ASSEB-ৰ ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ অসমীয়া পাঠ্যপুথি ‘অংকুৰণ ষষ্ঠ ভাগ’ৰ পঞ্চম পাঠ ‘গুৰুদক্ষিণা’ৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত পোৱা যাব। এইটো এটা গদ্য কাহিনী য’ত গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্য, একলব্য আৰু অৰ্জুনৰ মাজৰ ঘটনাৰ মাজেদি গুৰু-শিষ্যৰ সম্পৰ্ক, ভক্তি, ত্যাগ আৰু গুৰুদক্ষিণাৰ গুৰুত্ব দেখুওৱা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে শব্দাৰ্থ, সাৰাংশ আৰু সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এই লেখাত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটি মহাভাৰতৰ এটি বিখ্যাত কাহিনীৰ আধাৰত ৰচিত। এই কাহিনীত গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্য, কৌৰৱ-পাণ্ডৱ ৰাজকুমাৰসকল আৰু নিষাদৰাজ হিৰণ্যধনুৰ পুত্ৰ একলব্যৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দ্ৰোণাচাৰ্য আছিল হস্তিনাপুৰৰ ৰাজকুমাৰসকলৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ গুৰু। তেওঁৰ প্ৰিয় শিষ্য আছিল অৰ্জুন। গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্যই অৰ্জুনক প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল যে তেওঁ পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হ’ব।
একলব্য নামৰ এজন নিষাদ পুত্ৰই দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওচৰত ধনুৰ্বিদ্যা শিকিবলৈ আহিছিল। কিন্তু একলব্য নিম্ন শ্ৰেণীৰ সন্তান হোৱাৰ বাবে আৰু ৰাজপুত্ৰসকলক শিকোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বাবে দ্ৰোণাচাৰ্যই তেওঁক শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰিলে। তথাপি একলব্যই হাৰ নামানিলে। তেওঁ অৰণ্যলৈ গৈ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ এটা মাটিৰ মূৰ্তি সাজি, সেইখনকে গুৰু মানি দিনৰাতি ধনুৰ্বিদ্যা অভ্যাস কৰি অসাধাৰণ পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰিলে।
এদিন কৌৰৱ-পাণ্ডৱসকলৰ লগত দ্ৰোণাচাৰ্য বনলৈ গৈছিল। এটা কুকুৰে ভুকিবলৈ ধৰাত একলব্যই কুকুৰৰ মুখত সাতটা শৰ মাৰি কুকুৰটোক আঘাত নকৰাকৈ মুখ বন্ধ কৰি দিলে। এই অসাধাৰণ ধনুৰ্ধৰৰ কাম দেখি অৰ্জুন আচৰিত হ’ল আৰু গুৰুক সুধিলে — “আপুনি কোৱা নাছিল নেকি যে মই হ’ম পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ?” দ্ৰোণাচাৰ্য একলব্যৰ ওচৰলৈ গৈ চিনাকি কৰিলে আৰু গুৰুদক্ষিণা বিচাৰিলে। গুৰুৱে একলব্যৰ সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলিটো বিচাৰিলে। একলব্যই বিনা দ্বিধাত নিজ আঙুলি কাটি দ্ৰোণাচাৰ্যক গুৰুদক্ষিণা হিচাপে অৰ্পণ কৰিলে। ইয়াৰদ্বাৰাই অৰ্জুন শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল আৰু একলব্য গুৰুভক্তিৰ এক চিৰন্তন প্ৰতীক হৈ ৰ’ল।
Summary: “Gurudakshina” is a prose lesson based on a famous episode from the Mahabharata. The story revolves around Guru Dronacharya, the Kaurava-Pandava princes, and Eklavya, the son of the Nishada king Hiranyadhanu. Dronacharya was the teacher of archery and weaponry to the princes of Hastinapur, and his favourite disciple was Arjuna. He had promised Arjuna that he would make him the greatest archer in the world. When Eklavya, born of a low-caste tribal family, came to Dronacharya seeking instruction in archery, the guru refused to accept him as a disciple because of his birth and because of his earlier promise to Arjuna.
Undeterred, Eklavya went into the forest, fashioned a clay image of Dronacharya, accepted the image as his guru, and through tireless practice attained extraordinary mastery in archery. One day, while wandering in the forest with the princes, Dronacharya witnessed an astonishing feat — Eklavya had silenced a barking dog by shooting seven arrows into its open mouth without hurting it. Recognising the boy’s skill, and to honour his promise to Arjuna, Dronacharya asked Eklavya for “gurudakshina” — the right thumb of his hand. Without hesitation, Eklavya cut off his thumb and offered it at the guru’s feet. Through this sacrifice, Arjuna’s position as the world’s greatest archer was secured, and Eklavya became an eternal symbol of guru-bhakti (devotion to the teacher), self-discipline, and unwavering faith.
পাঠৰ মূলভাৱ (Central Theme)
‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটিত গুৰু-শিষ্যৰ পবিত্ৰ সম্পৰ্ক, গুৰুভক্তি, একাগ্ৰতা, অধ্যৱসায় আৰু ত্যাগৰ আদৰ্শ চিত্ৰিত হৈছে। একলব্যৰ চৰিত্ৰৰ মাজেদি লেখকে দেখুৱাইছে যে প্ৰকৃত শিষ্যৰ বাবে গুৰুৰ শাৰীৰিক উপস্থিতিতকৈ গুৰুৰ প্ৰতি অগাধ শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিয়েই বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সমাজত নিম্ন শ্ৰেণীৰ সন্তান হ’লেও কঠোৰ পৰিশ্ৰম আৰু একনিষ্ঠ সাধনাৰে যিকোনো ব্যক্তিয়ে শ্ৰেষ্ঠত্ব অৰ্জন কৰিব পাৰে। সেই সময়ৰ সমাজত বিদ্যমান বৰ্ণ-বৈষম্যৰ এক চিনাকিও ইয়াত উন্মোচিত হৈছে। লগতে গুৰুদক্ষিণাৰ গুৰুত্ব আৰু শিষ্যৰ ত্যাগস্বীকাৰ মনোভাৱৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ ইয়াত দেখা যায়।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| গুৰুদক্ষিণা | শিক্ষা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত গুৰুক শিষ্যই দিয়া দান বা প্ৰতিদান |
| দ্ৰোণাচাৰ্য | মহাভাৰতৰ গুৰু — কৌৰৱ-পাণ্ডৱসকলৰ অস্ত্ৰশিক্ষাৰ আচাৰ্য |
| একলব্য | নিষাদৰাজ হিৰণ্যধনুৰ পুত্ৰ — গুৰুভক্তিৰ আদৰ্শ |
| নিষাদ | অৰণ্যত বাস কৰা এটা জনগোষ্ঠী, বনৱাসী জাতি |
| ধনুৰ্ধৰ | ধনু চলোৱাত পাৰদৰ্শী ব্যক্তি, তীৰন্দাজ |
| ধনুৰ্বিদ্যা | ধনু-কাঁড় চলোৱাৰ বিদ্যা, তীৰন্দাজী |
| শিষ্য | গুৰুৰ ওচৰত শিকা ব্যক্তি, ছাত্ৰ |
| আচাৰ্য | গুৰু, শিক্ষাগুৰু |
| অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ | যুদ্ধৰ সঁজুলি — তৰোৱাল, ধনু, কাঁড় আদি |
| প্ৰতিজ্ঞা | দৃঢ় প্ৰতিশ্ৰুতি, শপত |
| প্ৰতিশ্ৰুতি | কথা দিয়া, বচন |
| মৃন্ময় | মাটিৰে গঢ়া, মাটিৰ |
| মূৰ্তি | প্ৰতিমা, ছবি বা ৰূপ |
| অৱিৰাম | অবিৰত, একেৰাহে, নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে |
| অভ্যাস | চৰ্চা, সঘনাই কৰা কাৰ্য |
| পাৰদৰ্শিতা | দক্ষতা, নৈপুণ্য |
| মৃগয়া | চিকাৰ, পশু-পক্ষী চিকাৰ কৰা কাৰ্য |
| অৰণ্য | হাবি, জংঘল |
| কুকুৰ | (ইয়াত) এটা সাধাৰণ কুকুৰ |
| ভুকা | (কুকুৰে) চিঞৰি ধ্বনি দিয়া |
| শৰ | কাঁড়, তীৰ |
| লক্ষ্য | উদ্দেশ্য, যিটো ভেদ কৰিব বিচৰা হয় |
| অসাধাৰণ | সাধাৰণতকৈ বেলেগ, অলৌকিক |
| আচৰিত | বিস্মিত, আশ্চৰ্য |
| সংকল্প | মনৰ দৃঢ় ইচ্ছা |
| ভক্তি | শ্ৰদ্ধা আৰু প্ৰেম |
| ত্যাগ | বৰ্জন, নিজৰ প্ৰিয় বস্তু এৰি দিয়া |
| বুঢ়া আঙুলি | হাতৰ ডাঙৰ আঙুলি (Thumb) |
| দ্বিধা | সংশয়, দোমোজা |
| একনিষ্ঠ | একাগ্ৰ, এটাতে মন দিয়া |
| অধ্যৱসায় | লগাই থকা পৰিশ্ৰম, একেৰাহে চেষ্টা |
| বৰ্ণ-বৈষম্য | জাতিৰ ভেদাভেদ |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
ক। চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটি কোনখন মহাকাব্যৰ পৰা লোৱা হৈছে?
উত্তৰঃ ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটি ভাৰতৰ অন্যতম মহাকাব্য ‘মহাভাৰত’ৰ পৰা লোৱা হৈছে।
২। দ্ৰোণাচাৰ্য কোন আছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্য আছিল হস্তিনাপুৰৰ ৰাজকুমাৰসকলৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ গুৰু বা শিক্ষাগুৰু। কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱ — উভয়ে তেওঁৰ ওচৰত ধনুৰ্বিদ্যা শিকিছিল।
৩। দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰিয় শিষ্য কোন আছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰিয় শিষ্য আছিল অৰ্জুন।
৪। দ্ৰোণাচাৰ্যই অৰ্জুনক কি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যই অৰ্জুনক প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল যে তেওঁ অৰ্জুনক পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিব।
৫। একলব্য কোন আছিল?
উত্তৰঃ একলব্য আছিল নিষাদৰাজ হিৰণ্যধনুৰ পুত্ৰ। তেওঁ এজন বনৱাসী জনজাতীয় সমাজৰ সন্তান আছিল।
৬। একলব্যৰ পিতৃৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ একলব্যৰ পিতৃৰ নাম আছিল হিৰণ্যধনু। তেওঁ আছিল নিষাদ জনগোষ্ঠীৰ ৰজা।
৭। দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যক কিয় শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰিলে?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যক শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰিলে কাৰণ —
- একলব্য এজন বনৱাসী নিষাদ পুত্ৰ আছিল আৰু সেই সময়ৰ সমাজত বৰ্ণ-বৈষম্য আছিল।
- দ্ৰোণাচাৰ্যই হস্তিনাপুৰৰ ৰাজকুমাৰসকলক শিকোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল আৰু অৰ্জুনক শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ কৰিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল।
৮। প্ৰত্যাখ্যান হোৱাৰ পিছত একলব্যই কি কৰিলে?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ দ্বাৰা প্ৰত্যাখ্যাত হ’লেও একলব্যই হাৰ নামানিলে। তেওঁ অৰণ্যলৈ গুচি গ’ল আৰু তাত মাটিৰে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ এটি মূৰ্তি গঢ়ি, সেই মূৰ্তিকেই গুৰু মানি অৱিৰামভাৱে ধনুৰ্বিদ্যা অভ্যাস কৰিবলৈ ধৰিলে। অধ্যৱসায়ৰ ফলত তেওঁ ধনুৰ্বিদ্যাত অসাধাৰণ পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰিলে।
৯। একলব্যই কাক গুৰু মানিলে?
উত্তৰঃ একলব্যই মাটিৰে গঢ়া দ্ৰোণাচাৰ্যৰ মূৰ্তিকেই গুৰু হিচাপে মানিলে আৰু সেই মূৰ্তিৰ সন্মুখতে দিনৰাতি ধনুৰ্বিদ্যা অভ্যাস কৰিলে।
১০। একলব্যই কুকুৰটোৰ মুখত কিমান শৰ মাৰিছিল?
উত্তৰঃ একলব্যই কুকুৰটোক আঘাত নকৰাকৈ ইয়াৰ মুখত সাতটা শৰ মাৰি মুখখন বন্ধ কৰি দিছিল, যাতে কুকুৰটো ভুকিব নোৱাৰে।
১১। কুকুৰৰ ঘটনা দেখি অৰ্জুন কিয় ক্ষুণ্ণ হ’ল?
উত্তৰঃ কুকুৰৰ মুখত একলব্যৰ এনে অসাধাৰণ ধনুৰ্বিদ্যাৰ পৰিচয় দেখি অৰ্জুন আচৰিত আৰু ক্ষুণ্ণ হ’ল। কাৰণ গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্যই তেওঁক প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল যে তেওঁ পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হ’ব। কিন্তু এতিয়া তেওঁতকৈও দক্ষ এজন ধনুৰ্ধৰক দেখি অৰ্জুনে গুৰুক ক’লে — “আপুনি কোৱা নাছিল নেকি যে মই হ’ম পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ?”
১২। দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যৰ পৰা গুৰুদক্ষিণা হিচাপে কি বিচাৰিলে?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যৰ পৰা গুৰুদক্ষিণা হিচাপে তেওঁৰ সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলিটো বিচাৰিলে।
১৩। একলব্যই গুৰুদক্ষিণা হিচাপে কি দিছিল?
উত্তৰঃ একলব্যই বিনা দ্বিধাত নিজৰ সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলিটো কাটি গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্যৰ চৰণত গুৰুদক্ষিণা হিচাপে অৰ্পণ কৰিছিল।
১৪। ‘গুৰুদক্ষিণা’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘গুৰুদক্ষিণা’ মানে শিষ্যই বিদ্যা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত গুৰুক প্ৰতিদান হিচাপে দিয়া দান বা উপহাৰ। প্ৰাচীন ভাৰতীয় গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰাৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ আছিল গুৰুদক্ষিণা।
১৫। ‘নিষাদ’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘নিষাদ’ মানে অৰণ্যত বাস কৰা এটা প্ৰাচীন বনৱাসী জনগোষ্ঠী। মহাভাৰতৰ যুগত নিষাদসকল চিকাৰ আৰু মাছ ধৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল।
খ। চিন্তা কৰি লিখা / মতামত সম্বন্ধীয় প্ৰশ্নোত্তৰ
১। দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যক শিষ্য ৰূপে গ্ৰহণ নকৰাটো ন্যায়সংগত আছিল নে? তোমাৰ মতামত লিখা।
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ একলব্যক শিষ্য ৰূপে গ্ৰহণ নকৰাটো বৰ্তমান যুগৰ দৃষ্টিভংগীত ন্যায়সংগত নহয়। বিদ্যা সকলোৰে অধিকাৰ — জাত, বৰ্ণ, বা সমাজৰ স্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কাকো বিদ্যাৰ পৰা বঞ্চিত কৰাটো অন্যায়। একলব্য নিষাদ পুত্ৰ আছিল বুলিয়েই তেওঁক ধনুৰ্বিদ্যাৰ পৰা বঞ্চিত কৰাটো সেই কালৰ বৰ্ণ-বৈষম্যৰ দুৰ্ভাগ্যজনক প্ৰকাশ। কিন্তু সেই কালৰ সামাজিক প্ৰথা আৰু ৰাজগুৰু হিচাপে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত তেওঁৰ এই সিদ্ধান্ত পৰিচালিত হৈছিল। সামগ্ৰিকভাৱে এই কাহিনীয়ে আমাক বুজাই দিয়ে যে সমাজত সকলোকে সমান শিক্ষাৰ সুযোগ দিয়াটো কিমান প্ৰয়োজনীয়।
২। একলব্যৰ চৰিত্ৰৰ পৰা তুমি কি শিক্ষা পালা?
উত্তৰঃ একলব্যৰ চৰিত্ৰৰ পৰা আমি বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা পাওঁ —
- গুৰুভক্তি: গুৰুৰ প্ৰতি অগাধ শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তি থাকিব লাগে। গুৰু শাৰীৰিকভাৱে ওচৰত নাথাকিলেও ভক্তিৰে গুৰু লাভ কৰিব পাৰি।
- অধ্যৱসায়: লগাই থকা পৰিশ্ৰম আৰু একনিষ্ঠ অনুশীলনৰ ফলত যিকোনো বিদ্যাত পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰিব পাৰি।
- আত্ম-বিশ্বাস: জীৱনত প্ৰত্যাখ্যানক হাৰ মানি বহি নাথাকি, নিজৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখি আগবঢ়া উচিত।
- ত্যাগ: গুৰুৰ আদেশৰ বাবে নিজৰ অতি প্ৰিয় বস্তুও ত্যাগ কৰিব পৰা মনোভাৱ ৰাখিব লাগে।
- একাগ্ৰতা: সাফল্য লাভৰ বাবে লক্ষ্যৰ প্ৰতি একাগ্ৰতা অপৰিহাৰ্য।
৩। দ্ৰোণাচাৰ্যৰ একলব্যৰ পৰা বুঢ়া আঙুলি বিচৰাটো উচিত আছিল নে?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যৰ পৰা বুঢ়া আঙুলি গুৰুদক্ষিণা ৰূপে বিচৰাটো নৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা উচিত নহয়। কাৰণ একলব্যই গুৰুক কেতিয়াও শিষ্য হিচাপে আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা নাছিল, তথাপি তেওঁ মাটিৰ মূৰ্তিকেই গুৰু মানি কঠোৰ সাধনাৰে এই বিদ্যা অৰ্জন কৰিছিল। অৰ্জুনক শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা কৰিবলৈ গৈ এজন একনিষ্ঠ শিষ্যৰ ক্ষমতা কাটি দিয়াটো গুৰুজনৰ পক্ষেও এটা ভুল। কিন্তু আনহাতে, এই ঘটনাই একলব্যৰ গুৰুভক্তি আৰু ত্যাগৰ মহিমাকে ভাৰতীয় সাহিত্যত চিৰন্তন কৰি ৰাখিছে — আঙুলি হেৰুৱালেও একলব্যই গুৰুভক্তিৰ চিৰ-আদৰ্শ ৰূপত পৰিগণিত হৈছে।
৪। ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠৰ মূল ভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটিৰ মূল ভাৱ হৈছে গুৰু-শিষ্যৰ পবিত্ৰ সম্পৰ্ক, গুৰুভক্তি, একনিষ্ঠ সাধনা আৰু ত্যাগ। মহাভাৰতৰ একলব্যৰ এই কাহিনীয়ে দেখুৱাইছে — প্ৰকৃত শিষ্যৰ বাবে গুৰুৰ শাৰীৰিক উপস্থিতিতকৈ গুৰুৰ প্ৰতি ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাই বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সামাজিক স্থিতি বা জাতিৰ ভেদাভেদে প্ৰকৃত গুণৰ বিকাশক ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। অধ্যৱসায়, একাগ্ৰতা আৰু আত্মবিশ্বাসেৰে যিকোনো লক্ষ্য অৰ্জন কৰিব পাৰি। লগতে পাঠটিয়ে গুৰুদক্ষিণাৰ গুৰুত্ব আৰু ত্যাগৰ আদৰ্শক চিৰন্তন কৰি ৰাখিছে। সেই সময়ৰ সমাজত বিদ্যমান বৰ্ণ-বৈষম্যৰ এক চিনাকিও ইয়াত উন্মোচিত হৈছে — যিটো বৰ্তমান যুগৰ পাঠকৰ বাবে এটা সমালোচনাৰ বিষয়।
৫। একলব্যক ‘গুৰুভক্তিৰ আদৰ্শ’ কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ একলব্যক ‘গুৰুভক্তিৰ আদৰ্শ’ বুলি কোৱা হয় কাৰণ —
- গুৰুৱে শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰাৰ পিছতো তেওঁ গুৰুৰ প্ৰতি আস্থা হেৰুৱা নাছিল।
- মাটিৰ মূৰ্তিকেই গুৰু মানি তেওঁ একনিষ্ঠতাৰে অভ্যাস কৰিছিল।
- গুৰুৱে গুৰুদক্ষিণা ৰূপে নিজৰ বুঢ়া আঙুলি বিচৰাত তেওঁ এক মুহূৰ্তও দ্বিধা নকৰি আঙুলি কাটি দিলে।
- তেওঁ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থতকৈ গুৰুৰ ইচ্ছাকেই অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল।
এই গুণসমূহৰ বাবেই একলব্যৰ নাম ভাৰতীয় সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিত গুৰুভক্তিৰ চিৰন্তন প্ৰতীক হিচাপে স্থায়ী হৈ আছে।
গ। ভাষা-অধ্যয়ন
১। তলৰ শব্দবোৰৰ অৰ্থ লিখা — গুৰু, শিষ্য, ধনুৰ্ধৰ, অৰণ্য, প্ৰতিজ্ঞা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| গুৰু | শিক্ষাদাতা, আচাৰ্য |
| শিষ্য | গুৰুৰ ওচৰত শিকা ব্যক্তি, ছাত্ৰ |
| ধনুৰ্ধৰ | ধনু চলোৱাত পাৰদৰ্শী ব্যক্তি, তীৰন্দাজ |
| অৰণ্য | হাবি, জংঘল |
| প্ৰতিজ্ঞা | দৃঢ় প্ৰতিশ্ৰুতি, শপত |
২। তলৰ শব্দবোৰৰ বিপৰীত শব্দ লিখা — গুৰু, শিষ্য, ভক্তি, ত্যাগ, সাধনা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | বিপৰীত শব্দ |
|---|---|
| গুৰু | শিষ্য / লঘু |
| শিষ্য | গুৰু |
| ভক্তি | অভক্তি |
| ত্যাগ | গ্ৰহণ / ভোগ |
| সাধনা | আলস্য / অমনোযোগ |
৩। তলৰ শব্দবোৰক বাক্যত প্ৰয়োগ কৰা — গুৰুদক্ষিণা, একনিষ্ঠ, অধ্যৱসায়, প্ৰতিজ্ঞা।
উত্তৰঃ
- গুৰুদক্ষিণা: একলব্যই গুৰুদক্ষিণা হিচাপে নিজৰ বুঢ়া আঙুলি অৰ্পণ কৰিছিল।
- একনিষ্ঠ: একনিষ্ঠ সাধনাই মানুহক যিকোনো লক্ষ্যত উপনীত কৰাব পাৰে।
- অধ্যৱসায়: সফলতা লাভৰ মূল চাবিকাঠি হৈছে অধ্যৱসায়।
- প্ৰতিজ্ঞা: দ্ৰোণাচাৰ্যই অৰ্জুনক শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটি কোনখন পাঠ্যপুথিত আছে?
উত্তৰঃ ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠটি ASSEB-ৰ ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ অসমীয়া পাঠ্যপুথি ‘অংকুৰণ ষষ্ঠ ভাগ’ৰ পঞ্চম পাঠ।
২। দ্ৰোণাচাৰ্যৰ মতে অৰ্জুনে কেনে ধনুৰ্ধৰ হ’ব?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ মতে অৰ্জুনে পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হ’ব। গুৰুজনাই অৰ্জুনৰ ধনুৰ্বিদ্যাৰ একনিষ্ঠ অভ্যাস আৰু পৰিশ্ৰম দেখি তেওঁক এই প্ৰতিজ্ঞা দিছিল।
৩। একলব্যই কেনেকৈ ধনুৰ্বিদ্যা শিকিলে?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ দ্বাৰা প্ৰত্যাখ্যাত হোৱাৰ পিছত একলব্যই অৰণ্যলৈ গৈ মাটিৰে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ এটা মূৰ্তি গঢ়িছিল। সেই মূৰ্তিকে গুৰু মানি অৱিৰামভাৱে অভ্যাস আৰু সাধনাৰে তেওঁ ধনুৰ্বিদ্যাত অসাধাৰণ পাৰদৰ্শিতা অৰ্জন কৰিছিল।
৪। দ্ৰোণাচাৰ্য অৰ্জুনৰ লগত কোনলৈ গৈছিল আৰু কি ঘটিছিল?
উত্তৰঃ এদিন দ্ৰোণাচাৰ্য কৌৰৱ-পাণ্ডৱসকলৰ লগত মৃগয়াৰ বাবে অৰণ্যলৈ গৈছিল। তাত এটা কুকুৰে সিহঁতক দেখি ভুকিবলৈ ধৰিলে। এজন অদৃশ্য ধনুৰ্ধৰে কুকুৰটোক আঘাত নকৰাকৈ ইয়াৰ মুখত সাতটা শৰ মাৰি মুখখন বন্ধ কৰি দিলে। তেতিয়া দ্ৰোণাচাৰ্য আৰু অৰ্জুনে আচৰিত হৈ সেই ধনুৰ্ধৰক বিচাৰি ফুৰিলে আৰু একলব্যক আবিষ্কাৰ কৰিলে।
৫। একলব্যই দ্ৰোণাচাৰ্যক চিনি পোৱাত কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যক দেখি একলব্যই অতি বিনয়েৰে গুৰুজনাক প্ৰণাম জনালে আৰু তেওঁকে নিজৰ গুৰু বুলি স্বীকাৰ কৰিলে। তেওঁ ক’লে যে মাটিৰ মূৰ্তিৰ ৰূপত গুৰুজনাক ধ্যান কৰি ধনুৰ্বিদ্যা শিকিছে।
৬। দ্ৰোণাচাৰ্যই একলব্যৰ পৰা কিয় বুঢ়া আঙুলি বিচাৰিছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্যই অৰ্জুনক পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ কৰিম বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল। কিন্তু একলব্যৰ অসাধাৰণ ধনুৰ্বিদ্যা দেখি গুৰুজনাই বুজিলে যে একলব্যৰ ধনুৰ্বিদ্যা অৰ্জুনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ। সেইবাবেই অৰ্জুনৰ প্ৰতি দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ একলব্যৰ পৰা সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলি গুৰুদক্ষিণা ৰূপে বিচাৰিলে — যাতে একলব্যই ভৱিষ্যতে ধনু চলাব নোৱাৰে।
৭। বুঢ়া আঙুলি কাটি দিয়াত একলব্যৰ ধনুৰ্বিদ্যাত কি প্ৰভাৱ পৰিছিল?
উত্তৰঃ বুঢ়া আঙুলি কাটি দিয়াৰ পিছত একলব্যৰ ধনুৰ্বিদ্যাৰ আগৰ দক্ষতা আৰু নাথাকিল। কাৰণ ধনুৰ্বিদ্যাৰ বাবে সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলি অপৰিহাৰ্য — শৰ ছাৰিবলৈ এই আঙুলিৰ প্ৰয়োজন। ফলত অৰ্জুন পৃথিবীৰ শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ৰ’ল।
৮। ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠৰ পৰা আমি কি শিক্ষা পাওঁ?
উত্তৰঃ ‘গুৰুদক্ষিণা’ পাঠৰ পৰা আমি বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা পাওঁ —
- গুৰুৰ প্ৰতি অগাধ ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধা থাকিব লাগে।
- একনিষ্ঠ সাধনা আৰু অধ্যৱসায়ৰ ফলত যিকোনো বিদ্যাত পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰিব পাৰি।
- সমাজৰ যিকোনো শ্ৰেণীৰ সন্তানে নিজৰ পৰিশ্ৰমেৰে শ্ৰেষ্ঠত্ব অৰ্জন কৰিব পাৰে।
- প্ৰত্যাখ্যানৰ পিছতো হাৰ নামানি লক্ষ্যৰ ফালে আগবাঢ়িব লাগে।
- ত্যাগ আৰু গুৰুদক্ষিণাৰ মাজেদি গুৰু-শিষ্যৰ পবিত্ৰ সম্পৰ্ক অমলিন হৈ থাকে।
- সমাজত বৰ্ণ-বৈষম্য একপ্ৰকাৰৰ অন্যায় — সকলোকে সমান শিক্ষাৰ সুযোগ পোৱা উচিত।
৯। একলব্য কি ৰূপত ভাৰতীয় সাহিত্যত অমৰ হৈ ৰ’ল?
উত্তৰঃ একলব্য ভাৰতীয় সাহিত্যত গুৰুভক্তি, ত্যাগ, একনিষ্ঠ সাধনা আৰু অধ্যৱসায়ৰ চিৰন্তন প্ৰতীক হিচাপে অমৰ হৈ ৰ’ল। তেওঁৰ কাহিনী আজিও পিতৃ-মাতৃ আৰু শিক্ষকসকলে শিশু-কিশোৰক শিকনিৰ আদৰ্শ ৰূপত উদ্ধৃত কৰে।
১০। এই কাহিনীৰ পৰা সমাজৰ কোনটো সমস্যা প্ৰকাশিত হৈছে?
উত্তৰঃ এই কাহিনীৰ পৰা প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত বিদ্যমান বৰ্ণ-বৈষম্য বা জাতিভেদৰ সমস্যা প্ৰকাশিত হৈছে। নিম্ন শ্ৰেণীৰ সন্তান হোৱাৰ বাবে একলব্যক বিদ্যাৰ পৰা বঞ্চিত কৰাটো সেই কালৰ এটা দুৰ্ভাগ্যজনক বাস্তৱতা আছিল। এই বৈষম্য আজিও সমাজত বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পায়, যিটো দূৰ কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব।