বোলে।
৯। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ কিমান অংশ পানীৰে আবৃত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ পানীৰে আবৃত আৰু বাকী ২৯ শতাংশ স্থলভাগ। পানীৰ এই বিশাল উপস্থিতিৰ বাবেই পৃথিৱীক “জল গ্ৰহ” বা “নীলা গ্ৰহ” বোলা হয়।
১০। উপগ্ৰহ আৰু গ্ৰহৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ গ্ৰহ হৈছে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত ঘূৰি থকা ডাঙৰ মহাকাশীয় বস্তু। উপগ্ৰহ হৈছে গ্ৰহৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা সৰু মহাকাশীয় বস্তু। উদাহৰণস্বৰূপে — পৃথিৱী সূৰ্যৰ গ্ৰহ আৰু চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহ।