ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) দ্বাৰা প্ৰচলিত ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ সাধাৰণ বিজ্ঞানৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “দ্ৰব্যৰ পৃথকীকৰণ” (Separation of Substances) ত আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত মিশ্ৰণৰ পৰা পৃথক পৃথক উপাদান কেনেদৰে পৃথক কৰা হয় তাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। আমাৰ চাৰিওফালে দেখা প্ৰায়বোৰ পদাৰ্থ একাধিক উপাদানৰ মিশ্ৰণ। কোনো এটা মিশ্ৰণৰ পৰা আমি প্ৰয়োজনীয় উপাদান লৈ অপ্ৰয়োজনীয় বা ক্ষতিকাৰক উপাদান আঁতৰাবলৈ বিভিন্ন পৃথকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: দৈনন্দিন জীৱনত আমি বিভিন্ন কাৰণত মিশ্ৰণৰ পৰা ইয়াৰ উপাদানসমূহ পৃথক কৰিব লগা হয়। মূলতঃ অপ্ৰয়োজনীয় বা ক্ষতিকাৰক উপাদান আঁতৰাবলৈ, দুটা উপযোগী উপাদান পৃথকে পৃথকে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰু বিশুদ্ধ পদাৰ্থ পাবলৈ পৃথকীকৰণ প্ৰয়োজন। যেনে— চাউলৰ পৰা শিল-পাথৰ আঁতৰোৱা, চাহৰ পৰা চাহপাত আঁতৰোৱা, খাৰ পানীৰ পৰা নিমখ পোৱা ইত্যাদি।
মিশ্ৰণৰ উপাদানসমূহৰ ভৌতিক ধৰ্ম (যেনে আকাৰ, ওজন, দ্ৰৱণীয়তা, ঘনত্ব আদি) ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিভিন্ন পৃথকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মূল পদ্ধতিসমূহ হ’ল— হাতেৰে বাছনি (Hand picking), উৰুৱাই দিয়া (Winnowing), চালনি ব্যৱহাৰ (Sieving), ফলান (Threshing), অৱক্ষেপণ (Sedimentation), নিষ্কাষণ (Decantation), পৰিস্ৰৱণ (Filtration), বাষ্পীভৱন (Evaporation), ঘনীভৱন (Condensation), আৰু চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation)।
ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ অপদ্ৰব্য চাউল-দাইলৰ পৰা হাতেৰে বাছি আঁতৰাব পাৰি। ধান বা শস্যৰ পৰা পাৰ-পচালি বতাহৰ সহায়ত উৰুৱাই দিয়া হয়। বিভিন্ন আকাৰৰ কণা চালনিৰে পৃথক কৰা হয়। মাটি বা শিল মিহলি পানীক ৰাখি দিলে গধুৰ কণা তলত বহি যায় (অৱক্ষেপণ) আৰু ওপৰৰ স্বচ্ছ পানী লাহে লাহে আন এটা পাত্ৰলৈ বোৱালে নিষ্কাষণ হয়। দ্ৰৱণীয় পদাৰ্থ (যেনে নিমখ) দ্ৰৱণৰ পৰা বাষ্পীভৱনৰ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি। কঠিন পদাৰ্থ পানীত মিহলি হ’লে পৰিস্ৰৱণৰ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি। কিছুমান ক্ষেত্ৰত একে সময়ত একাধিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিবও লগা হয়।
পানীত যিমান পৰিমাণে দ্ৰৱ্য দ্ৰৱীভূত হ’ব পাৰে তাৰ এটা সীমা থাকে। নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰাত যেতিয়া পানীয়ে আৰু দ্ৰৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰিব নোৱাৰে তেতিয়া তাক সংপৃক্ত দ্ৰৱণ (Saturated solution) বোলে। তাপমাত্ৰা বঢ়ালে পানীত অধিক পদাৰ্থ দ্ৰৱীভূত হোৱা দেখা যায়। বায়ু আৰু পানী দুয়োটাই মিশ্ৰণ। বায়ুত নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, পানীৰ বাষ্প আদি বিভিন্ন গেছ থাকে আৰু পানীত বহুতো লৱণ আৰু গেছ দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত থাকে।
Summary: Chapter 6 of Class 6 General Science (ASSEB) deals with the Separation of Substances. In daily life we often need to separate components of a mixture either to remove unwanted or harmful impurities, to obtain useful components separately, or to get a pure substance. Common separation methods are based on the physical properties (size, weight, solubility, density, magnetic nature, etc.) of the components. Hand picking is used to remove small amounts of larger impurities such as stones from rice or pulses. Threshing is used to separate grain from harvested stalks. Winnowing uses wind to separate lighter husk from heavier grain. Sieving separates particles of different sizes through a mesh. Sedimentation lets heavier insoluble particles settle at the bottom of water; the clear liquid is then poured off in decantation. Filtration separates insoluble solids from liquids using filter paper or cloth. Evaporation separates a soluble solid (like salt) from its solution by turning the water into vapour. Condensation converts the vapour back into liquid. The amount of a substance that can dissolve in a given amount of water at a given temperature is limited; a solution that cannot dissolve any more solute at that temperature is called a saturated solution. Solubility usually increases with temperature. Sometimes more than one method is used together to separate a complex mixture. Air and water are themselves mixtures of several gases and dissolved substances.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ / Meaning |
|---|---|---|
| মিশ্ৰণ | Mixture | দুই বা ততোধিক পদাৰ্থৰ সংযোগ য’ত প্ৰতিটো উপাদানে নিজৰ ধৰ্ম বজাই ৰাখে। |
| পৃথকীকৰণ | Separation | মিশ্ৰণৰ পৰা ইয়াৰ উপাদানসমূহ পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। |
| হাতেৰে বাছনি | Hand picking | হাতেৰে অপদ্ৰব্য বাছি আঁতৰোৱা পদ্ধতি। |
| উৰুৱাই দিয়া | Winnowing | বতাহৰ সহায়ত গধুৰ আৰু পাতল উপাদান পৃথক কৰা পদ্ধতি। |
| চালনি ব্যৱহাৰ | Sieving | চালনিৰ ছিদ্ৰৰ মাজেদি বিভিন্ন আকাৰৰ কণা পৃথক কৰা। |
| ফলান | Threshing | শস্যৰ গুটিৰ পৰা শস্যকণা পৃথক কৰা পদ্ধতি। |
| অৱক্ষেপণ | Sedimentation | মিশ্ৰণৰ গধুৰ অদ্ৰৱণীয় কণা পাত্ৰৰ তলত বহি যোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| নিষ্কাষণ | Decantation | অৱক্ষেপণৰ পিছত ওপৰৰ স্বচ্ছ তৰল লাহে লাহে আনপাত্ৰলৈ বোৱাই দিয়া। |
| পৰিস্ৰৱণ | Filtration | ফিল্টাৰ কাগজ বা কাপোৰৰ সহায়ত তৰলৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় কঠিন পৃথক কৰা। |
