Class 12 Political Science Chapter 7 — বিশ্বায়ন (Globalisation)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ইয়াত ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) Class 12 Political Science (ৰাজনীতি বিজ্ঞান) Part-A-ৰ সপ্তম তথা শেষ অধ্যায় বিশ্বায়ন (Globalisation)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া ভাষাত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত বিশ্বায়নৰ অৰ্থ, কাৰণ, অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ, ভাৰতত বিশ্বায়ন আৰু বিশ্বায়ন-বিৰোধী প্ৰতিৰোধ আন্দোলন সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
বিশ্বায়নৰ অৰ্থ: বিশ্বায়ন (Globalisation) হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত প্ৰবাহ আৰু আন্তঃসংযোগ বৃদ্ধি পায়। ই কেৱল অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াই নহয়, ই বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া য’ত পুঁজি, পণ্য, মানুহ আৰু ভাব-ধাৰণাৰ অবাধ চলাচল হয়।
বিশ্বায়নৰ কাৰণ: (১) যোগাযোগ আৰু তথ্য প্ৰযুক্তিৰ বিপ্লৱ — ইণ্টাৰনেট, কম্পিউটাৰ, টেলিফোন, উপগ্ৰহ যোগাযোগে বিশ্বক একেলগ কৰিছে; (২) পৰিবহন প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি; (৩) পুঁজিবাদৰ বিস্তাৰ আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ উত্থান; (৪) শীতল যুদ্ধৰ অন্ত আৰু সোভিয়েট সংঘৰ পতন; (৫) WTO, IMF, বিশ্ব বেংক আদি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা।
প্ৰভাৱ: অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত মুক্ত বজাৰ, বিনিয়োগ আৰু ব্যৱসায়ৰ প্ৰসাৰ; ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা হ্ৰাস হোৱাৰ যুক্তি, কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা সংকুচিত; সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত পশ্চিমীয়া তথা আমেৰিকান সংস্কৃতিৰ আধিপত্য (cultural homogenisation), লগতে নতুন সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য (cultural heterogenisation)।
ভাৰতত বিশ্বায়ন: ১৯৯১ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী পি. ভি. নৰসিংহ ৰাও আৰু বিত্তমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বত নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি (LPG — Liberalisation, Privatisation, Globalisation) গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ভাৰত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।
প্ৰতিৰোধ আন্দোলন: বিশ্বায়নৰ বিৰুদ্ধে বহু আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছে — World Social Forum (WSF, ২০০১, ব্ৰাজিলৰ পোৰ্টো এলেগ্ৰ’ত আৰম্ভ), ইণ্ডিয়া চমিজ ফ’ৰাম (NWSF/India Social Forum)। ভাৰতত বামপন্থী দল, কৃষক সংগঠন, নৰ্মদা বচাও আন্দোলন আদিয়ে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছে।
লাভ-ক্ষতি: বিশ্বায়নৰ লাভ — অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, প্ৰযুক্তিৰ স্থানান্তৰ, কৰ্মসংস্থাপন, উপভোক্তাৰ পছন্দৰ বৃদ্ধি। ক্ষতি — অসমতা, দৰিদ্ৰতা, বেকাৰত্ব, সাংস্কৃতিক একতাৰ ভংগ, পৰিবেশৰ ক্ষতি।
Summary (English)
Globalisation refers to the process of growing worldwide interconnections in economic, political, cultural, and social spheres. Driven by communication-technology revolution, capitalist expansion, and the end of the Cold War, it operates through multinational corporations and institutions like WTO, IMF, and World Bank. Economically it promotes free markets and capital flows; politically it reduces state autonomy; culturally it produces both homogenisation and heterogenisation. India embraced globalisation through the 1991 LPG reforms (Liberalisation, Privatisation, Globalisation) under Narasimha Rao and Manmohan Singh. Resistance comes from the World Social Forum (2001), Indian Social Forum, left parties, farmers’ movements, and Narmada Bachao Andolan. While globalisation brings growth and technology transfer, it also widens inequality and threatens cultural diversity.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বিশ্বায়ন কি?
উত্তৰঃ বিশ্বায়ন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত আন্তঃসংযোগ আৰু আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পায়। ই বিশ্বব্যাপী পুঁজি, পণ্য, মানুহ, প্ৰযুক্তি আৰু ভাব-ধাৰণাৰ অবাধ চলাচলক বুজায়। বিশ্বায়ন কেৱল অৰ্থনৈতিক ঘটনা নহয়, ই বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ২। বিশ্বায়নৰ মুখ্য কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বিশ্বায়নৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) যোগাযোগ আৰু তথ্য প্ৰযুক্তিৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশ — ইণ্টাৰনেট, কম্পিউটাৰ, মোবাইল ফোন, উপগ্ৰহ; (খ) পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ উন্নতি; (গ) পুঁজিবাদৰ বিশ্বব্যাপী বিস্তাৰ আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ ভূমিকা; (ঘ) শীতল যুদ্ধৰ অন্ত আৰু সোভিয়েট সংঘৰ পতনে এক-মেৰুকৃত বিশ্বৰ সৃষ্টি; (ঙ) বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO), আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধি (IMF), বিশ্ব বেংক আদিৰ ভূমিকা; (চ) মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ গ্ৰহণ।
প্ৰশ্ন ৩। বিশ্বায়নৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়নৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ — (১) দেশসমূহৰ মাজত পণ্য, পুঁজি আৰু সেৱাৰ অবাধ চলাচল বৃদ্ধি; (২) বহুজাতিক কোম্পানীৰ বিনিয়োগ বৃদ্ধি; (৩) মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰ; (৪) ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থনৈতিক ভূমিকা সংকুচিত আৰু কল্যাণমূলক ব্যয় হ্ৰাস; (৫) ধনী আৰু দৰিদ্ৰৰ মাজত ব্যৱধান বৃদ্ধি; (৬) উন্নয়নশীল দেশৰ বজাৰত বিদেশী পণ্যৰ আধিপত্য; (৭) নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ যদিও পৰম্পৰাগত উদ্যোগ ক্ষতিগ্ৰস্ত।
প্ৰশ্ন ৪। বিশ্বায়নৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ বিশ্বায়নে ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা আৰু সাৰ্বভৌমত্বত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ই ৰাষ্ট্ৰৰ পৰম্পৰাগত কাৰ্যকলাপ সংকুচিত কৰিছে — কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা হ্ৰাস পাইছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰই আইন-শৃংখলা, কৰ আদায় আদি ক্ষেত্ৰত নিজৰ ভূমিকা অব্যাহত ৰাখিছে। কোনো কোনো বিশ্লেষকৰ মতে বিশ্বায়নে ৰাষ্ট্ৰক দুৰ্বল কৰিছে; আন কোনো কোনোৰ মতে নতুন প্ৰযুক্তিয়ে ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা বঢ়াইছে।
প্ৰশ্ন ৫। বিশ্বায়নৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়নৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ দুটা দিশৰ — (ক) সাংস্কৃতিক একৰূপতা (Cultural Homogenisation): পশ্চিমীয়া বিশেষকৈ আমেৰিকান সংস্কৃতিৰ আধিপত্যৰ ফলত স্থানীয় সংস্কৃতি বিপন্ন হোৱা; পোছাক, খাদ্য (Mc-Donaldisation), ভাষা, সংগীত আদিত একৰূপতা। (খ) সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য (Cultural Heterogenisation): বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ মিশ্ৰণে নতুন সাংস্কৃতিক ৰূপ সৃষ্টি কৰে; স্থানীয় সংস্কৃতিও বিশ্বময় বিয়পে।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতত বিশ্বায়নৰ আৰম্ভণি কেতিয়া আৰু কেনেকৈ হ’ল?
উত্তৰঃ ভাৰতত বিশ্বায়নৰ আনুষ্ঠানিক আৰম্ভণি ১৯৯১ চনত হয়। সেই সময়ত ভাৰত গভীৰ অৰ্থনৈতিক সংকটত পৰিছিল আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংকটে দেখা দিছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী পি. ভি. নৰসিংহ ৰাও আৰু বিত্তমন্ত্ৰী ড° মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বত নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি (LPG নীতি — Liberalisation, Privatisation, Globalisation) গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযুক্ত হয়, বৈদেশিক বিনিয়োগৰ দুৱাৰ মুকলি হয় আৰু লাইচেন্স ৰাজৰ অৱসান ঘটে।
প্ৰশ্ন ৭। বিশ্বায়ন-বিৰোধী আন্দোলনসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়নৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজুৰি বহু আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছে। World Social Forum (WSF) ২০০১ চনত ব্ৰাজিলৰ পোৰ্টো এলেগ্ৰ’ (Porto Alegre)ত প্ৰথম অনুষ্ঠিত হয়, য’ত মানৱাধিকাৰ কৰ্মী, পৰিবেশবাদী, শ্ৰমিক, কৃষক আৰু নাৰীবাদী সংগঠনে অংশ লয়। ভাৰতত India Social Forum (NWSF) আৰু বহু কৃষক আন্দোলন, নৰ্মদা বচাও আন্দোলন, বামপন্থী দল আদিয়ে বিশ্বায়নৰ বিৰোধিতা কৰে। তেওঁলোকৰ মূল ম্লোগান হ’ল — “Another World is Possible”।