Class 12 Political Science Chapter 3 — সমসাময়িক দক্ষিণ এছিয়া
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা অনুমোদিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিক (Class 12) ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ তৃতীয় অধ্যায় “সমসাময়িক দক্ষিণ এছিয়া”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়াত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি, আঞ্চলিক সহযোগিতা, ভাৰত-পাকিস্তান সম্পৰ্ক আৰু SAARC সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
দক্ষিণ এছিয়া বুলিলে সাধাৰণতে ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, শ্ৰীলংকা, ভুটান, মালদ্বীপ আৰু আফগানিস্তান এই আঠখন দেশক বুজোৱা হয়। উত্তৰে হিমালয় পৰ্বত, দক্ষিণে ভাৰত মহাসাগৰ, পশ্চিমে আৰব সাগৰ আৰু পূবে বংগোপসাগৰে এই অঞ্চলৰ স্বাভাৱিক সীমা নিৰূপণ কৰিছে। এই অঞ্চলৰ দেশসমূহৰ মাজত ভাষা, সংস্কৃতি, ধৰ্ম, সামাজিক ৰীতি-নীতিৰ ক্ষেত্ৰত মিল-অমিল দুয়োটাই আছে।
দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা বিভিন্ন ধৰণৰ। ভাৰতে ১৯৪৭ চনৰ স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা সফলভাৱে চলাই অহাৰ বিপৰীতে পাকিস্তানে স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰা কেইবাবাৰো সামৰিক শাসনৰ অধীনলৈ গৈছে। ১৯৫৮ চনত জেনেৰেল আয়ুব খান, পাছত জেনেৰেল ইয়াহিয়া খান, জেনেৰেল জিয়া-উল-হক আৰু জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰ্ৰফে পাকিস্তানত সামৰিক শাসন চলাইছিল। বাংলাদেশে ১৯৭১ চনত পাকিস্তানৰ পৰা পৃথক হৈ স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল আৰু মুজিবুৰ ৰহমানৰ নেতৃত্বত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ স্থাপন কৰিছিল, যদিও পিছত সামৰিক অভ্যুত্থানৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে।
নেপালত দীৰ্ঘদিন ধৰি ৰাজতন্ত্ৰ চলি আছিল, কিন্তু ২০০৬ চনত গণতন্ত্ৰপন্থী আন্দোলনৰ ফলত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটি ২০০৮ চনত নেপাল গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ হিচাপে ঘোষিত হয়। শ্ৰীলংকাত সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী আৰু সংখ্যালঘু তামিলৰ মাজত জাতিগত সংঘৰ্ষ দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি আহিছে। LTTE (Liberation Tigers of Tamil Eelam) নামৰ তামিল সংগঠনে পৃথক ৰাষ্ট্ৰ “তামিল ইলম”ৰ দাবী কৰি গৃহযুদ্ধ আৰম্ভ কৰিছিল, যিটো ২০০৯ চনত শ্ৰীলংকা চৰকাৰে দমন কৰে। ভুটান এখন সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ আৰু মালদ্বীপত প্ৰজাতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা বিদ্যমান।
ভাৰত-পাকিস্তান সম্পৰ্ক স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা বিভিন্ন কাৰণত উত্তেজনাপূৰ্ণ হৈ আছে। ১৯৪৭-৪৮, ১৯৬৫, ১৯৭১ আৰু ১৯৯৯ চনৰ কাৰ্গিল যুদ্ধ এই উত্তেজনাৰ প্ৰতিফলন। কাশ্মীৰ সমস্যা, সিয়াচেন হিমবাহ, সীমান্ত সমস্যা, পানী বণ্টন, সন্ত্ৰাসবাদ আদি দুয়োখন দেশৰ মাজৰ প্ৰধান বিবাদৰ বিষয়। আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ বাবে ১৯৮৫ চনত ঢাকাত SAARC (South Asian Association for Regional Cooperation) গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য হিচাপে সাতখন দেশ আছিল আৰু ২০০৭ চনত আফগানিস্তান অষ্টম সদস্য হিচাপে যোগদান কৰে। ২০০৬ চনত SAFTA (South Asian Free Trade Area) গঠন কৰি দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি কাৰ্যকৰী কৰা হয়।
Summary
This chapter examines contemporary South Asia, comprising India, Pakistan, Bangladesh, Nepal, Sri Lanka, Bhutan, Maldives, and Afghanistan. It discusses the diverse political systems — India’s stable democracy, Pakistan’s recurring military rule under Generals Ayub Khan, Yahya Khan, Zia-ul-Haq, and Pervez Musharraf, Bangladesh’s struggle for democracy after 1971 independence, Nepal’s transition from monarchy to democratic republic in 2008, and Sri Lanka’s ethnic conflict between Sinhalese and Tamil communities (LTTE). The chapter also covers India-Pakistan relations including wars of 1947-48, 1965, 1971, and the 1999 Kargil conflict, Kashmir issue, and water disputes. SAARC, formed in 1985 in Dhaka, and SAFTA (2006) represent regional cooperation efforts among South Asian nations.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: দক্ষিণ এছিয়া বুলিলে কি বুজা? দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত দেশসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ দক্ষিণ এছিয়া বুলিলে সাধাৰণতে এছিয়া মহাদেশৰ দক্ষিণ ভাগত অৱস্থিত আঠখন দেশক একেলগে বুজোৱা হয়। উত্তৰে হিমালয় পৰ্বত, দক্ষিণে ভাৰত মহাসাগৰ, পূবে বংগোপসাগৰ আৰু পশ্চিমে আৰব সাগৰে এই অঞ্চলৰ ভৌগোলিক সীমা নিৰূপণ কৰিছে। দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত দেশসমূহ হ’ল— (১) ভাৰত, (২) পাকিস্তান, (৩) বাংলাদেশ, (৪) নেপাল, (৫) শ্ৰীলংকা, (৬) ভুটান, (৭) মালদ্বীপ আৰু (৮) আফগানিস্তান।
প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ সামৰিক শাসনৰ ইতিহাস চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পাকিস্তানে ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ স্থাপন কৰিছিল যদিও ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ বাবে কেইবাবাৰো সামৰিক শাসনৰ অধীনলৈ গৈছে। ১৯৫৮ চনত জেনেৰেল আয়ুব খানে প্ৰথম সামৰিক অভ্যুত্থানৰ জৰিয়তে ক্ষমতা দখল কৰে। তেওঁৰ পিছত জেনেৰেল ইয়াহিয়া খানে শাসনভাৰ লয়। ১৯৭৭ চনত জেনেৰেল জিয়া-উল-হকে জুলফিকাৰ আলী ভুট্টোৰ চৰকাৰ উৎখাত কৰি ক্ষমতা দখল কৰে। সৰ্বশেষ ১৯৯৯ চনত জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰ্ৰফে নৱাজ শ্বৰীফৰ চৰকাৰক উৎখাত কৰি সামৰিক শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰে। এনেদৰে পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত গণতন্ত্ৰ আৰু সামৰিক শাসনৰ মাজত পৰিৱৰ্তন বাৰে বাৰে দেখা গৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ পিছত বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ “পূৱ পাকিস্তান” নামেৰে পাকিস্তানৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল। কিন্তু পশ্চিম পাকিস্তানে পূৱ পাকিস্তানৰ ওপৰত ভাষাগত, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য প্ৰৱৰ্তন কৰাত বাংগালীসকলৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি হয়। ১৯৭০ চনৰ নিৰ্বাচনত শ্বেইখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ আৱামি লীগে নিৰংকুশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিও ক্ষমতা পোৱা নাছিল। ফলস্বৰূপে ১৯৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহত মুজিবুৰ ৰহমানে স্বাধীনতা ঘোষণা কৰে। পাকিস্তানৰ সেনাই বাংগালীসকলৰ ওপৰত ব্যাপক অত্যাচাৰ চলায়। ভাৰতে মুক্তিযোদ্ধাসকলক সমৰ্থন আগবঢ়োৱাৰ লগতে ১৯৭১ চনৰ ডিচেম্বৰত পাকিস্তানৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰে। ১৬ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ চনত পাকিস্তানে আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু বাংলাদেশ এখন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে আৱিৰ্ভূত হয়।
প্ৰশ্ন ৪: নেপালৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰা গণতন্ত্ৰলৈ পৰিৱৰ্তন সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নেপাল দীৰ্ঘদিন ধৰি ৰাজতন্ত্ৰৰ অধীনত আছিল। ১৯৯০ চনত গণতান্ত্ৰিক আন্দোলনৰ ফলত ৰজা বীৰেন্দ্ৰই সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ মানি লয় আৰু সংসদীয় গণতন্ত্ৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। কিন্তু ২০০২ চনত ৰজা জ্ঞানেন্দ্ৰই সংসদ ভংগ কৰি সম্পূৰ্ণ ৰাজকীয় ক্ষমতা দখল কৰে। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে নেপালী কংগ্ৰেছ, কমিউনিষ্ট পাৰ্টী আৰু মাওবাদীসকলে যৌথভাৱে গণতন্ত্ৰপন্থী আন্দোলন আৰম্ভ কৰে। ২০০৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ গণআন্দোলনৰ ফলত ৰজা জ্ঞানেন্দ্ৰই ক্ষমতা ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। ২০০৮ চনৰ মে’ মাহত নেপালৰ সংবিধান সভাই ৰাজতন্ত্ৰ বিলোপ কৰি নেপালক “সংঘীয় গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰী নেপাল” বুলি ঘোষণা কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: শ্ৰীলংকাৰ জাতিগত সংঘৰ্ষ সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ শ্ৰীলংকাৰ জনসংখ্যা মুখ্যত দুটা জাতিগোষ্ঠীৰ — সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী (প্ৰায় ৭৪%) আৰু সংখ্যালঘু তামিল (প্ৰায় ১৮%)। স্বাধীনতাৰ পিছত সিংহলী চৰকাৰে সিংহলী ভাষাক ৰাষ্ট্ৰভাষাৰ মৰ্যাদা দি বৌদ্ধ ধৰ্মক ৰাজধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াত তামিলসকলে নিজকে বঞ্চিত যেন অনুভৱ কৰে। তামিলসকলে পৃথক ৰাষ্ট্ৰ “তামিল ইলম”ৰ দাবী উত্থাপন কৰে। ১৯৮৩ চনত LTTE (Liberation Tigers of Tamil Eelam)-এ সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম আৰম্ভ কৰে যাৰ ফলত শ্ৰীলংকাত গৃহযুদ্ধ আৰম্ভ হয়। ভাৰতে ১৯৮৭ চনত শান্তিৰক্ষী বাহিনী (IPKF) প্ৰেৰণ কৰিছিল। অৱশেষত ২০০৯ চনত শ্ৰীলংকাৰ চৰকাৰী সেনাই LTTE-ক পৰাজিত কৰি গৃহযুদ্ধৰ অন্ত পেলায়। এই জাতিগত সংঘৰ্ষত প্ৰায় ১ লাখতকৈ অধিক লোক প্ৰাণ হেৰুৱায়।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰত-পাকিস্তান সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত-পাকিস্তান সম্পৰ্ক ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ পিছৰে পৰা উত্তেজনাপূৰ্ণ হৈ আছে। দুয়োখন দেশৰ মাজত মুখ্যত চাৰিখন প্ৰধান যুদ্ধ সংঘটিত হৈছে— (১) ১৯৪৭-৪৮ চনৰ কাশ্মীৰক লৈ যুদ্ধ, (২) ১৯৬৫ চনৰ যুদ্ধ, (৩) ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধ আৰু (৪) ১৯৯৯ চনৰ কাৰ্গিল যুদ্ধ। দুয়োখন দেশৰ মাজত মুখ্য বিবাদৰ বিষয়সমূহ হ’ল— কাশ্মীৰ সমস্যা, সিয়াচেন হিমবাহ বিবাদ, স্যাৰ ক্ৰিক সীমান্ত বিবাদ, সিন্ধু পানী বণ্টন আৰু সন্ত্ৰাসবাদ। ১৯৭২ চনৰ ছিমলা চুক্তি, ১৯৯৯ চনৰ লাহোৰ ঘোষণা আৰু ২০০৪ চনৰ সমন্বিত আলোচনা প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্ক উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে যদিও ২০০৮ চনৰ মুম্বাই আক্ৰমণৰ পিছত পুনৰ সম্পৰ্ক বিনষ্ট হয়।
প্ৰশ্ন ৭: SAARC কি? ইয়াৰ উদ্দেশ্য আৰু সদস্য দেশসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ SAARC-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল South Asian Association for Regional Cooperation (দক্ষিণ এছীয়া আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা)। ১৯৮৫ চনৰ ৮ ডিচেম্বৰত বাংলাদেশৰ ৰাজধানী ঢাকাত এই সংস্থা গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ মুখ্যালয় নেপালৰ ৰাজধানী কাঠমাণ্ডুত অৱস্থিত। SAARC-ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য সাতখন দেশ আছিল— ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, শ্ৰীলংকা, ভুটান আৰু মালদ্বীপ। ২০০৭ চনত আফগানিস্তান অষ্টম সদস্য হিচাপে যোগদান কৰে। SAARC-ৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল— (১) সদস্য দেশসমূহৰ জনগণৰ কল্যাণ সাধন আৰু জীৱন যাত্ৰাৰ মান উন্নত কৰা, (২) আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক উন্নয়ন আগবঢ়াই নিয়া, (৩) সদস্য দেশসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক আস্থা আৰু সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰা, (৪) আন্তৰ্জাতিক ক্ষেত্ৰত একতাবদ্ধভাৱে কাম কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: SAFTA কি?
উত্তৰঃ SAFTA-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল South Asian Free Trade Area (দক্ষিণ এছীয়া মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল)। ২০০৪ চনৰ ইছলামাবাদ SAARC সন্মিলনত এই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল আৰু ২০০৬ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পৰা ই কাৰ্যকৰী হয়। ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হ’ল দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ মাজত মাচুল হ্ৰাস কৰি মুক্ত বাণিজ্য সম্প্ৰসাৰিত কৰা আৰু আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: SAARC কেতিয়া আৰু ক’ত গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ SAARC ১৯৮৫ চনৰ ৮ ডিচেম্বৰত বাংলাদেশৰ ৰাজধানী ঢাকাত গঠন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: SAARC-ৰ মুখ্যালয় ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ SAARC-ৰ মুখ্যালয় নেপালৰ ৰাজধানী কাঠমাণ্ডুত অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ৩: LTTE-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ LTTE-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Liberation Tigers of Tamil Eelam (তামিল ইলম মুক্তি বাঘ)।
প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্গিল যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ কাৰ্গিল যুদ্ধ ১৯৯৯ চনৰ মে’-জুলাই মাহত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: বাংলাদেশে কেতিয়া স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বাংলাদেশে ১৯৭১ চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰত স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: নেপালক কেতিয়া গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ নেপালক ২০০৮ চনৰ ২৮ মে’ তাৰিখে সংঘীয় গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ছিমলা চুক্তি কেতিয়া স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ছিমলা চুক্তি ১৯৭২ চনৰ ২ জুলাই তাৰিখে ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধী আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জুলফিকাৰ আলী ভুট্টোৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: SAARC-ৰ অষ্টম সদস্য দেশ কোনখন?
উত্তৰঃ SAARC-ৰ অষ্টম সদস্য দেশ হ’ল আফগানিস্তান, যি ২০০৭ চনত যোগদান কৰিছিল।
দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহ
| দেশ | ৰাজধানী | ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা | স্বাধীনতা লাভ |
|---|---|---|---|
| ভাৰত | নতুন দিল্লী | সংসদীয় গণতন্ত্ৰ | ১৯৪৭ |
| পাকিস্তান | ইছলামাবাদ | ইছলামিক প্ৰজাতন্ত্ৰ | ১৯৪৭ |
| বাংলাদেশ | ঢাকা | সংসদীয় গণতন্ত্ৰ | ১৯৭১ |
| নেপাল | কাঠমাণ্ডু | সংঘীয় গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ | (কেতিয়াও উপনিৱেশ নাছিল) |
| শ্ৰীলংকা | কলম্বো (চ্ছ্ৰী জয়ৱৰ্ধনপুৰা কোট্টে) | প্ৰজাতান্ত্ৰিক সমাজবাদী প্ৰজাতন্ত্ৰ | ১৯৪৮ |
| ভুটান | থিম্পু | সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ | ১৯৪৯ |
| মালদ্বীপ | মালে | প্ৰজাতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ | ১৯৬৫ |
| আফগানিস্তান | কাবুল | ইছলামিক প্ৰজাতন্ত্ৰ | ১৯১৯ |
আশা কৰোঁ ASSEB Class 12 Political Science Chapter 3 — সমসাময়িক দক্ষিণ এছিয়াৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্যান্য পৃষ্ঠাসমূহ চাওক।