| বাষ্পীভৱন | Evaporation | তৰল উত্তপ্ত কৰি বাষ্পত পৰিণত কৰা প্ৰক্ৰিয়া। |
| ঘনীভৱন | Condensation | বাষ্প চেঁচা হৈ পুনৰ তৰলত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| দ্ৰাৱক | Solvent | যি তৰলে আন পদাৰ্থক দ্ৰৱীভূত কৰে (যেনে পানী)। |
| দ্ৰাৱ্য | Solute | যি পদাৰ্থ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱীভূত হয় (যেনে নিমখ)। |
| দ্ৰৱণ | Solution | দ্ৰাৱক আৰু দ্ৰাৱ্যৰ সমজাতীয় মিশ্ৰণ। |
| সংপৃক্ত দ্ৰৱণ | Saturated solution | নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰাত আৰু দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰিব নোৱাৰা দ্ৰৱণ। |
| দ্ৰৱণীয় | Soluble | যি পদাৰ্থ পানী বা আন দ্ৰাৱকত দ্ৰৱীভূত হয়। |
| অদ্ৰৱণীয় | Insoluble | যি পদাৰ্থ পানীত দ্ৰৱীভূত নহয়। |
| চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ | Magnetic separation | চুম্বকৰ সহায়ত লোহাজাতীয় কঠিন পদাৰ্থ পৃথক কৰা পদ্ধতি। |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
চমু উত্তৰ দিয়া
১। মিশ্ৰণৰ পৰা ইয়াৰ উপাদানসমূহক পৃথক কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? দুটা উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ মিশ্ৰণৰ পৰা উপাদানসমূহক পৃথক কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ’ল—
- মিশ্ৰণৰ ভিতৰত থকা ক্ষতিকাৰক বা অপ্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থ আঁতৰাবলৈ। উদাহৰণ: চাউলৰ পৰা শিল আৰু আৱৰ্জনা হাতেৰে বাছি আঁতৰোৱা।
- দুই বা ততোধিক উপযোগী উপাদান পৃথকে পৃথকে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ। উদাহৰণ: গাখীৰৰ পৰা ক্ৰীম পৃথক কৰি ক্ৰীম আৰু গাখীৰ দুয়োটা পৃথকে ব্যৱহাৰ কৰা।
- বিশুদ্ধ পদাৰ্থ লাভ কৰিবলৈ। উদাহৰণ: খাৰ পানীৰ পৰা বাষ্পীভৱনৰ দ্বাৰা বিশুদ্ধ নিমখ লাভ কৰা।
২। উৰুৱাই দিয়া কাক বোলে? ই কেতিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বতাহৰ সহায়ত শস্যৰ পৰা পাতল আৱৰ্জনা (যেনে পাৰ-পচালি বা ঘাঁহ-পাত) পৃথক কৰাৰ পদ্ধতিকে উৰুৱাই দিয়া (Winnowing) বোলে। যেতিয়া মিশ্ৰণটোৰ উপাদান দুটাৰ ভৰ পৃথক হয় আৰু এটা পাতল হয়, তেতিয়া এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে— ধান মৰাৰ পিছত ধানৰ পৰা পাৰ-পচালি পৃথক কৰিবলৈ কৃষকে ওখৰ পৰা ধান-পাৰ মিশ্ৰণটো পেলায় দিয়ে; তেতিয়া বতাহে পাতল পাৰ-পচালি দূৰলৈ উৰুৱাই লৈ যায় আৰু গধুৰ ধানবোৰ ওচৰতে পৰে।
৩। চালনি ব্যৱহাৰ কৰি কেনে ধৰণৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰা হয়?
উত্তৰঃ চালনি ব্যৱহাৰ (Sieving) সেই ধৰণৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰিবলৈ কৰা হয় য’ত মিশ্ৰণটোৰ উপাদানসমূহৰ আকাৰ ভিন ভিন। চালনিৰ ছিদ্ৰৰ মাজেদি ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ কণাবোৰ ওলাই যায় আৰু ডাঙৰ আকাৰৰ কণাবোৰ চালনিৰ ওপৰত ৰৈ যায়। যেনে— আটাৰ পৰা ভুঁহি পৃথক কৰা, বালিৰ পৰা ডাঙৰ ডাঙৰ শিল পৃথক কৰা ইত্যাদি।
৪। তলৰ মিশ্ৰণসমূহক কেনেকৈ পৃথক কৰিবা?
(ক) চাউল আৰু পানী
উত্তৰঃ চাউল আৰু পানীৰ মিশ্ৰণটো পৰিস্ৰৱণ (Filtration) পদ্ধতিৰে অথবা নিষ্কাষণ (Decantation) পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি। ফিল্টাৰ কাপোৰ বা চাকনিৰ ওপৰেৰে দ্ৰৱণটো বোৱালে পানী তলেৰে ওলাই যায় আৰু চাউল ওপৰত থাকি যায়।
(খ) মাহ আৰু চাউলৰ ময়দা
উত্তৰঃ মাহ আৰু চাউলৰ ময়দাৰ মিশ্ৰণটো চালনি ব্যৱহাৰ (Sieving) কৰি পৃথক কৰিব পাৰি। ময়দা চালনিৰ ছিদ্ৰৰ মাজেৰে তললৈ পৰি যায় আৰু মাহবোৰ চালনিৰ ওপৰত ৰৈ যায়।
(গ) গাখীৰৰ পৰা মাখন
উত্তৰঃ গাখীৰৰ পৰা মাখন বা ক্ৰীম মন্থন (Churning) প্ৰক্ৰিয়াৰে পৃথক কৰা হয়। গাখীৰৰ ভিতৰত থকা পাতল চৰ্বিকণাবোৰ মন্থনৰ ফলত একলগ হৈ মাখনৰ ৰূপ লয় আৰু ওপৰলৈ ভাহি উঠে।
(ঘ) পানী আৰু তেল
উত্তৰঃ পানী আৰু তেলৰ মিশ্ৰণটো নিষ্কাষণ (Decantation) বা পৃথকীকৰণ ফানেল (Separating funnel) ব্যৱহাৰ কৰি পৃথক কৰিব পাৰি। তেল পানীতকৈ পাতল বাবে পানীৰ ওপৰত ভাহি উঠে; তলৰ পানী লাহে লাহে বাহিৰ কৰি দিলে দুয়োটা পৃথক হয়।
(ঙ) চাহ-পাত আৰু চাহ
উত্তৰঃ চাহ-পাত আৰু লিকাৰ চাহৰ মিশ্ৰণটো পৰিস্ৰৱণ (Filtration)/চাকনি (Strainer) ব্যৱহাৰ কৰি পৃথক কৰা হয়। চাকনিৰ ছিদ্ৰৰ মাজেৰে চাহ ওলাই যায় আৰু চাহ-পাত চাকনিত ৰৈ যায়।
(চ) ফুল আৰু গছৰ পাত
উত্তৰঃ ফুল আৰু গছৰ পাতৰ মিশ্ৰণটো হাতেৰে বাছনি (Hand picking) কৰি পৃথক কৰা হয়।
(ছ) চিৰাৰ পৰা পাৰ পৃথক কৰা
উত্তৰঃ চিৰাৰ পৰা পাৰ-পচালি উৰুৱাই দিয়া (Winnowing) পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি। বতাহৰ সহায়ত পাতল পাৰবোৰ দূৰলৈ উৰি যায় আৰু গধুৰ চিৰাবোৰ ওচৰতে পৰে।
৫। পানীৰ পৰা নিমখ কেনেকৈ পাব পাৰি?
উত্তৰঃ নিমখৰ দ্ৰৱণৰ পৰা নিমখ পাবলৈ বাষ্পীভৱন (Evaporation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিমখ-পানীৰ দ্ৰৱণটো এটা পাত্ৰত লৈ সূৰ্যৰ পোহৰত বা জুইৰ ওপৰত ৰাখি দিলে পানীখিনি বাষ্প হৈ উৰি যায় আৰু পাত্ৰৰ তলত শুদা নিমখ পৰি ৰয়। সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰাও এই পদ্ধতিৰে নিমখ উৎপাদন কৰা হয়।
৬। অৱক্ষেপণ আৰু নিষ্কাষণ মানে কি?
