ASSEB Class 6 সাধাৰণ বিজ্ঞানৰ এই অধ্যায়ত পানীৰ বিভিন্ন অৱস্থা — কঠিন (বৰফ), তৰল (পানী) আৰু গেছীয় (জলীয় বাষ্প) — তথা এই অৱস্থাবোৰৰ মাজত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বাষ্পীভৱন, ঘনীভৱন, গলন আৰু কঠিনীভৱন প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি পানীয়ে এক অৱস্থাৰ পৰা আন এক অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু এই চক্ৰীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে প্ৰকৃতিত জল-চক্ৰৰ সৃষ্টি হয়।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: পানী আমাৰ জীৱনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য এবিধ পদাৰ্থ। প্ৰকৃতিত পানী তিনিটা অৱস্থাত পোৱা যায় — কঠিন অৱস্থা (বৰফ, হিম, তুষাৰ), তৰল অৱস্থা (নদী, সাগৰ, হ্ৰদ, কুঁৱাৰ পানী) আৰু গেছীয় অৱস্থা (জলীয় বাষ্প)। এই তিনিও অৱস্থাৰ পানী ৰাসায়নিকভাৱে একে — সকলোবোৰ H₂O। কেৱল অণুবোৰৰ সজ্জা আৰু গতিৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেহে অৱস্থাৰ পাৰ্থক্য ঘটে।
উষ্ণতা সলনি কৰিলে পানীয়ে এক অৱস্থাৰ পৰা আন এক অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। বৰফক উত্তাপ দিলে ই গলি পানী হয় — এই প্ৰক্ৰিয়াক গলন বোলে। পানীক উত্তাপ দি যাব ১০০°C উষ্ণতাত উতলিবলৈ ধৰে আৰু জলীয় বাষ্পলৈ পৰিণত হয় — এই প্ৰক্ৰিয়াক বাষ্পীভৱন বোলে। জলীয় বাষ্পক ঠাণ্ডা কৰিলে পুনৰ পানী হয় — এই প্ৰক্ৰিয়াক ঘনীভৱন বোলে। আকৌ পানীক ০°C উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা কৰিলে ই বৰফলৈ পৰিণত হয় — এই প্ৰক্ৰিয়াক কঠিনীভৱন বা হিমায়ন বোলে।
সূৰ্যৰ উত্তাপত নদী, সাগৰ, হ্ৰদ আদিৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ জলীয় বাষ্প হিচাপে বায়ুমণ্ডললৈ উঠি যায়। আকাশত গৈ ঠাণ্ডা হ’লে এই বাষ্প ঘনীভূত হৈ মেঘ গঠন কৰে আৰু পিছত বৰষুণ, হিম বা তুষাৰ আকাৰে পুনৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ নামি আহে। এই সম্পূৰ্ণ চক্ৰীয় প্ৰক্ৰিয়াক জল-চক্ৰ (Water Cycle) বোলা হয়। জল-চক্ৰৰ ফলত পৃথিৱীৰ পানীৰ পৰিমাণ সদায় সমান হৈ থাকে।
Summary: Chapter 11 of ASSEB Class 6 General Science explains the different states of water and how water changes from one state to another. Water exists naturally in three states — solid (ice, snow, frost), liquid (river, sea, lake, well water) and gas (water vapour). Chemically all three are the same substance (H₂O); only the arrangement and movement of molecules differ. Heat causes ice to melt into water (melting at 0°C) and water to boil into vapour (evaporation/boiling at 100°C at sea level). Cooling reverses these changes — vapour cools and turns back into liquid water (condensation), and liquid water cools and turns into ice (freezing/solidification). In nature, the Sun heats water from rivers, lakes, ponds and oceans, turning it into vapour that rises into the sky. The vapour cools at higher altitudes, condenses into tiny water droplets that form clouds, and finally returns to the Earth as rain, snow, hail or dew. This continuous circulation is called the Water Cycle (জল-চক্ৰ), and it keeps the total amount of water on Earth almost constant. Understanding these states and changes helps us appreciate how rain forms, why dew appears on cold mornings, and why we must conserve water.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ / Meaning |
|---|---|---|
| কঠিন অৱস্থা | Solid State | পদাৰ্থৰ যি অৱস্থাত নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু আয়তন থাকে (যেনে বৰফ)। |
| তৰল অৱস্থা | Liquid State | পদাৰ্থৰ যি অৱস্থাত নিৰ্দিষ্ট আয়তন থাকে কিন্তু আকাৰ নাথাকে (যেনে পানী)। |
| গেছীয় অৱস্থা | Gaseous State | পদাৰ্থৰ যি অৱস্থাত নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু আয়তন নাথাকে (যেনে জলীয় বাষ্প)। |
| জলীয় বাষ্প | Water Vapour | পানীৰ গেছীয় অৱস্থা। |
| বাষ্পীভৱন | Evaporation | তৰল অৱস্থাৰ পৰা গেছীয় অৱস্থালৈ পানী ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| ঘনীভৱন | Condensation | গেছীয় অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ পানী ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| গলন | Melting | কঠিন অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| কঠিনীভৱন / হিমায়ন | Freezing / Solidification | তৰল অৱস্থাৰ পৰা কঠিন অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। |
| উতলন বিন্দু | Boiling Point | যি উষ্ণতাত পানী উতলিবলৈ ধৰে (১০০°C)। |
| হিমাঙ্ক | Freezing Point | যি উষ্ণতাত পানী জমি বৰফ হয় (০°C)। |
| মেঘ | Cloud | আকাশত জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ গঠিত হোৱা পানীৰ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ কণিকা। |
| বৰষুণ | Rain | মেঘৰ পৰা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ নামি অহা পানীৰ টোপাল। |
| হিম / নিয়ৰ | Dew | ৰাতিৰ ঠাণ্ডাত গছ-পাত আদিৰ ওপৰত জমা হোৱা পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল। |
| তুষাৰ | Snow | আকাশৰ পৰা নামি অহা বৰফৰ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ টুকুৰা। |
| জল-চক্ৰ | Water Cycle | প্ৰকৃতিত পানী এক অৱস্থাৰ পৰা আন এক অৱস্থালৈ চক্ৰীয়ভাৱে ঘূৰি ফুৰা প্ৰক্ৰিয়া। |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
চমু উত্তৰ দিয়া
১। পানী কি কি অৱস্থাত পোৱা যায়? প্ৰতিটো অৱস্থাৰ এটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পানী প্ৰকৃতিত তিনিটা অৱস্থাত পোৱা যায়—
- কঠিন অৱস্থা — উদাহৰণ: বৰফ, হিম, তুষাৰ।
- তৰল অৱস্থা — উদাহৰণ: নদী, সাগৰ, হ্ৰদ, কুঁৱাৰ পানী।
- গেছীয় অৱস্থা — উদাহৰণ: জলীয় বাষ্প (বায়ুমণ্ডলত থকা পানী)।
২। বাষ্পীভৱন কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত উত্তাপ পাই পানী তৰল অৱস্থাৰ পৰা গেছীয় অৱস্থালৈ (জলীয় বাষ্পলৈ) ৰূপান্তৰিত হয়, তাকে বাষ্পীভৱন বোলে। উদাহৰণ: ৰ’দত কাপোৰ শুকুৱালে কাপোৰৰ পানী বাষ্প হৈ উৰি যায়; এইটোৱে বাষ্পীভৱনৰ এটা উদাহৰণ। সূৰ্যৰ উত্তাপত নদী, সাগৰ, পুখুৰীৰ পানীও বাষ্পীভূত হয়।
৩। ঘনীভৱন কি? দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰা এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত জলীয় বাষ্প ঠাণ্ডা হৈ পুনৰ পানীৰ টোপাললৈ পৰিণত হয়, তাকে ঘনীভৱন বোলে। উদাহৰণ: এগিলাছ ঠাণ্ডা পানী টেবুলৰ ওপৰত থ’লে কেইছেকেণ্ডমানৰ ভিতৰতে গিলাছৰ বাহিৰৰ পিঠিত পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল জমা হয়। ই বায়ুত থকা জলীয় বাষ্প ঠাণ্ডা গিলাছৰ স্পৰ্শত ঘনীভূত হৈ পানী হোৱাৰ ফল।
৪। বৰফ গলি পানী হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে? কোন উষ্ণতাত বৰফ গলে?
উত্তৰঃ কঠিন অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক গলন (Melting) বোলে। বৰফ ০°C (শূন্য ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ) উষ্ণতাত গলিবলৈ ধৰে। এই উষ্ণতাকে বৰফৰ গলন বিন্দু বা পানীৰ হিমাঙ্ক বোলা হয়।
৫। পানী উতলাবলৈ কিমান উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন? এই উষ্ণতাটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক বায়ুমণ্ডলীয় চাপত পানী ১০০°C (এশ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ) উষ্ণতাত উতলিবলৈ ধৰে। এই উষ্ণতাটোক পানীৰ উতলন বিন্দু (Boiling Point) বোলা হয়। এই উষ্ণতাত পানীয়ে বহু পৰিমাণে জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হ’বলৈ ধৰে।
৬। জল-চক্ৰ কি? চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিত পানীয়ে এক অৱস্থাৰ পৰা আন এক অৱস্থালৈ চক্ৰীয়ভাৱে ৰূপান্তৰ হৈ ঘূৰি ফুৰা প্ৰক্ৰিয়াকে জল-চক্ৰ (Water Cycle) বোলে। জল-চক্ৰৰ মূল ধাপসমূহ হ’ল—
- সূৰ্যৰ উত্তাপত নদী, সাগৰ, হ্ৰদ আৰু পুখুৰীৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ জলীয় বাষ্প হিচাপে আকাশলৈ উঠি যায়।
- আকাশত গৈ এই বাষ্প ঠাণ্ডা হৈ ঘনীভূত হয় আৰু পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল হিচাপে মেঘ গঠন কৰে।
- মেঘত পানীৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে সেইবোৰ বৰষুণ, হিম বা তুষাৰ আকাৰে পুনৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ নামি আহে।
- এই পানী পুনৰ নদী, সাগৰ, পুখুৰীত গৈ মিলে আৰু চক্ৰটো নতুনকৈ আৰম্ভ হয়।
৭। মেঘ কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ উত্তাপত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ জলীয় বাষ্প হিচাপে আকাশলৈ উঠি যায়। ওপৰৰ বায়ুমণ্ডলত উষ্ণতা কম হোৱা বাবে এই বাষ্প ঠাণ্ডা হয় আৰু ঘনীভূত হৈ পানীৰ অতি ক্ষুদ্ৰ টোপাললৈ পৰিণত হয়। বহুতো এনে ক্ষুদ্ৰ টোপাল একগোট হৈ মেঘ গঠন কৰে। যেতিয়া মেঘৰ পানীৰ টোপালবোৰ ভাৰী হৈ পৰে, তেতিয়া সেইবোৰ বৰষুণ আকাৰে নামি আহে।
৮। ঠাণ্ডা গিলাছৰ বাহিৰৰ পিঠিত পানী জমা হয় কিয়?
উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা বায়ুত জলীয় বাষ্প থাকে। যেতিয়া আমি গিলাছত ঠাণ্ডা পানী বা বৰফ ৰাখি বাহিৰত থওঁ, তেতিয়া গিলাছৰ চাৰিওফালৰ গৰম বায়ুত থকা জলীয় বাষ্প গিলাছৰ ঠাণ্ডা পিঠিৰ স্পৰ্শত ঠাণ্ডা হয় আৰু ঘনীভূত হৈ পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপালত পৰিণত হয়। এই কাৰণে ঠাণ্ডা গিলাছৰ বাহিৰৰ পিঠিত পানী জমা হয়।
৯। পুৱা পুৱা গছ-পাতৰ ওপৰত হিম জমা হয় কিয়?
উত্তৰঃ ৰাতিৰ সময়ত উষ্ণতা বহুত নামি যায় আৰু গছ-পাত, ঘাঁহ, ফুল আদিৰ পৃষ্ঠ ঠাণ্ডা হৈ পৰে। বায়ুত থকা জলীয় বাষ্প এই ঠাণ্ডা পৃষ্ঠৰ সংস্পৰ্শত আহি ঘনীভূত হয় আৰু পানীৰ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল হিচাপে গছ-পাতৰ ওপৰত জমা হয়। এই পানীক হিম বা নিয়ৰ (Dew) বোলা হয়।
১০। ৰ’দত কাপোৰ শুকায় কিয়?
উত্তৰঃ ৰ’দৰ উত্তাপত ভিজা কাপোৰত থকা পানী বাষ্পীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত জলীয় বাষ্পলৈ পৰিণত হৈ বায়ুত মিলি যায়। এইদৰে কাপোৰৰ পৰা ক্ৰমে পানী আঁতৰি যায় আৰু কাপোৰ শুকাই উঠে। উষ্ণতা বেছি হ’লে আৰু বতাহ চলিলে কাপোৰ আৰু বেছি সোনকালে শুকায়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১১। (ক) পানীৰ কঠিন অৱস্থাটো হৈছে ________।
উত্তৰঃ বৰফ।
(খ) পানীৰ গেছীয় অৱস্থাটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ জলীয় বাষ্প।
(গ) পানী ________ °C উষ্ণতাত উতলে।
উত্তৰঃ ১০০।
(ঘ) বৰফ ________ °C উষ্ণতাত গলে।
উত্তৰঃ ০।
(ঙ) তৰল অৱস্থাৰ পৰা গেছীয় অৱস্থালৈ পানী ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ বাষ্পীভৱন।
(চ) গেছীয় অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ পানী ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ ঘনীভৱন।
(ছ) প্ৰকৃতিত পানীয়ে এক অৱস্থাৰ পৰা আন এক অৱস্থালৈ ঘূৰি ফুৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ জল-চক্ৰ।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
১২। তলৰ কথাখিনি শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা:
(ক) বৰফ পানীৰ গেছীয় অৱস্থা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বৰফ পানীৰ কঠিন অৱস্থা; পানীৰ গেছীয় অৱস্থা হৈছে জলীয় বাষ্প।
(খ) বাষ্পীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত পানী জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। উত্তাপৰ ফলত তৰল পানী জলীয় বাষ্পলৈ পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই বাষ্পীভৱন বোলে।
(গ) মেঘ গঠন হোৱাটো ঘনীভৱনৰ এটা উদাহৰণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। আকাশৰ ওপৰত জলীয় বাষ্প ঠাণ্ডা হৈ ঘনীভূত হৈ পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল হিচাপে মেঘ গঠন কৰে।
(ঘ) পানীৰ তিনিও অৱস্থা ৰাসায়নিকভাৱে বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পানীৰ তিনিও অৱস্থা ৰাসায়নিকভাৱে একে পদাৰ্থ (H₂O); কেৱল অৱস্থা ভিন্ন।
(ঙ) ০°C উষ্ণতাত পানী জমি বৰফ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ০°C উষ্ণতাত পানীয়ে কঠিনীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত বৰফলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১৩। তলৰ কোনটো পানীৰ কঠিন অৱস্থা?
(i) জলীয় বাষ্প (ii) বৰফ (iii) বৰষুণ (iv) মেঘ
উত্তৰঃ (ii) বৰফ।
১৪। পানী কোন উষ্ণতাত উতলে?
(i) ০°C (ii) ৫০°C (iii) ১০০°C (iv) ২০০°C
উত্তৰঃ (iii) ১০০°C।
১৫। তৰল পানী জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
(i) গলন (ii) কঠিনীভৱন (iii) বাষ্পীভৱন (iv) ঘনীভৱন
উত্তৰঃ (iii) বাষ্পীভৱন।
১৬। ঠাণ্ডা গিলাছৰ বাহিৰৰ পিঠিত পানী জমা হোৱা ঘটনাটো কোন প্ৰক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ?
(i) গলন (ii) ঘনীভৱন (iii) বাষ্পীভৱন (iv) কঠিনীভৱন
উত্তৰঃ (ii) ঘনীভৱন।
স্তম্ভ মিলোৱা
১৭। ‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| বৰফ | কঠিন অৱস্থা |
| জলীয় বাষ্প | গেছীয় অৱস্থা |
| বাষ্পীভৱন | পানী → বাষ্প |
| ঘনীভৱন | বাষ্প → পানী |
| গলন | বৰফ → পানী |
| কঠিনীভৱন | পানী → বৰফ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। গলন আৰু কঠিনীভৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| গলন (Melting) | কঠিনীভৱন (Solidification) |
|---|---|
| কঠিন অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰৰ প্ৰক্ৰিয়া। | তৰল অৱস্থাৰ পৰা কঠিন অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰৰ প্ৰক্ৰিয়া। |
| উত্তাপ দিয়া হয়। | উত্তাপ আঁতৰোৱা হয় (ঠাণ্ডা কৰা হয়)। |
| উদাহৰণ: বৰফ গলি পানী হোৱা। | উদাহৰণ: পানী জমি বৰফ হোৱা। |
২। বাষ্পীভৱন আৰু ঘনীভৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বাষ্পীভৱন (Evaporation) | ঘনীভৱন (Condensation) |
|---|---|
| তৰল পানী জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। | জলীয় বাষ্প তৰল পানীলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। |
| এই প্ৰক্ৰিয়াত উত্তাপ শোষিত হয়। | এই প্ৰক্ৰিয়াত উত্তাপ মুকলি হয়। |
| উদাহৰণ: ৰ’দত কাপোৰ শুকোৱা। | উদাহৰণ: ঠাণ্ডা গিলাছৰ পিঠিত পানীৰ টোপাল জমা হোৱা। |
৩। জল-চক্ৰৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জল-চক্ৰৰ গুৰুত্ব হ’ল—
- জল-চক্ৰৰ ফলতহে পৃথিৱীত বৰষুণ হয় আৰু গছ-গছনি, শস্য বৃদ্ধি পায়।
- জল-চক্ৰে পৃথিৱীৰ পানীৰ সৰবৰাহ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে।
- নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী আৰু ভূগৰ্ভৰ পানীৰ পুনৰ পূৰণ এই চক্ৰৰ জৰিয়তেই হয়।
- সকলো জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ পিয়াহ মেতাবৰ বাবে এই পানীৰে কাম চলে।
- জল-চক্ৰে বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰে।
৪। বৰষুণ কেনেকৈ হয় চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ উত্তাপত নদী, সাগৰ, হ্ৰদ আদিৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ জলীয় বাষ্প হিচাপে আকাশলৈ উঠি যায়। ওপৰৰ ঠাণ্ডা বায়ুমণ্ডলত এই বাষ্প ঘনীভূত হৈ পানীৰ ক্ষুদ্ৰ টোপাল হ’য় আৰু সেইবোৰ একগোট হৈ মেঘ গঠন কৰে। মেঘত পানীৰ পৰিমাণ অধিক হ’লে টোপালবোৰ ভাৰী হৈ পৰে আৰু মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ নামি আহে। এই নামি অহা পানীৰ টোপালকেই বৰষুণ বোলা হয়।
৫। আমি পানী কিয় বচাব লাগে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ ভিতৰত মাত্ৰ অতি কম পৰিমাণৰ পানীহে খোৱা পানী হিচাপে ব্যৱহাৰৰ যোগ্য। ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যা, জল-প্ৰদূষণ, বনাঞ্চল কৰ্তন আৰু অপব্যৱহাৰৰ ফলত খোৱা পানীৰ ভাণ্ডাৰ ক্ৰমে কমি আহিছে। সেয়ে আমি পানী মিতব্যয়িতাৰে ব্যৱহাৰ কৰি, পানী জমাই থৈ, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰি আৰু পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰি পানী বচাব লাগে যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই পানীৰ অভাৱত নপৰে।