ASSEB Class 6 সাধাৰণ বিজ্ঞান (আমাৰ বিজ্ঞান) পাঠ্যপুথিৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় মহাকাশৰ বিচিত্ৰ কথা (Wonderful Facts of Space)। এই অধ্যায়ত মহাকাশ, সৌৰজগত, সূৰ্য, গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, তৰা, তাৰকাপুঞ্জ, ধূমকেতু, উল্কা আৰু গ্ৰহাণুপুঞ্জৰ বিষয়ে সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে। তলত পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সকলো প্ৰশ্নৰ সম্পূৰ্ণ উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু প্ৰয়োজনীয় শব্দাৰ্থ দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: মহাকাশৰ বিচিত্ৰ কথা অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ অসীম মহাকাশ আৰু তাত থকা বিভিন্ন আকাশী বস্তুৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে। আকাশত আমি দিনত সূৰ্য আৰু ৰাতি জোনবাই, অজস্ৰ তৰা, গ্ৰহ, ধূমকেতু আদি দেখা পাওঁ। এই সকলোবোৰ বস্তু লৈ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড গঠিত। সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা আঠোটা গ্ৰহ, সিহঁতৰ উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণুপুঞ্জ, ধূমকেতু আৰু উল্কাই লগ লাগি সৌৰজগত গঠন কৰিছে। সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ ক্ৰমত গ্ৰহকেইটা হৈছে— বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন।
তৰা হৈছে নিজে পোহৰ বিকিৰণ কৰা বিশাল উত্তপ্ত গেছীয় বস্তু। সূৰ্যও এটা তৰা— ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ তৰা। সূৰ্যৰ পিছত পৃথিৱীৰ পৰা দ্বিতীয় ওচৰৰ তৰাটো হৈছে প্ৰক্সিমা ছেন্টাউৰি। ধ্ৰুৱতৰাই উত্তৰ দিশ দেখুৱায় বাবে নাবিকসকলে এই তৰাটো চাই দিশ নিৰ্ণয় কৰে। আকাশত কেইবাটাও তৰা একেলগে এটা চানেকি গঠন কৰি থাকিলে তাক তাৰকাপুঞ্জ বোলে। উদাহৰণ— সপ্তর্ষিমণ্ডল, লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল, কালপুৰুষ, কেনিছ মেজৰ আদি। কালপুৰুষ তাৰকাপুঞ্জৰ ওচৰতে কেনিছ মেজৰ তাৰকাপুঞ্জত আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা লুব্ধক থাকে।
গ্ৰহবোৰে নিজে পোহৰ নিদিয়ে; সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ বাবেহে সিহঁতক দেখা পোৱা যায়। মঙ্গল গ্ৰহক ৰঙাগ্ৰহ, শুক্ৰক সন্ধ্যা/প্ৰভাত তৰা আৰু শনিক আঙঠি থকা গ্ৰহ বোলা হয়। মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ কক্ষপথৰ মাজত অসংখ্য সৰু সৰু শিলৰ টুকুৰাৰ পেট্টি— গ্ৰহাণুপুঞ্জ পোৱা যায়। গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক উপগ্ৰহ বোলে; চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ। ধূমকেতু সূৰ্যৰ চাৰিওফালে অতি দীঘল কক্ষপথত ঘূৰে আৰু সূৰ্যৰ ওচৰ পালে ইয়াৰ এটা দীঘল উজ্জ্বল নেজ দেখা যায়। উল্কা হৈছে মহাকাশৰ পৰা পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলি থকা সৰু সৰু শিলৰ টুকুৰা।
Summary: Chapter 13 of Class 6 General Science (ASSEB / SCERT Assam) — “Wonderful Facts of Space” (মহাকাশৰ বিচিত্ৰ কথা) — introduces students to the universe and the celestial bodies it contains. The Sun, eight planets and their moons, asteroids, comets and meteors together form our Solar System. The eight planets in order of distance from the Sun are Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus and Neptune. Pluto is no longer counted as a planet. Stars are huge hot gaseous bodies that emit their own light; the Sun is the closest star to Earth and Proxima Centauri is the second closest. Planets do not have their own light — they shine by reflecting sunlight. Mars is called the red planet, Venus is called the morning/evening star, and Saturn is famous for its rings. A group of stars forming a recognizable pattern in the sky is called a constellation; well-known examples are Ursa Major (সপ্তর্ষিমণ্ডল), Ursa Minor (লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল), Orion (কালপুৰুষ) and Canis Major (কেনিছ মেজৰ). Sirius (লুব্ধক), the brightest star in the night sky, is part of Canis Major. The Pole Star (ধ্ৰুৱতৰা) always points towards the north and is used by sailors and travellers to find direction. A celestial body that revolves around a planet is called a satellite — the Moon is Earth’s only natural satellite. Asteroids are small rocky bodies found mainly between the orbits of Mars and Jupiter, comets are icy bodies with long bright tails when near the Sun, and meteors (“shooting stars”) are small space rocks that burn up on entering Earth’s atmosphere.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English | অৰ্থ |
|---|---|---|
| মহাকাশ | Space | পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিৰত থকা অসীম শূন্য অঞ্চল। |
| বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড | Universe | সকলো গ্ৰহ, তৰা, ছায়াপথ আৰু মহাকাশৰ সমষ্টি। |
| সৌৰজগত | Solar System | সূৰ্য আৰু তাৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা সকলো বস্তুৰ সমাহাৰ। |
| গ্ৰহ | Planet | সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত ঘূৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তু। |
| উপগ্ৰহ | Satellite | গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা বস্তু (যেনে চন্দ্ৰ)। |
| তৰা / নক্ষত্ৰ | Star | নিজে পোহৰ বিকিৰণ কৰা বিশাল উত্তপ্ত গেছীয় আকাশী বস্তু। |
| তাৰকাপুঞ্জ | Constellation | আকাশত এটা চানেকি গঠন কৰা কেইবাটাও তৰাৰ থুপ। |
| সপ্তর্ষিমণ্ডল | Ursa Major | সাতোটা উজ্জ্বল তৰাৰে গঠিত উত্তৰ আকাশৰ তাৰকাপুঞ্জ। |
| লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল | Ursa Minor | সপ্তর্ষিতকৈ সৰু এটা তাৰকাপুঞ্জ; ধ্ৰুৱতৰা ইয়াৰে অংশ। |
| কালপুৰুষ | Orion | শীতকালৰ আকাশৰ অতি প্ৰসিদ্ধ এটা তাৰকাপুঞ্জ। |
| কেনিছ মেজৰ | Canis Major | লুব্ধক তৰা থকা তাৰকাপুঞ্জ। |
| লুব্ধক | Sirius | ৰাতিৰ আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা। |
| ধ্ৰুৱতৰা | Pole Star | উত্তৰ দিশ দেখুৱাই দিয়া স্থিৰ তৰাটো। |
| প্ৰক্সিমা ছেন্টাউৰি | Proxima Centauri | সূৰ্যৰ পিছত পৃথিৱীৰ পৰা সৰ্বাধিক ওচৰৰ তৰা। |
| গ্ৰহাণু / গ্ৰহাণুপুঞ্জ | Asteroid / Asteroid Belt | মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ কক্ষপথৰ মাজত থকা শিলৰ টুকুৰাৰ গোট। |
| ধূমকেতু | Comet | দীঘল উজ্জ্বল নেজ থকা বৰফ আৰু ধূলিৰে গঠিত আকাশী বস্তু। |
| উল্কা | Meteor | বায়ুমণ্ডলত সোমাই জ্বলি যোৱা সৰু সৰু আকাশী শিল। |
| কক্ষপথ | Orbit | এটা আকাশী বস্তুৱে আন এটাৰ চাৰিওফালে ঘূৰোতে অনুসৰণ কৰা পথ। |
| নভোমণ্ডলীয় বস্তু | Celestial Body | আকাশত প্ৰাকৃতিকভাৱে থকা যিকোনো বস্তু (গ্ৰহ, তৰা, উপগ্ৰহ আদি)। |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (1–5: শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা)
১। তলৰ কোনটো তাৰকাপুঞ্জৰ উদাহৰণ?
(a) উল্কা (b) ধূমকেতু (c) সপ্তর্ষিমণ্ডল (d) গ্ৰহাণুপুঞ্জ
উত্তৰঃ (c) সপ্তর্ষিমণ্ডল। সপ্তর্ষিমণ্ডল হৈছে সাতোটা উজ্জ্বল তৰাৰে গঠিত এটা প্ৰসিদ্ধ তাৰকাপুঞ্জ।
২। তলৰ কোনটো আমাৰ সৌৰজগতৰ সদস্য নহয়?
(a) উপগ্ৰহ (b) তাৰকাপুঞ্জ (c) ধূমকেতু (d) গ্ৰহাণু
উত্তৰঃ (b) তাৰকাপুঞ্জ। তাৰকাপুঞ্জ সৌৰজগতৰ বাহিৰত বহু দূৰত থকা তৰাৰ সমষ্টি, সৌৰজগতৰ অংশ নহয়।
৩। তলৰ কোনটো আমাৰ সৌৰজগতৰ সদস্য?
(a) লুব্ধক (b) কালপুৰুষ (c) কেনিছ মেজৰ (d) গ্ৰহাণুপুঞ্জ
উত্তৰঃ (d) গ্ৰহাণুপুঞ্জ। গ্ৰহাণুপুঞ্জ মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ কক্ষপথৰ মাজত থকা সৌৰজগতৰ এক অংশ। বাকীকেইটা— লুব্ধক, কালপুৰুষ আৰু কেনিছ মেজৰ— সৌৰজগতৰ বাহিৰৰ তৰা বা তাৰকাপুঞ্জ।
৪। তলৰ কোনটো সূৰ্যৰ গ্ৰহ নহয়?
(a) নেপচুন (b) প্লুটো (c) শনি (d) বুধ
উত্তৰঃ (b) প্লুটো। প্লুটোক ২০০৬ চনৰ পৰা গ্ৰহৰ তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই বামন গ্ৰহ (Dwarf Planet) হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে।
৫। তলৰ কোনটো পৃথিৱীৰ পৰা দ্বিতীয় স্থানত থকা তৰা বা নক্ষত্ৰ?
(a) সপ্তর্ষিমণ্ডল (b) সূৰ্য (c) প্ৰক্সিমা ছেন্টাউৰি (d) ধ্ৰুৱ তৰা
উত্তৰঃ (c) প্ৰক্সিমা ছেন্টাউৰি। সূৰ্য পৃথিৱীৰ পৰা সৰ্বাধিক ওচৰৰ তৰা; তাৰ পিছত প্ৰক্সিমা ছেন্টাউৰিয়ে দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰে।
স্তম্ভ মিলোৱা
৬। ‘I’ স্তম্ভৰ পদসমূহৰ সৈতে ‘II’ স্তম্ভৰ পদৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা।
| I স্তম্ভ | II স্তম্ভ | উত্তৰ |
|---|---|---|
| (i) ৰঙাগ্ৰহ | (a) শুক্ৰ | (i) → (b) মঙ্গল |
| (ii) আঙঠি থকা গ্ৰহ | (b) মঙ্গল | (ii) → (c) শনি |
| (iii) তাৰকাপুঞ্জ | (c) শনি | (iii) → (d) কালপুৰুষ |
| (iv) গ্ৰহ যাক সাধাৰণতে সন্ধ্যা তৰা বুলি কোৱা হয় | (d) কালপুৰুষ | (iv) → (a) শুক্ৰ |
খালী ঠাই পূৰ কৰা
৭। (i) গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক __________ বোলে।
উত্তৰঃ গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক উপগ্ৰহ বোলে।
(ii) মঙ্গল আৰু ___________ৰ কক্ষপথৰ মাজত গ্ৰহাণুপুঞ্জসমূহ পোৱা যায়।
উত্তৰঃ মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ কক্ষপথৰ মাজত গ্ৰহাণুপুঞ্জসমূহ পোৱা যায়।
(iii) লুব্ধক নামৰ তৰাটো __________ তাৰকাপুঞ্জত থাকে।
উত্তৰঃ লুব্ধক নামৰ তৰাটো কেনিছ মেজৰ তাৰকাপুঞ্জত থাকে।
(iv) সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ ঊৰ্ধ্বক্ৰমত আঠোটা গ্ৰহ হৈছে— __________, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, __________, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ ঊৰ্ধ্বক্ৰমত আঠোটা গ্ৰহ হৈছে— বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন।
সত্য / অসত্য নিৰ্ণয় কৰা
৮। তলৰ বাক্যসমূহ সত্য (স) বা অসত্য (অ) হিচাপে চিহ্নিত কৰা।
(i) প্লুটো হৈছে আমাৰ সৌৰজগতৰ নৱম গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অসত্য। ২০০৬ চনত আন্তৰ্জাতিক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান সংঘই (IAU) প্লুটোক গ্ৰহৰ তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই বামন গ্ৰহ (Dwarf Planet) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছে। সৌৰজগতত মুঠ আঠোটা গ্ৰহহে আছে।
(ii) ধ্ৰুৱতৰা সৌৰজগতৰ সদস্য।
উত্তৰঃ অসত্য। ধ্ৰুৱতৰা সৌৰজগতৰ বাহিৰত বহু দূৰত থকা এটা তৰা; ই সৌৰজগতৰ সদস্য নহয়।
(iii) ধূমকেতুৰ নেজ নাথাকে।
উত্তৰঃ অসত্য। ধূমকেতু সূৰ্যৰ ওচৰ পালে ইয়াৰ এটা দীঘল উজ্জ্বল নেজ গঠন হয় আৰু সেই নেজ সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশে থাকে।
(iv) বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডত নিযুত নিযুত তৰা থাকে।
উত্তৰঃ সত্য। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডত নিযুত নিযুত (কোটি কোটি) তৰা আছে আৰু এই সকলো তৰাই বিভিন্ন ছায়াপথৰ অংশ।
(v) ইউৰেনাছ সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অসত্য। সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহটো হৈছে নেপচুন; ইউৰেনাছ সপ্তম গ্ৰহ আৰু নেপচুন অষ্টম তথা সৰ্বশেষ গ্ৰহ।
(vi) কালপুৰুষ হৈছে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা।
উত্তৰঃ অসত্য। কালপুৰুষ এটা তাৰকাপুঞ্জ, কোনো এটা তৰা নহয়। ৰাতিৰ আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰাটো হৈছে লুব্ধক (Sirius)।
নিৰীক্ষণ আৰু কাৰ্যকলাপ
৯। চিত্ৰ ১৩.১৬ত তৰাৰে সৈতে ৰাতিৰ আকাশৰ এটা অংশ দেখুওৱা হৈছে। ভালদৰে চাই সপ্তর্ষিমণ্ডল আৰু লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডলৰ চানেকি গঠন কৰা তৰাৰ থুপসমূহ চিনাক্ত কৰা। এই চানেকিবোৰ পাবৰ বাবে ৰেখা অংকন কৰি তৰাবোৰ সংযোগ কৰা আৰু লেবেল লগোৱা। ধ্ৰুৱতৰাটো চিনাক্ত কৰা আৰু লেবেল লগোৱা।
উত্তৰঃ এই কাৰ্যকলাপটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ পাঠ্যপুথিৰ চিত্ৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে কৰিব লাগে। সংকেতসমূহ—
- সপ্তর্ষিমণ্ডল সাতোটা উজ্জ্বল তৰাৰে গঠিত— দেখাত প্ৰশ্ন চিহ্নৰ আকৃতিৰ বা ডাঙৰ হাতাৰ নিচিনা। সাতোটা তৰা সংযোগ কৰি ‘সপ্তর্ষিমণ্ডল’ লেবেল লগোৱা।
- সপ্তর্ষিৰ “পিৰোলি”ৰ মূৰৰ দুটা তৰাক (Pointer Stars) যোগ কৰা ৰেখাটো সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে যিটো উজ্জ্বল তৰা পোৱা যায়, সেইটোৱেই ধ্ৰুৱতৰা— তাক চিনাক্ত কৰি ‘ধ্ৰুৱতৰা’ লেবেল লগোৱা।
- ধ্ৰুৱতৰাৰ লগত আৰু ছটা তৰা যোগ কৰিলে সপ্তর্ষিতকৈ সৰু চানেকি পোৱা যাব— সেইটোৱেই লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল। তাকো ‘লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল’ লেবেল লগোৱা।
১০। চিত্ৰ ১৩.১৭ত ৰাতিৰ আকাশৰ এক অংশ দেখুওৱা হৈছে। কালপুৰুষৰ কাৰণে ৰেখা অংকন কৰি তৰাবোৰ সংযোগ কৰা আৰু লুব্ধক নামৰ তৰাটো লেবেল লগোৱা।
উত্তৰঃ এই কাৰ্যকলাপটোও ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজে কৰিব লাগে। সংকেতসমূহ—
- কালপুৰুষৰ মূল চানেকি গঠন কৰে সাত-আঠোটা উজ্জ্বল তৰাই— মাজত তিনিওটা তৰা একে শাৰীত (কালপুৰুষৰ “কঁকাল”), ওপৰত দুটা (কান্ধ) আৰু তলত দুটা (ভৰি)। এই তৰাবোৰ ৰেখাৰে সংযোগ কৰি ‘কালপুৰুষ’ লেবেল লগোৱা।
- কালপুৰুষৰ কঁকালৰ তিনিওটা তৰাৰ ৰেখা দক্ষিণ-পূবলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে যি অতি উজ্জ্বল তৰাটো পোৱা যায় সেইটোৱেই লুব্ধক (Sirius)। তাক ‘লুব্ধক’ লেবেল লগোৱা।
১১। এটা পৰিষ্কাৰ নিশা, ২ ৰ পৰা ৩ ঘণ্টাৰ মূৰে মূৰে ৩-৪ বাৰমান সপ্তর্ষিমণ্ডলটো নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা। প্ৰত্যেকবাৰতে ধ্ৰুৱতৰাটোৰ অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা। সপ্তর্ষিমণ্ডলক গতি কৰি থকা যেন লাগিছেনে? সময় উল্লেখ কৰি প্ৰতিবাৰে এটা অমসৃণ নক্সা অংকন কৰা।
উত্তৰঃ এই পৰ্যবেক্ষণ কাৰ্যটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে এটা পৰিষ্কাৰ নিশা নিজে কৰিব লাগে। পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা পোৱা সিদ্ধান্ত হৈছে—
- ২–৩ ঘণ্টাৰ ব্যৱধানত সপ্তর্ষিমণ্ডলৰ অৱস্থান সলনি হোৱা যেন লাগে— ই ধ্ৰুৱতৰাৰ চাৰিওফালে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত (anti-clockwise) লাহে লাহে গতি কৰা যেন দেখা যায়।
- কিন্তু ধ্ৰুৱতৰাটোৰ অৱস্থান সলনি নহয়— ই সদায় উত্তৰ আকাশত এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইতে স্থিৰ হৈ থাকে।
- প্ৰকৃততে সপ্তর্ষি আদি তাৰকাপুঞ্জ গতি কৰি থকা নাই; পৃথিৱীয়ে নিজৰ অক্ষৰ চাৰিওফালে পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰি থকাৰ বাবেহে আমাৰ ওচৰৰ পৰা তাৰকাপুঞ্জটো গতি কৰি থকা যেন লাগে।
- প্ৰতিবাৰৰ পৰ্যবেক্ষণত সময় (যেনে— ৮:০০ pm, ১০:৩০ pm, ১:০০ am আদি) লিখি ধ্ৰুৱতৰাৰ লগত সপ্তর্ষিমণ্ডলৰ আপেক্ষিক অৱস্থান এটা নক্সাত আঁকিব লাগে।
১২। ৰাতিৰ আকাশৰ কথা ভাৱি এটা কবিতা আৰু এটা গল্প লিখা।
উত্তৰঃ এই সৃষ্টিশীল কামটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজে কৰিব লাগে। তলত এটা চানেকি দিয়া হ’ল—
কবিতা — ৰাতিৰ আকাশ
নীলা আকাশ ক’লা হ’ল, ৰাতিৰ আন্ধাৰ নামি আহিল,
জিকমিক জিকমিক তৰাৰ মেলা, আকাশত পাতিছে জোনবাইৰ খেলা।
হাঁহি আছে জোনবাইজনী, ৰূপোৱালী পোহৰ ঢালি,
তাৰেই কাষত শুক্ৰ তৰা, জিলিকি থাকে খালি।
ধ্ৰুৱ তৰাই বাট দেখুৱায়, সপ্তর্ষি থাকে ক্ৰমত,
ৰাতিৰ আকাশ বৰ ধুনীয়া, লুকাই থাকে ৰহস্যত।
গল্প — সৰু তৰাটোৰ অভিমান
বহু বছৰ আগৰ কথা। এখন বিশাল আকাশত অজস্ৰ তৰাৰ মাজত এটা নিচেই সৰু তৰা আছিল। তৰাটো দেখাত বৰ ধুনীয়া, কিন্তু তাৰ মনটো অলপ অভিমানী আছিল। এদিন পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি আকাশত জোনবাইজনী খুব ধুনীয়াকৈ জিলিকি আছিল আৰু পৃথিৱীৰ মানুহবোৰে জোনবাইৰ পোহৰ দেখি আনন্দ কৰিছিল। তাকে দেখি সৰু তৰাটোৰ মনত খং উঠিল। সি জোনবাইক ক’লে— “জোনবাই বা, তুমি ইমান ডাঙৰ আৰু উজ্জ্বল যে মোৰ পোহৰ কোনেও দেখাই নাপায়। মই আজিৰ পৰা আৰু নজ্বলোঁ।” এই বুলি সৰু তৰাটোৱে পোহৰ নিদি আন্ধাৰ হৈ থাকিল। তৰাটোৰ কথা শুনি জোনবায়ে মিচিকি হাঁহি ক’লে— “ভাইটি, তুমি তেনেকৈ নাভাবিবা। অমাবস্যাৰ ৰাতি যেতিয়া মই আকাশত নাথাকো, তেতিয়া তোমালোকৰ বাবেই আকাশখন ধুনীয়া হৈ থাকে। নাবিকসকলে সাগৰত তোমালোকক দেখিয়েই দিশ নিৰ্ণয় কৰে। আমি সকলোৱে মিলিহে এই ৰাতিৰ আকাশখন ধুনীয়া কৰোঁ।” জোনবাইৰ কথা শুনি সৰু তৰাটোৱে নিজৰ ভুল বুজি পালে। সিদিনাৰ পৰা সি আকৌ আগৰ দৰে জিকমিকাই জ্বলি থাকিবলৈ ল’লে। সেইবাবেই আজিও আমি আকাশত জোন আৰু তৰা দুয়োটাকে একেলগে ধুনীয়াকৈ জিলিকি থকা দেখোঁ।
(টোকা: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ কল্পনা আৰু ভাষাত নিজা কবিতা আৰু গল্প লিখিব পাৰে।)
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Q&A)
১। সৌৰজগত কাক বোলে? ইয়াৰ মূল সদস্যকেইটা কি কি?
উত্তৰঃ সূৰ্য আৰু সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা সকলো নভোমণ্ডলীয় বস্তুৰ সমাহাৰক সৌৰজগত (Solar System) বোলে। সৌৰজগতৰ মূল সদস্যকেইটা হৈছে— সূৰ্য, আঠোটা গ্ৰহ (বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ, নেপচুন), গ্ৰহবোৰৰ উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণুপুঞ্জ, ধূমকেতু আৰু উল্কা।
২। তৰা আৰু গ্ৰহৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ তৰা আৰু গ্ৰহৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল—
| তৰা (Star) | গ্ৰহ (Planet) |
|---|---|
| তৰাই নিজে পোহৰ আৰু উত্তাপ বিকিৰণ কৰে। | গ্ৰহৰ নিজা পোহৰ নাথাকে; ই তৰাৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে। |
| তৰা বিশাল উত্তপ্ত গেছীয় বস্তু। | গ্ৰহ অপেক্ষাকৃত শীতল, কঠিন বা গেছীয় বস্তু। |
| তৰাবোৰ আকাৰত গ্ৰহতকৈ বহু ডাঙৰ। | গ্ৰহ আকাৰত তৰাতকৈ বহু সৰু। |
| উদাহৰণ— সূৰ্য, লুব্ধক, ধ্ৰুৱতৰা। | উদাহৰণ— পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি। |
৩। তাৰকাপুঞ্জ কাক বোলে? দুটা তাৰকাপুঞ্জৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আকাশত কেইবাটাও তৰা একেলগে এটা নিৰ্দিষ্ট চানেকি বা আকৃতি গঠন কৰি থাকিলে সেই তৰাৰ থুপটোক তাৰকাপুঞ্জ (Constellation) বোলে। উদাহৰণ— সপ্তর্ষিমণ্ডল (Ursa Major), কালপুৰুষ (Orion), লঘু সপ্তর্ষিমণ্ডল (Ursa Minor), কেনিছ মেজৰ আদি।
৪। ধ্ৰুৱতৰাক “নাবিকৰ তৰা” কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ ধ্ৰুৱতৰা সদায় উত্তৰ দিশত স্থিৰ হৈ থাকে— পৃথিৱী ঘূৰিলেও ইয়াৰ অৱস্থান সলনি নহয়। বহু পূৰ্বৰে পৰা সাগৰত যাত্ৰা কৰা নাবিকসকলে ৰাতি ধ্ৰুৱতৰাটো চাই উত্তৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰি বাট নিৰ্ণয় কৰিছিল। সেইবাবে ধ্ৰুৱতৰাক “নাবিকৰ তৰা” বা “Pole Star” বোলা হয়।
৫। উপগ্ৰহ কাক বোলে? প্ৰাকৃতিক আৰু কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ এটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গ্ৰহৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক উপগ্ৰহ (Satellite) বোলে। উপগ্ৰহ দুই প্ৰকাৰৰ— (১) প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ: যেনে চন্দ্ৰ, যিটো পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ। (২) কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ: মানুহে নিৰ্মাণ কৰি মহাকাশলৈ পঠিওৱা উপগ্ৰহ, যেনে— INSAT, আৰ্যভট্ট আদি।
৬। ধূমকেতু কাক বোলে? ইয়াৰ নেজ কেতিয়া দেখা যায়?
উত্তৰঃ বৰফ, ধূলি আৰু গেছেৰে গঠিত আৰু সূৰ্যৰ চাৰিওফালে অতি দীঘল উপবৃত্তাকাৰ কক্ষপথত পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা আকাশী বস্তুক ধূমকেতু (Comet) বোলে। ধূমকেতু সূৰ্যৰ ওচৰ পালে ইয়াৰ বৰফ গলি গেছ আৰু ধূলি ওলাই আহি এটা দীঘল উজ্জ্বল নেজ গঠন কৰে। নেজটো সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশে থাকে। বিখ্যাত উদাহৰণ— হেলিৰ ধূমকেতু (Halley’s Comet)।
৭। উল্কা কি? ইয়াক “খহি পৰা তৰা” কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ মহাকাশৰ পৰা প্ৰৱল গতিৰে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰা সৰু সৰু শিল-ধূলিৰ টুকুৰাবোৰে বায়ুৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত উত্তপ্ত হৈ জ্বলি উঠে— এই জ্বলি থকা টুকুৰাকেই উল্কা (Meteor) বোলে। ৰাতিৰ আকাশত উল্কা পোহৰৰ এটা ৰেখাৰ দৰে দ্ৰুতগতিত খহি পৰা যেন দেখা যায় বাবে ইয়াক সাধাৰণতে “খহি পৰা তৰা” (Shooting Star) বুলি কোৱা হয়; কিন্তু প্ৰকৃততে ই কোনো তৰা নহয়।
৮। শুক্ৰ গ্ৰহক “প্ৰভাত তৰা” বা “সন্ধ্যা তৰা” কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ শুক্ৰ গ্ৰহ আকাশত আটাইতকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ। সূৰ্যোদয়ৰ ঠিক আগতে পূব আকাশত আৰু সূৰ্যাস্তৰ ঠিক পিছত পশ্চিম আকাশত শুক্ৰ গ্ৰহক স্পষ্টকৈ দেখা যায়। সেই কাৰণে ইয়াক “প্ৰভাত তৰা” (Morning Star) বা “সন্ধ্যা তৰা” (Evening Star) বোলা হয়, যদিও প্ৰকৃততে শুক্ৰ এটা গ্ৰহ, তৰা নহয়।
৯। গ্ৰহাণুপুঞ্জ ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ মঙ্গল আৰু বৃহস্পতি গ্ৰহৰ কক্ষপথৰ মাজৰ অঞ্চলত অসংখ্য সৰু সৰু শিলৰ টুকুৰাই সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থাকে। এই অঞ্চলটোক গ্ৰহাণুপুঞ্জ পেট্টি (Asteroid Belt) আৰু এই শিলৰ টুকুৰাবোৰক গ্ৰহাণু (Asteroid) বোলে।
১০। সূৰ্য পৃথিৱীৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ সূৰ্য পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ তৰা আৰু সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰীয় বস্তু। সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু উত্তাপ পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰ বাবে অপৰিহাৰ্য— এই পোহৰৰ সহায়তে সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণ কৰি খাদ্য তৈয়াৰ কৰে, পানী চক্ৰ চলে, বতৰ আৰু জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰিত হয়। সূৰ্যৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়েই সকলো গ্ৰহক নিজৰ কক্ষপথত ধৰি ৰাখে। সূৰ্য নাথাকিলে পৃথিৱীত কোনো জীৱনে সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।