উত্তৰঃ অৱক্ষেপণ (Sedimentation): মিশ্ৰণত থকা পানীতকৈ গধুৰ অদ্ৰৱণীয় কঠিন কণাবোৰ পাত্ৰৰ তলত বহি যোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে অৱক্ষেপণ বোলে। যেনে— মাটি মিহলি পানী এটা গিলাচত ৰাখি দিলে কিছু সময়ৰ পিছত মাটিবোৰ গিলাচৰ তলত বহি যায়।
নিষ্কাষণ (Decantation): অৱক্ষেপণৰ পিছত ওপৰৰ স্বচ্ছ তৰলটো লাহে লাহে আন এটা পাত্ৰলৈ বোৱাই নিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াকে নিষ্কাষণ বোলে।
৭। বাষ্পীভৱন আৰু ঘনীভৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বাষ্পীভৱন (Evaporation) | ঘনীভৱন (Condensation) |
|---|---|
| তৰল পদাৰ্থ উত্তপ্ত হৈ বাষ্পত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। | বাষ্প চেঁচা হৈ পুনৰ তৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| এই প্ৰক্ৰিয়াত তাপ যোগ কৰা হয়। | এই প্ৰক্ৰিয়াত তাপ আঁতৰাই দিয়া হয়। |
| উদাহৰণ: ৰ’দত কাপোৰ শুকান, খাৰ পানীৰ পৰা নিমখ লাভ। | উদাহৰণ: ৰাতিপুৱা ঘাঁহৰ ওপৰত নিয়ৰ জমা হোৱা, কেতলিৰ ঢাকনিৰ তলত পানীৰ ফোঁটা পৰা। |
৮। সংপৃক্ত দ্ৰৱণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰাত যেতিয়া এটা দ্ৰৱণে আৰু দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰিব নোৱাৰা হয়, সেই দ্ৰৱণটোক সংপৃক্ত দ্ৰৱণ (Saturated solution) বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এক গিলাচ পানীত গোটিগোটিকৈ নিমখ মিহলি কৰি গ’লে এনে এটা স্থিতি আহিব য’ত নিমখ আৰু দ্ৰৱীভূত নহয়; সেই দ্ৰৱণটোৱেই সংপৃক্ত দ্ৰৱণ। তাপমাত্ৰা বঢ়ালে অধিক দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰিব পাৰি বাবে দ্ৰৱণৰ ধাৰণ ক্ষমতাও বাঢ়ে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
৯। (ক) ভৰ আৰু আকাৰৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ________ পদ্ধতিৰে শস্যৰ পৰা পাৰ পৃথক কৰা হয়।
উত্তৰঃ উৰুৱাই দিয়া (Winnowing)।
(খ) যিটো দ্ৰৱণে নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰাত আৰু দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰিব নোৱাৰে তাক ________ দ্ৰৱণ বোলে।
উত্তৰঃ সংপৃক্ত (Saturated)।
(গ) তৰল উত্তপ্ত কৰি বাষ্পত পৰিণত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।
উত্তৰঃ বাষ্পীভৱন (Evaporation)।
(ঘ) মিশ্ৰণৰ গধুৰ অদ্ৰৱণীয় কণাবোৰ পাত্ৰৰ তলত বহি পৰা প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।
উত্তৰঃ অৱক্ষেপণ (Sedimentation)।
(ঙ) ফিল্টাৰ কাগজৰ সহায়ত মিশ্ৰণৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় কঠিন পদাৰ্থ পৃথক কৰা পদ্ধতিক ________ বোলে।
উত্তৰঃ পৰিস্ৰৱণ (Filtration)।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
১০। (ক) আটা আৰু ভুঁহিৰ মিশ্ৰণ চালনিৰ সহায়ত পৃথক কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। আটা আৰু ভুঁহিৰ আকাৰ ভিন ভিন বাবে চালনিৰ ছিদ্ৰৰ মাজেদি মিহি আটা পৰি যায় আৰু ভুঁহি ওপৰত ৰৈ যায়।
(খ) মিহলি দুটা পদাৰ্থ পৃথক কৰিবলৈ সদায় মাত্ৰ এটাই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অনেক ক্ষেত্ৰত এটা মিশ্ৰণ পৃথক কৰিবলৈ একাধিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে— মাটি মিহলি খাৰ পানীৰ পৰা বিশুদ্ধ নিমখ পাবলৈ প্ৰথমতে অৱক্ষেপণ-নিষ্কাষণ আৰু পিছত পৰিস্ৰৱণ আৰু বাষ্পীভৱন কৰিব লাগে।
