ASSEB অনুমোদিত ৬ষ্ঠ শ্ৰেণীৰ সাধাৰণ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “চুম্বকৰ সৈতে খেলোঁ আহা” (Let’s Play with Magnets)-ত চুম্বক, ইয়াৰ ধৰ্ম, চুম্বকীয় পদাৰ্থ আৰু অচুম্বকীয় পদাৰ্থ, চুম্বকৰ মেৰু, চুম্বকৰ সংৰক্ষণ আৰু কম্পাছৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই পাঠটোৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে দৈনন্দিন জীৱনত চুম্বকৰ গুৰুত্ব আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ বিষয়ে জানিব পাৰিব।

সাৰাংশ (Summary)

সাৰাংশ: চুম্বকৰ সৈতে খেলোঁ আহা অধ্যায়ত চুম্বকৰ আৱিষ্কাৰ, চুম্বকৰ ধৰ্ম, চুম্বকীয় আৰু অচুম্বকীয় পদাৰ্থ, চুম্বকৰ মেৰু, কম্পাছ আৰু চুম্বকৰ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বহু বছৰ আগতে গ্ৰীছ দেশৰ মেগনেছ নামৰ এজন গৰখীয়াই এধৰণৰ পাথৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল যিয়ে লোহাৰ সামগ্ৰী আকৰ্ষণ কৰিছিল। সেই পাথৰৰ নাম দিয়া হ’ল চুম্বক বা মেগনেটাইট। স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা চুম্বকক প্ৰাকৃতিক চুম্বক আৰু কৃত্ৰিমভাৱে তৈয়াৰ কৰাটোক কৃত্ৰিম চুম্বক বোলে।

চুম্বকৰ দুটা মেৰু থাকে— উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু। চুম্বকৰ আকৃতি অনুসৰি দণ্ড চুম্বক, ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ চুম্বক (Horse-shoe magnet), চক্ৰ চুম্বক, সিলিণ্ডৰ চুম্বক আদি বিভিন্ন ধৰণৰ হ’ব পাৰে। চুম্বকীয় পদাৰ্থবোৰক চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰে— যেনে লোহা, নিকেল, কোবাল্ট। অচুম্বকীয় পদাৰ্থবোৰক চুম্বকে আকৰ্ষণ নকৰে— যেনে কাঠ, প্লাষ্টিক, ৰবৰ, কাগজ, কপাহ। চুম্বকৰ দুয়োটা মেৰুত আকৰ্ষণ ক্ষমতা সৰ্বাধিক হয়।

মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে চুম্বকটোৰ এটা মেৰু সদায় উত্তৰ দিশলৈ আৰু আনটো দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰি ৰয়। উত্তৰ দিশলৈ মুখ কৰা মেৰুটোক উত্তৰ-দিশী মেৰু (North-seeking pole) বা উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰা মেৰুটোক দক্ষিণ-দিশী মেৰু (South-seeking pole) বা দক্ষিণ মেৰু বোলা হয়। চুম্বকৰ এই ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই কম্পাছ যন্ত্ৰটো তৈয়াৰ কৰা হৈছে যাক নাবিক, পৰ্যটক আৰু অন্বেষকসকলে দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে। চুম্বকৰ একে মেৰুৰ মাজত বিকৰ্ষণ আৰু বিপৰীত মেৰুৰ মাজত আকৰ্ষণ ঘটে। চুম্বকক উত্তাপ, আঘাত আৰু বিপৰীত দিশত ৰখাৰ পৰা ৰক্ষা কৰি সংৰক্ষণ কৰিব লাগে।

Summary: Chapter 4 of Class 6 General Science, “Let’s Play with Magnets”, introduces students to magnets — special materials that attract iron and certain other metals. The chapter narrates how a Greek shepherd named Magnes is believed to have discovered a naturally occurring stone (magnetite) that attracted iron objects, which is how magnets got their name. Magnets are of two types: natural magnets (found in nature, e.g., magnetite) and artificial magnets (man-made in shapes such as bar, horseshoe, cylindrical, ring or disc). Materials attracted by a magnet (iron, nickel, cobalt) are called magnetic materials, while those not attracted (wood, plastic, rubber, paper, cotton) are non-magnetic materials. Every magnet has two poles — a North pole and a South pole — and the attracting power is strongest at the poles. When a bar magnet is suspended freely, it always aligns itself in the north-south direction; the end pointing north is the north-seeking (North) pole and the other is the south-seeking (South) pole. This property is used in the magnetic compass for finding directions during travel and navigation. Like poles of two magnets repel each other, while unlike poles attract. A piece of iron can be magnetised by repeatedly stroking it in one direction with one pole of a bar magnet. Magnets must be stored carefully — bar magnets are kept in pairs with unlike poles together, with a soft iron piece (keeper) at each end, and horseshoe magnets are stored with a soft iron keeper across the poles. Magnets should be kept away from heat, hard blows, water and electronic devices like mobiles, televisions, music cassettes and ATM cards because these can damage the magnet or be damaged by it.

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

শব্দ (Term)	অৰ্থ (Meaning)
চুম্বক (Magnet)	লোহা, নিকেল আৰু কোবাল্ট আদি পদাৰ্থ আকৰ্ষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থ।
মেগনেটাইট (Magnetite)	প্ৰকৃতিত পোৱা প্ৰাকৃতিক চুম্বক, এবিধ লোহাৰ অক্সাইড পাথৰ।
প্ৰাকৃতিক চুম্বক (Natural magnet)	প্ৰকৃতিত স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা চুম্বক।
কৃত্ৰিম চুম্বক (Artificial magnet)	মানুহে তৈয়াৰ কৰা চুম্বক যেনে দণ্ড চুম্বক, ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ চুম্বক।
চুম্বকীয় পদাৰ্থ (Magnetic material)	চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থ — যেনে লোহা, নিকেল, কোবাল্ট।
অচুম্বকীয় পদাৰ্থ (Non-magnetic material)	চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰিব নোৱাৰা পদাৰ্থ — যেনে কাঠ, প্লাষ্টিক, ৰবৰ, কাগজ।
মেৰু (Pole)	চুম্বকৰ যি দুই প্ৰান্তত আকৰ্ষণ ক্ষমতা সৰ্বাধিক।
উত্তৰ মেৰু (North pole)	মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে উত্তৰ দিশলৈ মুখ কৰা মেৰু।
দক্ষিণ মেৰু (South pole)	মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰা মেৰু।
কম্পাছ (Compass)	চুম্বকীয় সূচৰ সহায়ত দিশ নিৰ্ণয় কৰা যন্ত্ৰ।
আকৰ্ষণ (Attraction)	দুটা পদাৰ্থ ইটোৱে সিটোৰ ফালে টানি অনা ক্ৰিয়া।
বিকৰ্ষণ (Repulsion)	দুটা পদাৰ্থ ইটোৱে সিটোক ঠেলি দিয়া ক্ৰিয়া।
চুম্বকীকৰণ (Magnetisation)	সাধাৰণ লোহাক চুম্বকত পৰিণত কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
কীপাৰ (Keeper)	চুম্বক সংৰক্ষণৰ বাবে চুম্বকৰ মেৰুৰ কাষত ৰখা কোমল লোহাৰ টুকুৰা।

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)

শূন্যস্থান পূৰণ কৰা

১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা:

(ক) কৃত্ৰিম চুম্বক ________ , ________ , ________ , ________ আদি বিভিন্ন আকৃতিত পোৱা যায়।

উত্তৰঃ দণ্ড আকৃতিৰ, ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ, সিলিণ্ডৰ আকৃতিৰ, চক্ৰ আকৃতিৰ।

(খ) চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থক ________ পদাৰ্থ বোলা হয়।

উত্তৰঃ চুম্বকীয়।

(গ) কাগজ এবিধ ________ পদাৰ্থ।

উত্তৰঃ অচুম্বকীয়।

(ঘ) প্ৰাচীন কালত মানুহে দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে এডাল ________ চুম্বকক ________ কাঠৰ টুকুৰাত আঁৰি লৈ যোৱা-অহা কৰিছিল।

উত্তৰঃ স্বাভাৱিক, মুক্তভাৱে ওলোমাব পৰা।

(ঙ) চুম্বকৰ সদায় ________ সংখ্যক মেৰু থাকে।

উত্তৰঃ দুটা।

(চ) চুম্বকৰ সদৃশ মেৰুৱে ________ আৰু অসদৃশ মেৰুৱে ________ কৰে।

উত্তৰঃ বিকৰ্ষণ, আকৰ্ষণ।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা

২। তলৰ বিবৃতিবোৰ শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা—

(ক) এডাল চুম্বকৰ এটা মাত্ৰ মেৰু থাকে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। এডাল চুম্বকৰ সদায় দুটা মেৰু থাকে— উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু।