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতত বিশ্বায়নৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ কেনে ধৰণে গঢ় লৈ উঠিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত বিশ্বায়নৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ বিভিন্ন স্তৰত গঢ় লৈ উঠিছে — (ক) বামপন্থী ৰাজনৈতিক দল CPI, CPI(M) আদিয়ে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বিৰোধিতা কৰে; (খ) কৃষক সংগঠনে WTO-ৰ কৃষি চুক্তিৰ বিৰোধিতা কৰে; (গ) নৰ্মদা বচাও আন্দোলনে বৃহৎ বান্ধৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছে; (ঘ) স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চই বিদেশী পণ্যৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰে; (ঙ) India Social Forum-এ বিভিন্ন গণ-আন্দোলনক একত্ৰিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৯। বিশ্বায়নে ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব দুৰ্বল কৰিছে নেকি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়নে ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্বত প্ৰভাৱ পেলাইছে যদিও সম্পূৰ্ণৰূপে দুৰ্বল কৰা নাই। বিশ্বায়নৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা সংকুচিত হৈছে — WTO, IMF আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ চাপৰ বাবে। কল্যাণমূলক ব্যয় হ্ৰাস পাইছে। কিন্তু আনহাতে আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ ক্ষমতাৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰৰ নিৰাপত্তা আৰু নাগৰিকৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে ৰাষ্ট্ৰ এতিয়াও বৰ্তি আছে, যদিও ইয়াৰ ৰূপ সলনি হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০। বিশ্বায়ন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়তা (Internationalisation) হৈছে দেশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বৃদ্ধি, য’ত প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ পৃথক পৰিচয় বৰ্তি থাকে। বিশ্বায়ন (Globalisation) ইয়াতকৈ ব্যাপক — ই ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰি বিশ্বব্যাপী এক সংযুক্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে য’ত পুঁজি, পণ্য, মানুহ আৰু ভাব-ধাৰণাৰ অবাধ চলাচল হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১। LPG নীতি কি?
উত্তৰঃ LPG নীতি হ’ল ১৯৯১ চনত ভাৰতে গ্ৰহণ কৰা নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি — Liberalisation (উদাৰীকৰণ), Privatisation (বেচৰকাৰীকৰণ) আৰু Globalisation (বিশ্বায়ন)।
প্ৰশ্ন ১২। WSF-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি আৰু ই কেতিয়া আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ WSF-ৰ পূৰ্ণৰূপ World Social Forum। ই ২০০১ চনত ব্ৰাজিলৰ পোৰ্টো এলেগ্ৰ’ত প্ৰথম অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩। McDonaldisation কাক বোলে?
উত্তৰঃ McDonaldisation হৈছে এনে এক সাংস্কৃতিক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশত আমেৰিকান ফাষ্ট ফুড খাদ্য সংস্কৃতি (যেনে McDonald’s)-ৰ প্ৰভাৱত স্থানীয় খাদ্যাভ্যাস সলনি হয়। ই সাংস্কৃতিক একৰূপতাৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১৪। বিশ্বায়নৰ সমালোচকসকলৰ মুখ্য যুক্তি কি?
উত্তৰঃ সমালোচকসকলৰ মতে বিশ্বায়নে — (ক) ধনী-দৰিদ্ৰৰ মাজত ব্যৱধান বঢ়াইছে; (খ) উন্নয়নশীল দেশৰ অৰ্থনীতিক বহুজাতিক কোম্পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কৰিছে; (গ) স্থানীয় সংস্কৃতি ধ্বংস কৰিছে; (ঘ) পৰিবেশৰ ক্ষতি কৰিছে; (ঙ) ৰাষ্ট্ৰৰ কল্যাণকামী ভূমিকা সংকুচিত কৰিছে।
বিশ্বায়নৰ লাভ আৰু ক্ষতি
| লাভ (Advantages) | ক্ষতি (Disadvantages) |
|---|---|
| অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু GDP-ৰ প্ৰসাৰ | ধনী-দৰিদ্ৰৰ মাজত অসমতা বৃদ্ধি |
| আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞানৰ স্থানান্তৰ | স্থানীয় সংস্কৃতি আৰু ভাষা বিপন্ন |
| নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ (IT, BPO আদি) | পৰম্পৰাগত উদ্যোগ আৰু কৃষকৰ ক্ষতি |
| উপভোক্তাৰ বাবে বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ পছন্দ | পৰিবেশৰ ক্ষতি আৰু সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ |
| বৈদেশিক বিনিয়োগৰ প্ৰবাহ | ৰাষ্ট্ৰৰ স্বনিৰ্ভৰতা হ্ৰাস |
| আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা বৃদ্ধি | বহুজাতিক কোম্পানীৰ আধিপত্য |
| তথ্য, যোগাযোগ আৰু ভ্ৰমণ সহজ | সাংস্কৃতিক একৰূপতা (McDonaldisation) |
আশা কৰোঁ এই প্ৰশ্নোত্তৰ HSLC-পৰৱৰ্তী Class 12 Political Science Part-A চূড়ান্ত পৰীক্ষাত আপোনালোকৰ বহুতো সহায় হ’ব। অধিক ASSEB Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com চাওক।