(গ) পানী এটা সমজাতীয় বিশুদ্ধ পদাৰ্থ যাতে কোনো গেছ দ্ৰৱীভূত নাথাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰাকৃতিক পানীত বহুতো লৱণ আৰু দ্ৰৱীভূত গেছ (যেনে অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড) থাকে; গতিকে পানী এটা মিশ্ৰণ।
(ঘ) তাপমাত্ৰা বঢ়ালে পানীত নিমখৰ দ্ৰৱণীয়তা বঢ়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। সাধাৰণতে তাপমাত্ৰা বঢ়ালে পানীত পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বাঢ়ে।
(ঙ) চুম্বকৰ সহায়ত বালিৰ পৰা লোহাৰ গুড়ি পৃথক কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰে বালি বা মাটিৰ পৰা লোহাৰ গুড়ি অনায়াসে পৃথক কৰিব পাৰি।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১১। ধান-পাৰৰ পৰা পাৰ পৃথক কৰিবলৈ কোনটো পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(i) চালনি ব্যৱহাৰ (ii) উৰুৱাই দিয়া (iii) নিষ্কাষণ (iv) বাষ্পীভৱন
উত্তৰঃ (ii) উৰুৱাই দিয়া। বতাহৰ সহায়ত পাতল পাৰ-পচালি দূৰলৈ উৰি যায় আৰু গধুৰ ধান ওচৰতে পৰে।
১২। নিমখৰ দ্ৰৱণৰ পৰা নিমখ পাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পদ্ধতিটো হ’ল—
(i) পৰিস্ৰৱণ (ii) অৱক্ষেপণ (iii) বাষ্পীভৱন (iv) চালনি
উত্তৰঃ (iii) বাষ্পীভৱন। দ্ৰৱণটো উত্তপ্ত কৰিলে পানীখিনি বাষ্প হৈ যায় আৰু পাত্ৰৰ তলত নিমখ থাকি ৰয়।
১৩। ফিল্টাৰ কাগজৰ সহায়ত কোনটো পৃথক কৰা হয়?
(i) দ্ৰৱণৰ পৰা দ্ৰাৱক (ii) তৰলৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় কঠিন (iii) দুটা তৰল (iv) দুটা গেছ
উত্তৰঃ (ii) তৰলৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় কঠিন। ফিল্টাৰ কাগজৰ সৰু সৰু ছিদ্ৰৰ মাজেৰে তৰল ওলাই যায় আৰু কঠিন কণা ৰৈ যায়।
১৪। চাহৰ পৰা চাহ-পাত পৃথক কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা পদ্ধতি হ’ল—
(i) উৰুৱাই দিয়া (ii) চাকনি/পৰিস্ৰৱণ (iii) বাষ্পীভৱন (iv) মন্থন
উত্তৰঃ (ii) চাকনি/পৰিস্ৰৱণ।
১৫। মাটি মিহলি পানীক স্থিৰ অৱস্থাত ৰাখিলে মাটিকণাবোৰ তলত বহি যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল—
(i) নিষ্কাষণ (ii) অৱক্ষেপণ (iii) বাষ্পীভৱন (iv) ঘনীভৱন
উত্তৰঃ (ii) অৱক্ষেপণ।
স্তম্ভ মিলোৱা
১৬। ‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ (পদ্ধতি) | ‘খ’ স্তম্ভ (ব্যৱহাৰ) |
|---|---|
| হাতেৰে বাছনি | চাউলৰ পৰা শিল আঁতৰোৱা |
| উৰুৱাই দিয়া | ধানৰ পৰা পাৰ-পচালি পৃথক কৰা |
| চালনি ব্যৱহাৰ | আটাৰ পৰা ভুঁহি পৃথক কৰা |
| পৰিস্ৰৱণ | চাহৰ পৰা চাহ-পাত পৃথক কৰা |
| বাষ্পীভৱন | খাৰ পানীৰ পৰা নিমখ লাভ কৰা |
| চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ | বালিৰ পৰা লোহাৰ গুড়ি আঁতৰোৱা |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মিশ্ৰণ কাক বোলে? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দুই বা ততোধিক ভিন্ন পদাৰ্থ এনেদৰে এটাৰ লগত আনটো মিহলি হয় যাতে প্ৰতিটো উপাদানে নিজৰ স্বকীয় ধৰ্ম বজাই ৰাখে — তেনে সংযোগকে মিশ্ৰণ (Mixture) বোলে। মিশ্ৰণ কোনো ৰাসায়নিক যৌগ নহয়; ইয়াৰ উপাদানসমূহ ভৌতিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি। উদাহৰণ: বায়ু (নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন আদিৰ মিশ্ৰণ), খাৰ পানী (পানী আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ), মাটি, চাহ ইত্যাদি।
২। ফলান (Threshing) কাক বোলে?
উত্তৰঃ শস্যৰ গছৰ পৰা শস্যকণা (যেনে ধান, ঘেহুঁ আদি) পৃথক কৰাৰ পদ্ধতিকে ফলান (Threshing) বোলে। এই পদ্ধতিত শস্যৰ পথাল-পথালি কাঠৰ ডাঠ লাঠীৰে কোবোৱা হয় বা আজিকালি ফলান যন্ত্ৰ (Thresher) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত শস্যকণাবোৰ ঘাঁহ-পাতৰ পৰা পৃথক হৈ পৰে।
৩। দ্ৰৱণ, দ্ৰাৱক আৰু দ্ৰাৱ্য মানে কি?
উত্তৰঃ দ্ৰাৱক (Solvent): যি তৰলে আন পদাৰ্থক দ্ৰৱীভূত কৰে তাকেই দ্ৰাৱক বোলে। যেনে— পানী।
দ্ৰাৱ্য (Solute): যি পদাৰ্থ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱীভূত হয় তাকে দ্ৰাৱ্য বোলে। যেনে— নিমখ।
দ্ৰৱণ (Solution): দ্ৰাৱক আৰু দ্ৰাৱ্যৰ সমজাতীয় মিশ্ৰণকে দ্ৰৱণ বোলে। যেনে— নিমখ-পানী এটা দ্ৰৱণ।
৪। দ্ৰৱণীয় আৰু অদ্ৰৱণীয় পদাৰ্থৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| দ্ৰৱণীয় পদাৰ্থ (Soluble) | অদ্ৰৱণীয় পদাৰ্থ (Insoluble) |
|---|---|
| যি পদাৰ্থ পানীত দ্ৰৱীভূত হয়। | যি পদাৰ্থ পানীত দ্ৰৱীভূত নহয়। |
| মিশ্ৰণটো স্বচ্ছ আৰু সমজাতীয় হয়। | মিশ্ৰণটো ঘোলা আৰু অসমজাতীয় হয়। |
| উদাহৰণ: নিমখ, চেনি, চিনি। | উদাহৰণ: বালি, মাটি, খৰিৰ গুড়ি। |
৫। চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ পদ্ধতি কেতিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো মিশ্ৰণৰ এটা উপাদান চুম্বকৰ দ্বাৰা আকৰ্ষিত হয় (যেনে লোহা, নিকেল, কোবাল্ট) তেতিয়া চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ: বালিৰ মাজত মিহলি লোহাৰ গুড়ি বা ভঙা পিনৰ টুকুৰা চুম্বকেৰে আকৰ্ষণ কৰি পৃথক কৰিব পাৰি।
৬। নিমখ মিহলি মাটি মিহলি পানীৰ পৰা শুদ্ধ নিমখ কেনেকৈ লাভ কৰিবা?
উত্তৰঃ এই কামৰ বাবে একাধিক পদ্ধতি একেলগে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব—
- প্ৰথমে মিশ্ৰণটো এটা পাত্ৰত কিছু সময় ৰাখি দিয়া হয়; মাটি তলত বহি যায় (অৱক্ষেপণ)।
- ওপৰৰ স্বচ্ছ পানী লাহে লাহে আন এটা পাত্ৰলৈ বোৱাই নিয়া হয় (নিষ্কাষণ)।
- অৱশিষ্ট থকা সৰু সৰু কণা আঁতৰাবলৈ পানীটো ফিল্টাৰ কাগজেৰে চলোৱা হয় (পৰিস্ৰৱণ)।
- শেষত পৰিস্কাৰ নিমখ-পানী উত্তপ্ত কৰি পানী বাষ্প কৰি দিলে পাত্ৰৰ তলত শুদ্ধ নিমখ পৰি ৰয় (বাষ্পীভৱন)।
৭। বায়ু আৰু পানী মিশ্ৰণ — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু এটা মিশ্ৰণ কাৰণ ইয়াত নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, পানীৰ বাষ্প আৰু কিছুমান নিষ্ক্ৰিয় গেছ মিহলি হৈ থাকে। তেনেদৰে প্ৰাকৃতিক পানীয়েও মিশ্ৰণ কাৰণ পানীত বিভিন্ন লৱণ (নিমখ, কেলচিয়াম লৱণ আদি) আৰু গেছ (অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড) দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে। এই কাৰণেই পানীত মাছ আৰু আন জলজ জীৱে নিশ্বাস ল’ব পাৰে।
৮। তাপমাত্ৰাই দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে তাপমাত্ৰা বঢ়ালে পানীত পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বাঢ়ে। অৰ্থাৎ গৰম পানীত যিমান নিমখ বা চেনি দ্ৰৱীভূত হয়, একে পৰিমাণৰ চেঁচা পানীত সিমান দ্ৰৱীভূত নহয়। গতিকে এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱণ গৰম কৰিলে অধিক দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত হ’ব পাৰে। কিন্তু গেছীয় দ্ৰাৱ্যৰ ক্ষেত্ৰত তাপমাত্ৰা বঢ়ালে দ্ৰৱণীয়তা কমে।
৯। কৃষকে ফচল কৰাৰ সময়ত কোন কোন পৃথকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰঃ কৃষকে ফচল কৰাৰ সময়ত মূলতঃ তিনিটা পৃথকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে—
- ফলান (Threshing) — শস্যকণা শস্যৰ গছৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ।
- উৰুৱাই দিয়া (Winnowing) — শস্যৰ পৰা পাতল পাৰ-পচালি বতাহৰ সহায়ত আঁতৰাবলৈ।
- হাতেৰে বাছনি (Hand picking) — শেষত শস্যত থকা শিল, ভঙা গুটি বা আনহান অপদ্ৰব্য হাতেৰে বাছি আঁতৰাবলৈ।
১০। আমাৰ ঘৰৰ পৰা দুটা পৃথকীকৰণৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ঘৰত নিত্য ব্যৱহৃত কেইটামান উদাহৰণ—
- চাহ বনোৱাৰ সময়ত চাহৰ পৰা চাহ-পাত পৃথক কৰিবলৈ চাকনি (পৰিস্ৰৱণ) ব্যৱহাৰ কৰা।
- চাউল বানৰ আগতে চাউলৰ পৰা শিল আৰু আৱৰ্জনা হাতেৰে বাছি আঁতৰোৱা (হাতেৰে বাছনি)।
- ৰান্ধি থোৱা দাইলৰ পৰা ফাঁৰি বা ছাল উফলি উঠা বস্তু চামুচৰে তুলি দিয়া।
- গাখীৰৰ পৰা মাখন তোলাৰ বাবে গাখীৰ মন্থন কৰা।