Class 12 Political Science Chapter 6 — পৰিৱেশ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ

HSLC Guru-লৈ আদৰণি। ASSEB দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “পৰিৱেশ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ এই পৃষ্ঠাত উপস্থাপন কৰা হৈছে। বিশ্ব ৰাজনীতিত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় সমস্যা, বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন, সম্পদৰ ভূ-ৰাজনীতি আৰু ভাৰতৰ পৰিৱেশ আন্দোলন সম্পৰ্কে বিশদ আলোচনা ইয়াত পোৱা যাব। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ এইচ.এছ. (HS) চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে বিশ্ব ৰাজনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰসংগ হিচাপে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বিষয়টোৱে স্থান লাভ কৰে। শিল্পায়ন, নগৰীকৰণ, জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু অপৰিকল্পিত প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত পৃথিৱীত একাধিক আঞ্চলিক আৰু বিশ্বব্যাপী পৰিৱেশ সমস্যা দেখা দিছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming), ওজন স্তৰৰ ক্ষয়, অম্ল বৰষুণ, বনাঞ্চলৰ ক্ষয়, মৰুভূমিকৰণ, জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ লোপ, সামুদ্ৰিক আৰু বায়ু প্ৰদূষণ আদি।

এই সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত একাধিক সন্মিলন আৰু চুক্তি অনুষ্ঠিত হৈছে। ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহোম সন্মিলনৰ পৰাই পৰিৱেশ ৰাজনীতিৰ আৰম্ভণি হয়। ১৯৯২ চনত ব্ৰাজিলৰ ৰিও-ডি-জেনেইৰোত অনুষ্ঠিত “পৃথিৱী সন্মিলন” (Earth Summit)-ত ১৭০খনতকৈ অধিক দেশে অংশগ্ৰহণ কৰি জলবায়ু পৰিবৰ্তন, জীৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বনাঞ্চল সম্পৰ্কীয় ঘোষণাপত্ৰত স্বাক্ষৰ কৰে। এই সন্মিলনে “অগ্ৰদান কাৰ্যসূচী ২১” (Agenda 21) নামেৰে পৰিচিত উন্নয়নৰ এক বিশ্বজনীন কৰ্ম-পৰিকল্পনা প্ৰদান কৰে।

১৯৯৭ চনৰ ক্য’টো প্ৰটোকলৰ যোগেদি গ্ৰীণহাউচ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ বাবে শিল্পোন্নত দেশসমূহক বাধ্যবাধকতা আৰোপ কৰা হয়। কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, মিথেইন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড আদি গেছসমূহ বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰক। বিকশিত আৰু বিকাশশীল দেশৰ মাজত “সাধাৰণ কিন্তু পাৰ্থক্যপূৰ্ণ দায়িত্ব” (Common but Differentiated Responsibilities) নীতিৰ ভিত্তিত দায়িত্ব ভাগ-বতৰা কৰা হয়।

আধুনিক যুগত সম্পদৰ ভূ-ৰাজনীতি এক অতি স্পৰ্শকাতৰ বিষয়। বিশেষকৈ তেল আৰু পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণক কেন্দ্ৰ কৰি বিভিন্ন দেশৰ মাজত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা আৰু সংঘাত সংঘটিত হয়। মধ্য প্ৰাচ্যৰ তেল ভাণ্ডাৰ, কাস্পিয়ান সাগৰ অঞ্চল আৰু নদীৰ পানী ভাগ-বতৰা কৰাক লৈ আন্তঃৰাজ্যিক বিবাদ যথেষ্ট। দেশীয় জনগণৰ অধিকাৰ (Rights of Indigenous People) সংৰক্ষণৰ বাবে ১৯৮২ চনৰ পৰাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এক ৱৰ্কিং গ্ৰুপে কাম কৰি আহিছে; এই জনগণসকলৰ ভূমি, সংস্কৃতি, ভাষা আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ সুৰক্ষা বিশ্বৰ পৰিৱেশ ৰাজনীতিৰ অংগ।

ভাৰততো পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ বাবে একাধিক আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছে। উত্তৰাখণ্ডৰ চিপকো আন্দোলন (১৯৭৩) গছ কটাৰ বিৰুদ্ধে এক ঐতিহাসিক অহিংস আন্দোলন আছিল য’ত মহিলাসকলে গছবোৰক সাবটি ৰাখি ৰক্ষা কৰিছিল। মেধা পাটেকৰৰ নেতৃত্বত পৰিচালিত নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলনই নৰ্মদা নদীত গঢ় লৈ উঠা ডাঙৰ বান্ধৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰি বিস্থাপিতসকলৰ অধিকাৰ আদায়ৰ চেষ্টা কৰিছে। এই আন্দোলনসমূহে ভাৰতৰ পৰিৱেশ-সচেতনতা বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান যোগায়।

Summary

This chapter discusses how environmental issues have become central to global politics. It covers regional and global problems like global warming, ozone depletion and biodiversity loss, key international meetings such as the 1992 Rio Earth Summit, Agenda 21, and the 1997 Kyoto Protocol. It also explains the geopolitics of resources like oil and water, the rights of indigenous peoples, and India’s environmental movements such as Chipko and Narmada Bachao Andolan.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। পৰিৱেশৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা ভাবুকিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ কেইটামান উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা ভাবুকিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণসমূহ হ’ল—

• খেতিৰ মাটিৰ উৰ্বৰাশক্তি হ্ৰাস পোৱা।
• চৰণীয়া পথাৰৰ পৰিমাণ কমি অহা।
• মৎস্য ভাণ্ডাৰ হ্ৰাস পোৱা।
• বিশুদ্ধ খোৱা পানীৰ অভাৱ।
• বনাঞ্চলৰ ক্ষয় আৰু জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ লোপ।
• ওজন স্তৰৰ ক্ষয় আৰু বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি।
• সামুদ্ৰিক প্ৰদূষণ আৰু বায়ু প্ৰদূষণ।

২। বিশ্ব ৰাজনীতিত পৰিৱেশৰ সমস্যাটোৱে কেতিয়াৰ পৰা গুৰুত্ব লাভ কৰিলে?

উত্তৰঃ ১৯৬০-ৰ দশকৰ পৰাই পৰিৱেশৰ সমস্যাটোৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতিত গুৰুত্ব লাভ কৰিবলৈ ধৰে। ১৯৭২ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উদ্যোগত ষ্টকহোমত অনুষ্ঠিত মানৱ পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় সন্মিলনত পৰিৱেশৰ সমস্যা প্ৰথমবাৰৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে আলোচনা হয়। ১৯৯২ চনৰ ৰিও পৃথিৱী সন্মিলনৰ পৰা পৰিৱেশৰ বিষয়টোৱে বিশ্ব ৰাজনীতিত প্ৰধান স্থান লাভ কৰে।

৩। পৃথিৱী সন্মিলন বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ জুন মাহত ব্ৰাজিলৰ ৰিও-ডি-জেনেইৰোত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উদ্যোগত অনুষ্ঠিত পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন সম্পৰ্কীয় সন্মিলনখনকেই “পৃথিৱী সন্মিলন” (Earth Summit) বুলি কোৱা হয়। এই সন্মিলনত ১৭০খন দেশ, হাজাৰ হাজাৰ অসৰকাৰী সংগঠন আৰু বহু বিশ্ব নেতাই অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ই জলবায়ু পৰিবৰ্তন, জীৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বনাঞ্চল সম্পৰ্কীয় ঘোষণাপত্ৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু “অগ্ৰদান কাৰ্যসূচী ২১”-ৰ অনুমোদন দিয়ে।

৪। অগ্ৰদান কাৰ্যসূচী ২১ (Agenda 21) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ ৰিও পৃথিৱী সন্মিলনত গৃহীত পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন সম্পৰ্কীয় বিশ্বজনীন কৰ্ম-পৰিকল্পনাকেই “অগ্ৰদান কাৰ্যসূচী ২১” (Agenda 21) বোলে। ই একবিংশ শতিকাত দীৰ্ঘস্থায়ী উন্নয়ন (Sustainable Development) সাধনৰ বাবে এক বিশদ পৰিকল্পনা। ইয়াত আছে দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সুপৰিকল্পিত ব্যৱহাৰ, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব। তথাপি ই উন্নয়নৰ ওপৰত অধিক জোৰ দিয়াৰ বাবে বহু সমালোচনাৰো সন্মুখীন হৈছে।

৫। ক্য’টো প্ৰটোকল কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰঃ ১৯৯৭ চনত জাপানৰ ক্য’টো নগৰত অনুষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনত গৃহীত গ্ৰীণহাউচ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাসকৰণ সম্পৰ্কীয় চুক্তিকেই ক্য’টো প্ৰটোকল বুলি কোৱা হয়। ই ২০০৫ চনত কাৰ্যকৰী হয়। এই প্ৰটোকলে শিল্পোন্নত দেশসমূহক কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, মিথেইন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড আদি গ্ৰীণহাউচ গেছৰ নিৰ্গমন এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণত হ্ৰাস কৰিবলৈ বাধ্যবাধকতা আৰোপ কৰে। ভাৰত আৰু চীনক উন্নয়নশীল দেশ হিচাপে ইয়াৰ পৰা ৰেহাই দিয়া হয়। বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি প্ৰতিৰোধত ই এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ।

৬। “সাধাৰণ কিন্তু পাৰ্থক্যপূৰ্ণ দায়িত্ব” (Common but Differentiated Responsibilities) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ই এনে এক নীতি যাৰ অনুসৰি পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ দায়িত্ব বিশ্বৰ সকলো দেশৰ সাধাৰণ হ’লেও, বিকশিত আৰু বিকাশশীল দেশসমূহৰ মাজত দায়িত্বৰ পৰিমাণ পৃথক হ’ব লাগিব। বিকশিত দেশসমূহে বিগত শতিকাবোৰত অধিক প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰিছে কাৰণে তেওঁলোকৰ দায়িত্ব বেছি; বিকাশশীল দেশসমূহক উন্নয়নৰ সুযোগ দিবলৈ তেওঁলোকৰ ওপৰত দায়িত্ব কম। এই নীতি ১৯৯২ চনৰ ৰিও সন্মিলনত গৃহীত হয় আৰু ক্য’টো প্ৰটোকলত প্ৰতিফলিত হৈছে।

৭। সম্পদৰ ভূ-ৰাজনীতি বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক সম্পদ যেনে— তেল, গেছ, খনিজ পদাৰ্থ, পানী আদিৰ মালিকানা, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱহাৰক কেন্দ্ৰ কৰি বিভিন্ন দেশৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা, সংঘাত আৰু কৌশলগত সম্পৰ্ককেই “সম্পদৰ ভূ-ৰাজনীতি” (Resource Geopolitics) বোলে। ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে দীৰ্ঘ সময় ধৰি বিশ্বৰ বহু ঠাইৰ সম্পদৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। বৰ্তমান তেল আৰু পানীৰ ভূ-ৰাজনীতি বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৮। তেল আৰু পানীৰ ভূ-ৰাজনীতিৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বৰ্তমান বিশ্বত তেল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ। শিল্প, যাতায়াত, প্ৰতিৰক্ষা সকলো ক্ষেত্ৰতে তেলৰ অপৰিহাৰ্যতা আছে। মধ্য প্ৰাচ্য, বিশেষকৈ ছৌদি আৰব, ইৰাক, ইৰান, কুৱেইট আৰু ইউএই-ত বিশ্বৰ তেলৰ দুই-তৃতীয়াংশতকৈও অধিক ভাণ্ডাৰ আছে। সেয়েহে এই অঞ্চলৰ ৰাজনীতি বিশ্ব ৰাজনীতিত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰে। ইৰাক যুদ্ধ, খাড়ি যুদ্ধ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।

একেদৰে বিশুদ্ধ পানীৰ অভাৱে দেশৰ ভিতৰত আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত সংঘাত সৃষ্টি কৰে। নদীৰ পানী ভাগ-বতৰাক লৈ ভাৰত-পাকিস্তান, ভাৰত-বাংলাদেশ, ইজৰাইল-আৰৱ ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত বিৰোধ আছে। ভৱিষ্যতৰ যুদ্ধ পানীক লৈ হ’ব পাৰে বুলিও ক’বলৈকে আৰম্ভ হৈছে।

৯। দেশীয় জনগণ বুলিলে কাক বুজা? তেওঁলোকৰ অধিকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংজ্ঞা অনুসৰি, যিসকল লোকে কোনো দেশ বা অঞ্চলত পূৰ্বৰে পৰাই বসবাস কৰি আহিছে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত সেই অঞ্চললৈ অহা ভিন্ন সংস্কৃতিৰ লোকৰ আগমনৰ পিছতো নিজৰ পৰম্পৰাগত সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনশৈলী বজাই ৰাখিছে, তেওঁলোককেই “দেশীয় জনগণ” (Indigenous People) বুলি কোৱা হয়। বিশ্বত তেওঁলোকৰ সংখ্যা ৩০ কোটিতকৈও অধিক। ভাৰতৰ অনুসূচিত জনজাতিসকলকো এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত বুলি গণ্য কৰা হয়।

তেওঁলোকৰ প্ৰধান অধিকাৰসমূহ হ’ল— পূৰ্বপুৰুষৰ ভূমি আৰু সম্পদৰ ওপৰত অধিকাৰ, নিজৰ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰাৰ অধিকাৰ, স্বশাসন আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰ আৰু সমান নাগৰিকত্বৰ অধিকাৰ। ১৯৮২ চনৰ পৰাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এক ৱৰ্কিং গ্ৰুপে তেওঁলোকৰ অধিকাৰ সংৰক্ষণৰ বাবে কাম কৰি আছে।

১০। চিপকো আন্দোলন সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনত উত্তৰাখণ্ডৰ (তেতিয়াৰ উত্তৰ প্ৰদেশ) চমোলী জিলাৰ এখন গাঁৱত আৰম্ভ হোৱা পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ অহিংস আন্দোলনকেই “চিপকো আন্দোলন” বুলি কোৱা হয়। চৰকাৰে গছ কাটিবলৈ ঠিকাদাৰক অনুমতি দিয়াৰ বিৰুদ্ধে গাঁৱৰ মহিলাসকলে গছবোৰক সাবটি ধৰি ৰক্ষা কৰিছিল। সুন্দৰলাল বহুগুণা আৰু চণ্ডীপ্ৰসাদ ভট্ট ইয়াৰ মুখ্য নেতা আছিল। এই আন্দোলনে কেৱল গছ ৰক্ষা কৰাই নহয়, অৰণ্য ব্যৱস্থাপনাত স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰো প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

১১। নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলন সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা।

উত্তৰঃ নৰ্মদা নদীত গঢ় লৈ উঠা চৰ্দাৰ সৰোবৰ বান্ধ আৰু আন বহু ডাঙৰ-সৰু বান্ধ-প্ৰকল্পৰ বিৰুদ্ধে ১৯৮৯ চনত আৰম্ভ হোৱা গণ-আন্দোলনকেই “নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলন” বুলি কোৱা হয়। মেধা পাটেকৰ ইয়াৰ মুখ্য নেত্ৰী। এই বান্ধৰ ফলত লক্ষ লক্ষ লোক বিস্থাপিত হ’ব, বিশাল বনাঞ্চল ডুব যাব আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ’ব বুলি আন্দোলনকাৰীসকলৰ অভিযোগ। আন্দোলনে বিস্থাপিত লোকৰ পুনঃসংস্থাপন, ক্ষতিপূৰণ আৰু পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ মূল্যায়নৰ দাবী জনাই আহিছে।

১২। বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই “বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি” বোলে। কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, মিথেইন, ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন আদি গ্ৰীণহাউচ গেছৰ বায়ুমণ্ডলত পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ তাপমাত্ৰা বাঢ়ি আছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে হিমবাহ গলি পৰি সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি পাইছে, জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বৃদ্ধি পাইছে।

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১৩। ১৯৭২ চনৰ ষ্টকহোম সন্মিলনৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ১৯৭২ চনৰ জুন মাহত ছুইডেনৰ ষ্টকহোমত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উদ্যোগত মানৱ পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন অনুষ্ঠিত হয়। এই সন্মিলনত পৰিৱেশৰ সমস্যাটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত আনুষ্ঠানিকভাৱে আলোচনা হয়। সন্মিলনৰ ফলস্বৰূপে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী (UNEP) প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ বিশ্ব ৰাজনীতিৰ এক প্ৰধান বিষয় হৈ উঠে।

১৪। ওজন স্তৰৰ ক্ষয় বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ স্তৰত থকা ওজন গেছৰ স্তৰটো ক্ৰমান্বয়ে পাতল হৈ অহা প্ৰক্ৰিয়াকেই “ওজন স্তৰৰ ক্ষয়” বোলে। ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) আদি ৰসায়নিক পদাৰ্থই ইয়াৰ মুখ্য কাৰক। ওজন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতি-বেগুনী ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে। ইয়াৰ ক্ষয়ৰ ফলত মানুহৰ ছালৰ কেন্সাৰ, চকুৰ ৰোগ আদি বৃদ্ধি পাইছে। ১৯৮৭ চনৰ মন্ট্ৰিয়েল প্ৰটোকলৰ যোগেদি CFC-ৰ উৎপাদন হ্ৰাস কৰাৰ পদক্ষেপ লোৱা হৈছে।

১৫। দীৰ্ঘস্থায়ী উন্নয়ন (Sustainable Development) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ ক্ষমতাত আঘাত নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা ধৰণৰ উন্নয়নকেই “দীৰ্ঘস্থায়ী উন্নয়ন” বুলি কোৱা হয়। ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰাণ্ডটলেণ্ড আয়োগৰ “আমাৰ সাধাৰণ ভৱিষ্যত” (Our Common Future) প্ৰতিবেদনত এই ধাৰণা প্ৰথম প্ৰৱৰ্তিত হয়। ই অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, সামাজিক ন্যায় আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্ব দিয়ে।

১৬। বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থিতি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতে ১৯৯২ চনৰ ৰিও সন্মিলনৰ সকলো ঘোষণাপত্ৰ আৰু চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছে আৰু ২০০২ চনত ক্য’টো প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিছে। বিকাশশীল দেশ হিচাপে ভাৰতৰ মূৰ-পিছু গ্ৰীণহাউচ গেছ নিৰ্গমন বহু কম। ভাৰতে শিল্পোন্নত দেশসমূহে অধিক দায়িত্ব ল’ব লাগে বুলি যুক্তি দিয়ে। তথাপি ভাৰতে নিজৰ ফালৰ পৰা পুনৰ্ব্যৱহাৰযোগ্য শক্তি, বনায়ন আৰু পৰিৱেশ-বান্ধৱ প্ৰযুক্তি গ্ৰহণৰ পদক্ষেপ লৈছে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশ সন্মিলন

সন্মিলন/চুক্তি	চন	স্থান	মূল বিষয়
ষ্টকহোম সন্মিলন	১৯৭২	ষ্টকহোম, ছুইডেন	মানৱ পৰিৱেশ; UNEP প্ৰতিষ্ঠা
ব্ৰাণ্ডটলেণ্ড আয়োগ	১৯৮৭	—	দীৰ্ঘস্থায়ী উন্নয়নৰ ধাৰণা
মন্ট্ৰিয়েল প্ৰটোকল	১৯৮৭	মন্ট্ৰিয়েল, কানাডা	ওজন স্তৰ ৰক্ষা; CFC হ্ৰাস
ৰিও পৃথিৱী সন্মিলন	১৯৯২	ৰিও-ডি-জেনেইৰো, ব্ৰাজিল	অগ্ৰদান কাৰ্যসূচী ২১; জীৱ-বৈচিত্ৰ্য
ক্য’টো প্ৰটোকল	১৯৯৭	ক্য’টো, জাপান	গ্ৰীণহাউচ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাস
জোহানেছবাৰ্গ সন্মিলন	২০০২	জোহানেছবাৰ্গ, দ.আফ্ৰিকা	দীৰ্ঘস্থায়ী উন্নয়নৰ পৰ্যালোচনা
প্যাৰিছ চুক্তি	২০১৫	প্যাৰিছ, ফ্ৰান্স	জলবায়ু পৰিবৰ্তন; ২° চে. সীমা

---

আশা কৰোঁ ASSEB দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “পৰিৱেশ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ”ৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনালোকক যথেষ্ট সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC Guru ভিজিট কৰক।