(খ) কৃত্ৰিম চুম্বক বহু বছৰ আগতে আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বহু বছৰ আগতে আৱিষ্কাৰ হোৱা চুম্বকডাল আছিল প্ৰাকৃতিক চুম্বক (মেগনেটাইট), কৃত্ৰিম চুম্বক নহয়।

(গ) মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে এডাল চুম্বকৰ এটা মেৰুৱে দক্ষিণ ফাললৈ মুখ কৰি ৰয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে চুম্বকডালৰ এটা মেৰুৱে উত্তৰ ফাললৈ আৰু আনটো মেৰুৱে দক্ষিণ ফাললৈ মুখ কৰি ৰয়।

(ঘ) চীনাসকলে দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। প্ৰাচীন চীনাসকলেই প্ৰথমে চুম্বকৰ দিশ নিৰ্দেশনাৰ ধৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰি কম্পাছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল আৰু সমুদ্ৰ যাত্ৰাত দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

চমু উত্তৰ দিয়া

৩। তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ চুম্বকীয় বস্তু চিনাক্ত কৰা— লোহা, পিতল, প্লাষ্টিক ৰবৰ, এলুমিনিয়াম, কপাহ, ষ্টিল, পানী, কাঠ, নিকেল, বৰফ, কোবাল্ট।

উত্তৰঃ চুম্বকীয় বস্তু— লোহা, ষ্টিল, নিকেল আৰু কোবাল্ট।

অচুম্বকীয় বস্তু— পিতল, প্লাষ্টিক ৰবৰ, এলুমিনিয়াম, কপাহ, পানী, কাঠ, বৰফ।

৪। তলৰ বাক্যবোৰৰ মাজৰ বাকী থকা শব্দখিনি লিখা—

(ক) চুম্বক আনৰ ওচৰলৈ আনিলে অসদৃশ মেৰুবোৰে ________ কৰে।

উত্তৰঃ আকৰ্ষণ।

(খ) চুম্বকৰ আকৰ্ষণ সদায় ________ ত সৰ্বাধিক।

উত্তৰঃ মেৰু।

(গ) মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে এডাল চুম্বক সদায় ________ – ________ দিশত ৰয়।

উত্তৰঃ উত্তৰ-দক্ষিণ।

(ঘ) চুম্বকৰ ________ মেৰুৱে আনটো চুম্বকৰ ________ মেৰুক বিকৰ্ষণ কৰে।

উত্তৰঃ একে (সদৃশ), একে (সদৃশ)। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুৱে আনটো চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুক বিকৰ্ষণ কৰে।

৫। চুম্বক বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ যিবিলাক পদাৰ্থই লোহা, নিকেল, কোবাল্ট আদি কিছুমান নিৰ্দিষ্ট পদাৰ্থ আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে আৰু মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ৰয়, তেনে পদাৰ্থক চুম্বক বোলা হয়। উদাহৰণ— মেগনেটাইট, দণ্ড চুম্বক, ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ চুম্বক আদি।

৬। চুম্বকৰ আৱিষ্কাৰ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ কোৱা হয় যে বহু বছৰ আগতে গ্ৰীছ দেশৰ মেগনেছ (Magnes) নামৰ এজন গৰখীয়াই পাহাৰৰ ওপৰত মেৰ পশু চৰাবলৈ গৈছিল। তেওঁৰ লাঠিৰ আগত আৰু জোতাৰ তলত লোহাৰ চুঙা লগোৱা আছিল। এটা ঠাইত যাওঁতে তেওঁৰ লাঠি আৰু জোতা মাটিৰ এক বিশেষ পাথৰৰ ওপৰত আকৰ্ষিত হ’ল। এই পাথৰে লোহাৰ সামগ্ৰী টানি লোৱা ধৰ্ম দেখি লোকসকলে ইয়াক মেগনেটাইট নাম দিলে— গৰখীয়া মেগনেছৰ নামৰ পৰাই। এনেদৰে চুম্বকৰ আৱিষ্কাৰ হ’ল।

৭। চুম্বকৰ মেৰু কাক বোলে?

উত্তৰঃ চুম্বকৰ যি দুই প্ৰান্তত আকৰ্ষণ ক্ষমতা সৰ্বাধিক হয়, সেই দুই প্ৰান্তক চুম্বকৰ মেৰু বোলে। এডাল চুম্বকৰ দুটা মেৰু থাকে— উত্তৰ মেৰু (N) আৰু দক্ষিণ মেৰু (S)। চুম্বকৰ মাজভাগত আকৰ্ষণ ক্ষমতা প্ৰায় শূন্য।

৮। কম্পাছ কি? ই কেনেকৈ দিশ নিৰ্ণয় কৰে?

উত্তৰঃ কম্পাছ হৈছে এটা সৰু যন্ত্ৰ যাৰ সহায়ত দিশ নিৰ্ণয় কৰা হয়। ইয়াত এটা গোলাকাৰ বাকচৰ ভিতৰত এডাল চুম্বকীয় সূচ মুক্তভাৱে ঘূৰিব পৰাকৈ লগোৱা থাকে। সূচডালৰ এটা মুৰ ৰঙা বা চিহ্নিত কৰা থাকে যিটোৱে উত্তৰ দিশ দেখুৱায়। যিকোনো ঠাইত কম্পাছ ৰাখিলে সূচডাল ঘূৰি ঘূৰি উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত স্থিৰ হৈ ৰয়। এনেদৰে কম্পাছে দিশ নিৰ্ণয় কৰে। নাবিক, পৰ্যটক, সেনা আৰু অন্বেষকসকলে কম্পাছ ব্যৱহাৰ কৰে।

৯। ছবিৰ কাঁড়টোৱে এডাল চুম্বকৰ গতিৰ দিশ দেখুৱাইছে। তলৰ ছবিকেইখনৰ মাজত শূন্যস্থানত N (উত্তৰ মেৰু) বা S (দক্ষিণ মেৰু) লিখা।

উত্তৰঃ চুম্বকৰ সদৃশ মেৰুৱে বিকৰ্ষণ আৰু অসদৃশ মেৰুৱে আকৰ্ষণ কৰে। সেয়েহে—

• যদি গতিশীল চুম্বকৰ N মেৰু আনটো চুম্বকৰ ফালে আকৰ্ষিত হয়, তেন্তে আনটো চুম্বকৰ ওচৰৰ মেৰু S হ’ব।
• যদি গতিশীল চুম্বকৰ N মেৰু আনটো চুম্বকৰ পৰা বিকৰ্ষিত হয়, তেন্তে আনটো চুম্বকৰ ওচৰৰ মেৰু N হ’ব।
• একেদৰে S মেৰু আকৰ্ষিত হ’লে আনটোৰ ওচৰৰ মেৰু N আৰু বিকৰ্ষিত হ’লে S হ’ব।

১০। চুম্বক সংৰক্ষণৰ সময়ত কি কি কথাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব লাগে?

উত্তৰঃ চুম্বক সংৰক্ষণৰ সময়ত তলৰ কথাবোৰৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব লাগে—

• দণ্ড চুম্বক যোৰ লগাই অসদৃশ মেৰু কাষাকাষিকৈ ৰাখি দুমুৰত কোমল লোহাৰ টুকুৰা (কীপাৰ) লগাই থ’ব লাগে।
• ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ চুম্বকৰ দুয়োটা মেৰুত এটা কোমল লোহাৰ টুকুৰা লগাই ৰাখিব লাগে।
• চুম্বকক উত্তাপৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিব লাগে; বেছি গৰম হ’লে চুম্বকীয় ধৰ্ম নষ্ট হয়।
• চুম্বকক অলপতে নপৰাকৈ আৰু আঘাত নলগাকৈ ৰাখিব লাগে।
• চুম্বকক পানী আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিব লাগে যাতে ই মামৰ নপৰে।
• চুম্বকক মোবাইল ফোন, টেলিভিছন, কম্পিউটাৰ, কেছেট, এ.টি.এম./ক্ৰেডিট কাৰ্ড আদিৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিব লাগে কাৰণ চুম্বকে এইবোৰৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১১। প্ৰাকৃতিক চুম্বক আৰু কৃত্ৰিম চুম্বকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

প্ৰাকৃতিক চুম্বক	কৃত্ৰিম চুম্বক
প্ৰকৃতিত স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা যায়।	মানুহে কৃত্ৰিমভাৱে তৈয়াৰ কৰা।
আকৰ্ষণ ক্ষমতা সাধাৰণতে কম।	আকৰ্ষণ ক্ষমতা বেছি হ’ব পাৰে।
আকৃতি অনিয়মিত।	প্ৰয়োজন অনুসৰি বিভিন্ন আকৃতিত (দণ্ড, ঘোঁৰাৰ খুৰা, চক্ৰ আদি) তৈয়াৰ কৰা হয়।
উদাহৰণ: মেগনেটাইট পাথৰ।	উদাহৰণ: দণ্ড চুম্বক, ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ চুম্বক, চুম্বকীয় সূচ।

১২। চুম্বকীয় আৰু অচুম্বকীয় পদাৰ্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

চুম্বকীয় পদাৰ্থ	অচুম্বকীয় পদাৰ্থ
চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থ।	চুম্বকে আকৰ্ষণ কৰিব নোৱাৰা পদাৰ্থ।
চুম্বকীয়কৰণ কৰিব পাৰি।	চুম্বকীয়কৰণ কৰিব নোৱাৰি।
উদাহৰণ: লোহা, নিকেল, কোবাল্ট, ষ্টিল।	উদাহৰণ: কাঠ, প্লাষ্টিক, ৰবৰ, কাগজ, কপাহ, পানী।

১৩। লোহাৰ এটি টুকুৰাক চুম্বকত পৰিণত কৰাৰ এটা সহজ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ একদিশীয় ঘঁহনি পদ্ধতি (Single-touch method):

• প্ৰথমে এটা কাঠৰ টেবুলত লোহাৰ টুকুৰাটো ৰাখি লওঁ।
• এডাল দণ্ড চুম্বকৰ যিকোনো এটা মেৰু লোহাৰ টুকুৰাটোৰ এটা মুৰত স্পৰ্শ কৰি, লাহে লাহে আনটো মুৰলৈকে এটা দিশতহে ঘঁহি লৈ যাওঁ।
• আনটো মুৰলৈ পাবলৈ চুম্বকটো বহু ওপৰত তুলি লৈ পুনৰ আগৰ মুৰলৈ আনি একেদৰে ঘঁহিম।
• এনেদৰে ৩০-৪০ বাৰমান এটাই দিশত ঘঁহিলে লোহাৰ টুকুৰাটো এডাল চুম্বকত পৰিণত হ’ব।
• চুম্বকৰ যিটো মেৰু আগতে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, লোহাৰ টুকুৰাৰ যি মুৰত শেষত আঁতৰাই অনা হৈছিল সেই মুৰটো বিপৰীত মেৰু হ’ব।

১৪। মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে চুম্বকডাল কিয় উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ৰয়?

উত্তৰঃ পৃথিৱী নিজেই এডাল বিশাল চুম্বকৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰে। পৃথিৱীৰ ভৌগোলিক উত্তৰ ফালে চুম্বকীয় দক্ষিণ মেৰু আৰু ভৌগোলিক দক্ষিণ ফালে চুম্বকীয় উত্তৰ মেৰু থাকে। সেয়েহে এডাল চুম্বকক মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় বল প্ৰভাৱিত কৰি চুম্বকডালৰ উত্তৰ মেৰু পৃথিৱীৰ ভৌগোলিক উত্তৰ ফালে আৰু দক্ষিণ মেৰু ভৌগোলিক দক্ষিণ ফালে মুখ কৰি ৰয়। এই কাৰণতে চুম্বকডাল সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত স্থিৰ হয়।

১৫। চুম্বকৰ ব্যৱহাৰ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ চুম্বকৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ হৈছে—

• দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে কম্পাছত।
• বৈদ্যুতিক ঘণ্টা, ফেন, মটৰ, ডায়নামো, জেনাৰেটৰ, ট্ৰেন্সফৰ্মাৰ আদিত।
• মোবাইল ফোন, টেলিভিছন, ৰেডিঅ’, স্পিকাৰ, মাইক্ৰ’ফোন আদিত।
• কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ড ডিস্ক, কেছেট আৰু এ.টি.এম./ক্ৰেডিট কাৰ্ডৰ চুম্বকীয় পট্টিত।
• চিকিৎসাত MRI মেচিনত।
• লোহাৰ গুড়ি বা চিল্ক বাছনি কৰিবলৈ আৰু ৰিচাইক্লিং কেন্দ্ৰত পুৰণা লোহা পৃথক কৰিবলৈ।
• খেলনা, ফ্ৰিজৰ দুৱাৰ, পেঞ্চিল-বাকচ, ব্যাগৰ লকত।

১৬। চুম্বকৰ ধৰ্মসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ চুম্বকৰ মুখ্য ধৰ্মসমূহ হৈছে—

• চুম্বকে লোহা, নিকেল, কোবাল্ট আদি চুম্বকীয় পদাৰ্থ আকৰ্ষণ কৰে।
• চুম্বকৰ দুটা মেৰু থাকে— উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু।
• চুম্বকৰ আকৰ্ষণ ক্ষমতা মেৰু দুটাত সৰ্বাধিক।
• মুক্তভাৱে ওলোমাই দিলে চুম্বকডাল সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ৰয়।
• সদৃশ মেৰুৱে বিকৰ্ষণ আৰু অসদৃশ মেৰুৱে আকৰ্ষণ কৰে।
• চুম্বকৰ প্ৰভাৱত সাধাৰণ লোহাও চুম্বকত পৰিণত হ’ব পাৰে (চুম্বকীকৰণ)।

১৭। বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন—

(ক) তলৰ কোনটো চুম্বকীয় পদাৰ্থ?

(i) কাঠ (ii) প্লাষ্টিক (iii) লোহা (iv) কাগজ

উত্তৰঃ (iii) লোহা।

(খ) এডাল চুম্বকৰ মেৰু কেইটা থাকে?

(i) এটা (ii) দুটা (iii) তিনিটা (iv) চাৰিটা

উত্তৰঃ (ii) দুটা।

(গ) দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা যন্ত্ৰটোৰ নাম কি?

(i) থাৰ্মোমিটাৰ (ii) ব্যাৰোমিটাৰ (iii) কম্পাছ (iv) মাইক্ৰ’স্কোপ

উত্তৰঃ (iii) কম্পাছ।

(ঘ) প্ৰাকৃতিক চুম্বকৰ নাম কি?

(i) মেগনেটাইট (ii) হেমাটাইট (iii) বক্সাইট (iv) গ্ৰেফাইট

উত্তৰঃ (i) মেগনেটাইট।

১৮। আকৰ্ষণ আৰু বিকৰ্ষণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

আকৰ্ষণ (Attraction)	বিকৰ্ষণ (Repulsion)
দুটা পদাৰ্থ ইটোৱে সিটোৰ ফালে টানি অহাৰ ক্ৰিয়া।	দুটা পদাৰ্থ ইটোৱে সিটোক ঠেলি দিয়াৰ ক্ৰিয়া।
চুম্বকৰ অসদৃশ মেৰুৰ মাজত সংঘটিত হয়।	চুম্বকৰ সদৃশ মেৰুৰ মাজত সংঘটিত হয়।
উদাহৰণ: এটা চুম্বকৰ N মেৰু আৰু আনটোৰ S মেৰু কাষাকাষি আনিলে।	উদাহৰণ: এটা চুম্বকৰ N মেৰু আৰু আনটোৰ N মেৰু কাষাকাষি আনিলে।

১৯। কীপাৰ কি? ই কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ চুম্বক সংৰক্ষণৰ সময়ত মেৰুৰ ওপৰত ৰখা কোমল লোহাৰ টুকুৰাটোক কীপাৰ (Keeper) বোলা হয়। চুম্বকৰ চুম্বকীয় ধৰ্ম দীৰ্ঘদিনলৈ ৰক্ষা কৰাৰ বাবে কীপাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কীপাৰে চুম্বকৰ মেৰুদুটাৰ মাজত এটা বদ্ধ চুম্বকীয় চক্ৰ গঠন কৰি চুম্বকীয় শক্তিৰ ক্ষয় ৰোধ কৰে।

২০। চুম্বকীয় সূচ কি কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ চুম্বকীয় সূচ এডাল সৰু চুম্বক যিটো মুক্তভাৱে ঘূৰিব পৰাকৈ ৰখা থাকে। ই সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ৰয়। চুম্বকীয় সূচ কম্পাছ যন্ত্ৰৰ মূল অংশ। নাবিক, পৰ্যটক, সেনা, পৰ্বতাৰোহী আৰু অন্বেষকসকলে দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চুম্বকীয় সূচৰ সহায় লয়। ই কোনো ঠাইৰ উত্তৰ, দক্ষিণ, পূব আৰু পশ্চিম দিশ নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰে।