ASSEB (Assam State Board)ৰ SCERT অসমৰ পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি Class 6 General Science (সাধাৰণ বিজ্ঞান)ৰ প্ৰথম অধ্যায় “বিজ্ঞানৰ বিচিত্ৰ জগতখন”ৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে শিক্ষাৰ্থীক বিজ্ঞান কি, বিজ্ঞানৰ বিকাশ, বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অৰিহণা আৰু আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে এক প্ৰাথমিক ধাৰণা দিয়ে।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: বিজ্ঞান হৈছে প্ৰকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ জৰিয়তে লাভ কৰা সুসংবদ্ধ জ্ঞান। আমাৰ চাৰিওফালে সংঘটিত হোৱা প্ৰতিটো ঘটনা— দিন আৰু ৰাতি হোৱা, ঋতু পৰিবৰ্তন, বৰষুণ, বিদ্যুৎ চমকনি, উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, চৰাইৰ উৰা, পানীৰ বাষ্পীভৱন আদিৰ আঁৰত আছে কিবা এটা বৈজ্ঞানিক কাৰণ। মানুহে কৌতুহল আৰু প্ৰশ্ন কৰাৰ স্বভাৱৰ পৰাই বিজ্ঞানৰ আৱিষ্কাৰ আৰু উন্নতিৰ পথ খোলে। প্ৰাচীন কালৰ পৰা আজিলৈকে অসংখ্য বৈজ্ঞানিক, যেনে— আৰ্যভট্ট, নিউটন, আইনষ্টাইন, চি. ভি. ৰমন, এ.পি.জে. আব্দুল কালাম আদিৰ অৱদানে মানৱ সমাজক বহু আগুৱাই নিছে।
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। চিকিৎসা বিজ্ঞান, কৃষি, পৰিবহণ, যোগাযোগ, কম্পিউটাৰ, মহাকাশ বিজ্ঞান আদি ক্ষেত্ৰত বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগে আমাৰ জীৱন সহজ আৰু আৰামদায়ক কৰি তুলিছে। তথাপি বিজ্ঞানৰ অপব্যৱহাৰে যুদ্ধাস্ত্ৰ, পৰিবেশ প্ৰদূষণ আদিৰ দৰে সমস্যাও সৃষ্টি কৰিছে। সেয়েহে বিজ্ঞানৰ সঠিক আৰু মানৱ-হিতৈষী ব্যৱহাৰৰ যোগেদিহে এখন উন্নত সমাজ গঢ় দিব পাৰি। এই অধ্যায়ত আমি বিজ্ঞানৰ অৰ্থ, পদ্ধতি, ইতিহাস আৰু সমাজত ইয়াৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে এক চমু পৰিচয় লাভ কৰোঁ।
Summary: Chapter 1 of Class 6 General Science, “The Wonderful World of Science”, introduces students to what science actually means and how it shapes our daily lives. Science is the systematic knowledge of nature acquired through observation, questioning, experimentation, and reasoning. Every event around us — sunrise and sunset, the changing seasons, rainfall, lightning, the growth of plants, flying birds, the boiling of water — has a scientific explanation behind it. Curiosity is the seed of all scientific discovery. Great scientists like Aryabhatta, Isaac Newton, Albert Einstein, C. V. Raman and Dr. A. P. J. Abdul Kalam advanced human civilization through their discoveries.
Science and technology together have transformed medicine, agriculture, transport, communication, computers and space exploration, making life easier and more comfortable. However, the misuse of science — in the form of weapons, environmental pollution and harmful chemicals — has also created new problems. Therefore science must be used wisely for the welfare of humanity. The chapter encourages young learners to observe carefully, ask questions, perform simple experiments, and develop a scientific attitude towards the world around them.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| Term | Meaning |
|---|---|
| বিজ্ঞান (Science) | প্ৰকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ জৰিয়তে লাভ কৰা সুসংবদ্ধ জ্ঞান। |
| পৰ্যবেক্ষণ (Observation) | চকু, কাণ, নাক আদি জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত কোনো ঘটনা বা বস্তু লক্ষ্য কৰা প্ৰক্ৰিয়া। |
| পৰীক্ষা (Experiment) | কোনো ধাৰণা বা সিদ্ধান্ত পৰীক্ষা কৰিবলৈ পৰিকল্পিতভাৱে কৰা কাম। |
| বৈজ্ঞানিক (Scientist) | বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰি নতুন তথ্য আৱিষ্কাৰ কৰা ব্যক্তি। |
| প্ৰযুক্তি (Technology) | বৈজ্ঞানিক জ্ঞানক ব্যৱহাৰিক জীৱনত প্ৰয়োগ কৰি সঁজুলি, যন্ত্ৰ আৰু পদ্ধতি গঢ়াৰ বিদ্যা। |
| আৱিষ্কাৰ (Discovery) | প্ৰকৃতিত আগৰে পৰা আছে অথচ অজানা আছিল এনে কোনো বস্তু বা সত্য বিচাৰি উলিওৱা। |
| উদ্ভাৱন (Invention) | মানুহে নতুনকৈ সৃষ্টি কৰা বস্তু, যন্ত্ৰ বা পদ্ধতি, যিটো আগতে নাছিল। |
| কৌতূহল (Curiosity) | কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বিষয়ে জনাৰ আগ্ৰহ; বিজ্ঞানৰ মূল চালিকাশক্তি। |
| বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি (Scientific Method) | পৰ্যবেক্ষণ → প্ৰশ্ন → অনুমান → পৰীক্ষা → সিদ্ধান্ত — এই ক্ৰমে সমস্যা সমাধানৰ উপায়। |
| আৰ্যভট্ট | প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন প্ৰখ্যাত গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ; “শূন্য”ৰ ব্যৱহাৰ উন্নত কৰিছিল। |
| চি. ভি. ৰমন (C. V. Raman) | “ৰমন এফেক্ট” আৱিষ্কাৰৰ বাবে নবেল বঁটা লাভ কৰা ভাৰতীয় বিজ্ঞানী। |
| আইজাক নিউটন | মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু গতিৰ সূত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰা ইংৰাজ বিজ্ঞানী। |
| এ.পি.জে. আব্দুল কালাম | “মিচাইল মেন অৱ ইণ্ডিয়া” আৰু ভাৰতৰ ১১তম ৰাষ্ট্ৰপতি; মহাকাশ আৰু প্ৰতিৰক্ষা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰদূত। |
| প্ৰাকৃতিক ঘটনা | প্ৰকৃতিত স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে ঘটা ঘটনা, যেনে— বৰষুণ, বিদ্যুৎ চমকনি, ভূমিকম্প আদি। |
| প্ৰদূষণ (Pollution) | বায়ু, পানী আৰু মাটিত ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ মিহলি হৈ পৰিবেশৰ ক্ষতি কৰা অৱস্থা। |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
বহুবিকল্পিত প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
১। বিজ্ঞান শব্দটোৰ অৰ্থ হ’ল—
(ক) অন্ধ বিশ্বাস (খ) বিশেষ জ্ঞান (গ) কল্পনা (ঘ) ভ্ৰম
উত্তৰঃ (খ) বিশেষ জ্ঞান। ‘বিজ্ঞান’ শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল “বিশেষ জ্ঞান” অৰ্থাৎ পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ যোগেদি লাভ কৰা সুসংবদ্ধ জ্ঞান।
২। “ৰমন এফেক্ট” আৱিষ্কাৰ কৰিছিল—
(ক) আইজাক নিউটন (খ) আৰ্যভট্ট (গ) চি. ভি. ৰমন (ঘ) আইনষ্টাইন
উত্তৰঃ (গ) চি. ভি. ৰমন। ইয়াৰ বাবেই তেওঁ ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নবেল বঁটা লাভ কৰিছিল।
৩। মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৱিষ্কাৰ কৰা বৈজ্ঞানিকজন হ’ল—
(ক) আৰ্যভট্ট (খ) আইজাক নিউটন (গ) এডিচন (ঘ) গেলিলিঅ’
উত্তৰঃ (খ) আইজাক নিউটন। গছৰ পৰা আপেল পৰা দেখি তেওঁ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ধাৰণা প্ৰকাশ কৰে।
৪। “মিচাইল মেন অৱ ইণ্ডিয়া” বুলি কাক কোৱা হয়?
(ক) জগদীশ চন্দ্ৰ বসু (খ) চি. ভি. ৰমন (গ) এ.পি.জে. আব্দুল কালাম (ঘ) হোমি ভাবা
উত্তৰঃ (গ) এ.পি.জে. আব্দুল কালাম।
৫। তলৰ কোনটো বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ প্ৰথম পদক্ষেপ?
(ক) সিদ্ধান্ত (খ) পৰীক্ষা (গ) পৰ্যবেক্ষণ (ঘ) তথ্য সংগ্ৰহ
উত্তৰঃ (গ) পৰ্যবেক্ষণ। বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিত প্ৰথমে কোনো ঘটনা পৰ্যবেক্ষণ কৰি তাৰ পৰাই প্ৰশ্ন আৰু পৰীক্ষাৰ সূচনা হয়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
৬। (ক) বিজ্ঞান শব্দটোৰ অৰ্থ হ’ল ________।
উত্তৰঃ বিশেষ জ্ঞান।
(খ) ________ হৈছে বিজ্ঞানৰ মূল চালিকাশক্তি।
উত্তৰঃ কৌতূহল।
(গ) আৰ্যভট্ট আছিল এজন প্ৰখ্যাত ________ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ।
উত্তৰঃ গণিতজ্ঞ।
(ঘ) বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগকেই ________ বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰযুক্তি (Technology)।
(ঙ) বিজ্ঞানৰ অপব্যৱহাৰৰ ফলত ________ আৰু পৰিবেশ প্ৰদূষণ হয়।
উত্তৰঃ যুদ্ধাস্ত্ৰ নিৰ্মাণ।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True or False)
৭। (ক) বিজ্ঞান কেৱল কিতাপ পঢ়িহে শিকিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিজ্ঞান শিকিবলৈ পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা আৰু চিন্তাও সমানে দৰকাৰ।
(খ) চি. ভি. ৰমন এজন ভাৰতীয় বিজ্ঞানী।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। তেওঁ “ৰমন এফেক্ট”ৰ আৱিষ্কাৰৰ বাবে ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নবেল বঁটা পাইছিল।
(গ) প্ৰযুক্তি আৰু বিজ্ঞান পৰস্পৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰযুক্তি বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰে ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ; দুয়োটা ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
(ঘ) প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ আঁৰত কোনো বৈজ্ঞানিক কাৰণ নাথাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰতিটো প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ আঁৰত কিবা এটা বৈজ্ঞানিক কাৰণ থাকে।
(ঙ) বিজ্ঞানে কেৱল মানুহৰ উপকাৰহে কৰে, কোনো অপকাৰ নকৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিজ্ঞানৰ অপব্যৱহাৰে যুদ্ধাস্ত্ৰ, পৰিবেশ প্ৰদূষণ আদিৰ দৰে অপকাৰো কৰে।
চমু উত্তৰ দিয়া (Short Answer Questions)
৮। বিজ্ঞান কাক বোলে?
উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা প্ৰকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ বিষয়ে পৰ্যবেক্ষণ, প্ৰশ্ন কৰা, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ জৰিয়তে লাভ কৰা সুসংবদ্ধ জ্ঞানকে বিজ্ঞান বোলে। ‘বিজ্ঞান’ শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল “বিশেষ জ্ঞান”।
৯। বিজ্ঞানৰ মূল চালিকাশক্তি কি?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানৰ মূল চালিকাশক্তি হৈছে কৌতূহল (curiosity)। কোনো ঘটনা দেখি ‘কিয় হ’ল?’, ‘কেনেকৈ হ’ল?’ বুলি প্ৰশ্ন উঠাৰ পৰাই বিজ্ঞানৰ পথ যাত্ৰা আৰম্ভ হয়।
১০। আমাৰ চাৰিওফালে সংঘটিত হোৱা পাঁচটা প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পাঁচটা প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ উদাহৰণ—
- সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্ত হোৱা।
- ঋতু পৰিবৰ্তন (গ্ৰীষ্ম, বৰষুণ, শীত আদি)।
- বৰষুণ পৰা আৰু বিদ্যুৎ চমকনি।
- উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু পাত সেউজীয়া হোৱা।
- পানী উতলালে বাষ্পলৈ পৰিৱৰ্তিত হোৱা।
১১। আৱিষ্কাৰ আৰু উদ্ভাৱনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ আৱিষ্কাৰ আৰু উদ্ভাৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল—
| আৱিষ্কাৰ (Discovery) | উদ্ভাৱন (Invention) |
|---|---|
| প্ৰকৃতিত আগৰে পৰা থকা অথচ অজানা বস্তু বা সত্য বিচাৰি উলিয়োৱা। | মানুহে চিন্তা আৰু পৰিশ্ৰমেৰে নতুনকৈ সৃষ্টি কৰা বস্তু বা যন্ত্ৰ। |
| উদাহৰণ: মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি, ৰমন এফেক্ট, বিদ্যুতৰ আৱিষ্কাৰ। | উদাহৰণ: টেলিফোন, বাল্ব, কম্পিউটাৰ, উৰাজাহাজ। |
| আৱিষ্কাৰ স্বাভাৱিকভাৱে আগৰে পৰা আছিল, কেৱল মানুহে জানিব নোৱাৰিছিল। | উদ্ভাৱন আগতে আছিলেই নাছিল; মানুহে নতুনকৈ গঢ়ি তোলে। |
১২। দুজন বিখ্যাত ভাৰতীয় বৈজ্ঞানিকৰ নাম লিখা আৰু তেওঁলোকৰ অৱদান চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দুজন বিখ্যাত ভাৰতীয় বৈজ্ঞানিকৰ নাম আৰু তেওঁলোকৰ অৱদান—
- চি. ভি. ৰমন: তেওঁ পোহৰৰ বিস্তাৰৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি “ৰমন এফেক্ট” আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নবেল বঁটা লাভ কৰা প্ৰথম ভাৰতীয় হয়।
- এ.পি.জে. আব্দুল কালাম: তেওঁ ভাৰতৰ মহাকাশ আৰু প্ৰতিৰক্ষা গৱেষণাত মহান অৰিহণা যোগায়; ‘মিচাইল মেন অৱ ইণ্ডিয়া’ বুলি জনাজাত আৰু ভাৰতৰ ১১তম ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল।
১৩। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বিজ্ঞান হৈছে প্ৰকৃতিৰ বিষয়ে লাভ কৰা জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি হৈছে সেই জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ। বিজ্ঞানৰ পৰা পোৱা তথ্যৰ ভিত্তিতে প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱন হয় আৰু প্ৰযুক্তিয়ে পুনৰ বিজ্ঞানৰ গৱেষণাত সহায় কৰে। গতিকে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
১৪। বিজ্ঞানৰ অপব্যৱহাৰ মানে কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক জ্ঞানক মানৱ বা পৰিবেশৰ ক্ষতি হয় এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰাকেই বিজ্ঞানৰ অপব্যৱহাৰ বোলে। উদাহৰণ— (১) আণৱিক বোমা আৰু আনুক যুদ্ধাস্ত্ৰ নিৰ্মাণ, (২) কাৰখানা আৰু যান-বাহনৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা-গেছৰ ফলত হোৱা বায়ু আৰু পানী প্ৰদূষণ।
১৫। বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী (Scientific Attitude) মানে কি?
উত্তৰঃ অন্ধবিশ্বাসত নপৰি প্ৰতিটো ঘটনাৰ পিছত প্ৰশ্ন কৰা, পৰ্যবেক্ষণ কৰা, যুক্তি প্ৰয়োগ কৰা আৰু প্ৰমাণৰ ভিত্তিতহে সিদ্ধান্ত লোৱা মনোভাৱকেই বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী বোলে। এনে দৃষ্টিভংগীয়ে শিক্ষাৰ্থীক যুক্তিনিষ্ঠ আৰু সত্যানুসন্ধানী কৰি তোলে।
বিশদ উত্তৰ (Long Answer Questions)
১৬। আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক জীৱনৰ প্ৰায় প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে বিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। বিজ্ঞানৰ অৰিহণাৰে আমাৰ জীৱন সহজ, আৰামদায়ক আৰু দীৰ্ঘায়ু হৈছে। দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞানৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ হৈছে—
- চিকিৎসা ক্ষেত্ৰ: এক্স-ৰে, এম.আৰ.আই., টিকা, এন্টিবায়’টিক আদিৰ আৱিষ্কাৰে অসংখ্য ৰোগ নিৰাময় সম্ভৱ কৰিছে।
- কৃষি ক্ষেত্ৰ: উন্নত বীজ, সাৰ, কীটনাশক, ট্ৰেক্টৰ আৰু জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তিয়ে শস্যৰ উৎপাদন বঢ়াইছে।
- পৰিবহণ: বাছ, ৰে’ল, উৰাজাহাজ, সাগৰীয় জাহাজে দূৰৰ ঠাইলৈ যোৱা আৰু বস্তু কঢ়িয়াই নিয়া সহজ কৰিছে।
- যোগাযোগ: টেলিফোন, মোবাইল, ইণ্টাৰনেট আৰু উপগ্ৰহৰ যোগেদি বিশ্বৰ যিকোনো ঠাইৰ মানুহৰ লগত মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে যোগাযোগ কৰিব পৰা গৈছে।
- ঘৰুৱা সঁজুলি: বিজুলী বাল্ব, পাখা, ফ্ৰিজ, ৱাশিং মেচিন, টিভি আদিয়ে ঘৰৰ কাম সহজ কৰিছে।
- মহাকাশ বিজ্ঞান: উপগ্ৰহৰ যোগেদি বতৰৰ পূৰ্বাভাস, যোগাযোগ আৰু পৃথিৱীৰ পৰ্যবেক্ষণ সম্ভৱ হৈছে।
- শিক্ষা: কম্পিউটাৰ, ইণ্টাৰনেট আৰু ডিজিটেল ক্লাছে শিক্ষাক বহু অৰিহণা যোগাইছে।
সেয়েহে বিজ্ঞান অবিহনে আজিৰ যুগৰ জীৱন কল্পনাও কৰিব নোৱাৰি।
১৭। বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যিকোনো বৈজ্ঞানিক সমস্যাৰ সমাধান বা সত্য বিচাৰি উলিওৱাৰ ক্ৰমিক উপায়কে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি বোলে। ইয়াৰ মুখ্য পদক্ষেপসমূহ হ’ল—
- পৰ্যবেক্ষণ (Observation): চাৰিওফালে ঘটা ঘটনা বা বস্তুক মন দি লক্ষ্য কৰা।
- প্ৰশ্ন উপস্থাপন (Questioning): পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা ‘কিয়?’, ‘কেনেকৈ?’ বুলি প্ৰশ্ন উলিওৱা।
- অনুমান (Hypothesis): প্ৰশ্নৰ এক সম্ভাৱ্য সম্ভাব্য উত্তৰ আগবঢ়োৱা।
- পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা (Experimentation): অনুমানটো শুদ্ধ নে নহয় তাক পৰীক্ষাৰে চোৱা।
- তথ্য সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ (Data Analysis): পৰীক্ষাৰ ফলাফল লিপিবদ্ধ কৰি বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰা।
- সিদ্ধান্ত (Conclusion): বিশ্লেষণৰ ভিত্তিতে অন্তিম সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা।
এই ক্ৰমিক পদ্ধতি অনুসৰি কাম কৰিলে যুক্তিসংগত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য বৈজ্ঞানিক সিদ্ধান্ত পোৱা যায়।
১৮। বিজ্ঞানৰ অৱদান আৰু অপব্যৱহাৰ— দুয়োটা দিশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিজ্ঞানে মানৱ সমাজক যিদৰে উপকাৰ কৰিছে সেইদৰে অপব্যৱহাৰ কৰিলে ক্ষতিও কৰিছে।
অৱদান (Positive Side):
- চিকিৎসাৰ যোগেদি বহু ৰোগ নিৰাময় হৈছে আৰু মানুহৰ গড় আয়ুস বাঢ়িছে।
- কৃষিৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰে খাদ্য সমস্যা লাঘৱ হৈছে।
- পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা উন্নত হৈছে।
- বিদ্যুৎ আৰু ঘৰুৱা সঁজুলিয়ে দৈনন্দিন জীৱন আৰামদায়ক কৰিছে।
- মহাকাশ গৱেষণা আৰু কম্পিউটাৰ প্ৰযুক্তিয়ে নতুন যুগ আনিছে।
অপব্যৱহাৰ (Negative Side):
- আণৱিক বোমা, ৰাসায়নিক অস্ত্ৰ আদি ভয়ংকৰ যুদ্ধাস্ত্ৰ সৃষ্টি হৈছে।
- কাৰখানা আৰু যান-বাহনৰ ধোঁৱাৰে বায়ু প্ৰদূষণ হৈছে।
- প্লাষ্টিক, ৰাসায়নিক বৰ্জ্যৰে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত হৈছে।
- মাত্ৰাধিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰৰ ফলত মানুহৰ কৰ্মঠতা হ্ৰাস পাইছে।
- জুঁই কাটা গছ আৰু অজৈৱ সম্পদৰ অপব্যৱহাৰে পৰিবেশৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰিছে।
সেয়েহে বিজ্ঞানক মানৱ-হিতৈষী আৰু পৰিবেশ-অনুকূলভাৱেহে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
শাব্দিক ব্যাখ্যা / সংজ্ঞা লিখা
১৯। তলৰ পদসমূহৰ সংজ্ঞা লিখা: (ক) পৰ্যবেক্ষণ (খ) পৰীক্ষা (গ) প্ৰযুক্তি (ঘ) আৱিষ্কাৰ (ঙ) উদ্ভাৱন
উত্তৰঃ
- পৰ্যবেক্ষণ (Observation): জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত কোনো বস্তু বা ঘটনাক মন দি লক্ষ্য কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই পৰ্যবেক্ষণ বোলে।
- পৰীক্ষা (Experiment): কোনো ধাৰণা, অনুমান বা সত্য নিৰ্ণয় কৰিবলৈ পৰিকল্পিতভাৱে কৰা কামকেই পৰীক্ষা বোলে।
- প্ৰযুক্তি (Technology): বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ যোগেদি যন্ত্ৰ, সঁজুলি বা পদ্ধতি গঢ়াৰ বিদ্যাকে প্ৰযুক্তি বোলে।
- আৱিষ্কাৰ (Discovery): প্ৰকৃতিত আগৰে পৰাই থকা অথচ অজানা থকা কোনো বস্তু বা সত্য বিচাৰি উলিওৱাকেই আৱিষ্কাৰ বোলে।
- উদ্ভাৱন (Invention): মানুহে চিন্তা আৰু পৰিশ্ৰমেৰে নতুনকৈ সৃষ্টি কৰা যন্ত্ৰ, সঁজুলি বা পদ্ধতিকে উদ্ভাৱন বোলে।
২০। বিজ্ঞান কেৱল বিজ্ঞানীৰ বাবেই নহয় — মন্তব্য কৰা।
উত্তৰঃ বিজ্ঞান কেৱল বিজ্ঞানীৰ বাবেই নহয়; ই আমাৰ প্ৰতিজনৰ বাবেই। আমি প্ৰতিদিনে বহুবোৰ বৈজ্ঞানিক সঁজুলি যেনে— বিজুলী বাল্ব, পাখা, মোবাইল, টিভি, বাছ-গাড়ী আদি ব্যৱহাৰ কৰোঁ। ৰন্ধা-বঢ়া, কাপোৰ ধোৱা, ৰোগৰ চিকিৎসা— প্ৰতিটো কামতে বিজ্ঞান লুকাই আছে। প্ৰকৃতিৰ ঘটনাবোৰ বুজিবলৈ, অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ আৰু এক উন্নত জীৱন গঢ়িবলৈ প্ৰতিজনৰে বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী থকা প্ৰয়োজন। গতিকে বিজ্ঞান কেৱল বিজ্ঞানীৰ বাবেই নহয়— ই সকলোৰে বাবে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। আৰ্যভট্টৰ অৱদান চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ আৰ্যভট্ট আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন প্ৰখ্যাত গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ। তেওঁ “শূন্য (০)”ৰ ব্যৱহাৰ আৰু দশমিক সংখ্যা পদ্ধতি জনপ্ৰিয় কৰে। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত তেওঁ পৃথিৱীয়ে নিজৰ অক্ষৰ চাৰিওফালে ঘূৰে আৰু গ্ৰহণৰ আঁৰৰ কাৰণ প্ৰথম ব্যাখ্যা কৰিছিল। ভাৰতৰ প্ৰথম কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ নাম তেওঁৰ স্মৃতিতে ‘আৰ্যভট্ট’ ৰখা হৈছিল।
২। আইনষ্টাইনৰ এটা প্ৰসিদ্ধ অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আলবাৰ্ট আইনষ্টাইন এজন বিখ্যাত জাৰ্মান-আমেৰিকান বৈজ্ঞানিক। তেওঁৰ আটাইতকৈ প্ৰসিদ্ধ অৱদান হৈছে আপেক্ষিকতাৰ তত্ত্ব (Theory of Relativity) আৰু বিখ্যাত সমীকৰণ E = mc²। তেওঁ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত নবেল বঁটাও লাভ কৰিছিল।
৩। দুটা প্ৰশ্ন লিখা যিবোৰৰ উত্তৰ বিজ্ঞানে দিব পাৰে।
উত্তৰঃ (১) আকাশৰ ৰং নীলা কিয় দেখি? (২) পানী উতলালে বাষ্পলৈ কিয় ৰূপান্তৰিত হয়? এই দুটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিজ্ঞানে দিব পাৰে— পোহৰৰ বিচ্ছুৰণৰ যোগেদি প্ৰথমটোৰ আৰু তাপৰ ফলত পানীৰ অণুৰ গতি বৃদ্ধি ঘটি দ্বিতীয়টোৰ ব্যাখ্যা পোৱা যায়।
৪। বিজ্ঞান অধ্যয়নৰ পৰা আমি কি কি গুণ আহৰণ কৰিব পাৰোঁ?
উত্তৰঃ বিজ্ঞান অধ্যয়নৰ পৰা আমি— পৰ্যবেক্ষণ ক্ষমতা, যুক্তিনিষ্ঠতা, সত্যানুসন্ধানী মনোভাৱ, কৌতূহল, ধৈৰ্য্য, পৰিশ্ৰমপ্ৰিয়তা আৰু অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত চিন্তাভংগী আদি গুণ আহৰণ কৰিব পাৰোঁ।
৫। আমি কেনেদৰে এটি বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিব পাৰোঁ?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিবলৈ আমি—
- চাৰিওফালৰ ঘটনা মন দি পৰ্যবেক্ষণ কৰিব লাগে।
- প্ৰতিটো ঘটনাৰ পিছত ‘কিয়?’, ‘কেনেকৈ?’ বুলি প্ৰশ্ন কৰিব লাগে।
- অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
- সৰু সৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা নিজে কৰি চাব লাগে।
- প্ৰমাণৰ ভিত্তিতহে কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
- বিজ্ঞান কিতাপ পঢ়ি, বিজ্ঞান প্ৰদৰ্শনী আৰু কাৰিকৰী কাম-কাজত অংশগ্ৰহণ কৰিব লাগে।
৬। জগদীশ চন্দ্ৰ বসু কোন আছিল?
উত্তৰঃ জগদীশ চন্দ্ৰ বসু আছিল ভাৰতৰ এজন প্ৰখ্যাত পদাৰ্থবিদ আৰু জীৱবিজ্ঞানী। তেওঁ ৰেডিঅ’ তৰংগৰ ওপৰত গৱেষণা কৰে আৰু উদ্ভিদৰো জীৱন আছে আৰু সিহঁতে সংবেদনশীলতা প্ৰদৰ্শন কৰে বুলি প্ৰমাণ কৰিছিল। ক্ৰেস্কোগ্ৰাফ নামৰ যন্ত্ৰটোও তেওঁৰে আৱিষ্কাৰ।
৭। আমি কিয় বিজ্ঞান শিকা প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ আমি বিজ্ঞান শিকা প্ৰয়োজন— প্ৰকৃতিৰ ৰহস্য বুজিবলৈ, দৈনন্দিন সমস্যাৰ সমাধান কৰিবলৈ, নতুন প্ৰযুক্তিৰ লগত খাপ খাবলৈ, অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ আঁতৰাবলৈ, পৰিবেশ সুৰক্ষাৰ বাবে সচেতন হ’বলৈ আৰু এক উন্নত জীৱন আৰু সমাজ গঢ়িবলৈ।
৮। প্ৰকৃতিৰ পৰা আমি বিজ্ঞান শিকিব পাৰোঁনে? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হয়, প্ৰকৃতিৰ পৰাই আমি বিজ্ঞানৰ বহু কথা শিকিব পাৰোঁ। যেনে— গছৰ পৰা আপেল পৰা দেখি নিউটনে মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ আৱিষ্কাৰ কৰে; চৰাইৰ উৰাৰ পৰা মানুহে উৰাজাহাজ গঢ়ে; বৰষুণ-চমকনি পৰ্যবেক্ষণ কৰি বেঞ্জামিন ফ্ৰেংকলিনে বিদ্যুতৰ ধৰ্ম জানিব পাৰিছিল। গতিকে প্ৰকৃতিয়ে বিজ্ঞানৰ এক বিশাল পৰীক্ষাগাৰ আৰু পাঠশালা।