Class 12 Political Science Chapter 2 — ক্ষমতাৰ বিকল্প কেন্দ্ৰ (Alternative Centres of Power)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “ক্ষমতাৰ বিকল্প কেন্দ্ৰ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়ত ইউৰোপীয় সংঘ, আছিয়ান, চীন, জাপান, দক্ষিণ কোৰিয়া আদি বিকল্প শক্তি কেন্দ্ৰৰ উত্থানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
চোভিয়েট সংঘৰ পতনৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ একমাত্ৰ পৰাশক্তি হিচাপে উদ্ভৱ হ’ল যদিও বিশ্বৰ বিভিন্ন অঞ্চলত নতুন ক্ষমতা কেন্দ্ৰ গঢ় লৈ উঠিল। ইউৰোপীয় সংঘ (European Union) ১৯৯২ চনৰ মাষ্ট্ৰিচ্ট চুক্তিৰ যোগেদি গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ মূল ভেটি দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত মাৰ্শ্বাল পৰিকল্পনা (১৯৪৮), ইউৰোপীয় অৰ্থনৈতিক সহযোগ সংস্থা (OEEC), ইউৰোপীয় পৰিষদ (১৯৪৯), আৰু ইউৰোপীয় অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰদায় (১৯৫৭)ৰ যোগেদি স্থাপিত হৈছিল। ইউৰোপীয় সংঘৰ নিজস্ব পতাকা, মুদ্ৰা (ইউৰো), গান আৰু পৰৰাষ্ট্ৰ নীতি আছে। অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক, কূটনৈতিক আৰু সামৰিক ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আছে।
দক্ষিণ-পূব এছিয়ান ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সংঘ (ASEAN) ১৯৬৭ চনত বেংকক ঘোষণাৰ যোগেদি ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া, ফিলিপাইনছ, ছিংগাপুৰ আৰু থাইলেণ্ডে গঠন কৰে। ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ ১০খন। আছিয়ানৰ “আছিয়ান শৈলী” বুলিলে অনানুষ্ঠানিক, সংঘাত-পৰিহাৰক আৰু সহযোগমূলক পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ পদ্ধতিক বুজায়। ২০০৩ চনত আছিয়ানে নিৰাপত্তা সম্প্ৰদায়, অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰদায় আৰু আৰ্থ-সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায় — এই তিনিটা স্তম্ভৰ ভিত্তিত আছিয়ান সম্প্ৰদায় গঢ়াৰ লক্ষ্য লয়। আছিয়ান আঞ্চলিক ফ’ৰাম (ARF) ১৯৯৪ চনত নিৰাপত্তা আৰু বৈদেশিক নীতিৰ সমন্বয়ৰ বাবে স্থাপিত হয়।
চীনৰ অৰ্থনৈতিক উত্থান বিশ্ব ৰাজনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা। ১৯৪৯ চনত মাও জেডঙৰ নেতৃত্বত চীন গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ স্থাপনৰ পিছত চোভিয়েট আৰ্হিত সমাজবাদী অৰ্থনীতি গ্ৰহণ কৰা হয়। ১৯৭২ চনত আমেৰিকাৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি চীনে ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক বিচ্ছিন্নতা ভাঙিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৯৭৩ চনত ঝৌ এনলাইয়ে “চাৰিটা আধুনিকীকৰণ” (কৃষি, উদ্যোগ, বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি, সামৰিক) প্ৰস্তাৱ কৰে আৰু ১৯৭৮ চনত ডেং জিয়াওপিঙে “মুকলি দুৱাৰ নীতি” আৰু অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ঘোষণা কৰে। ১৯৮২ চনত কৃষি আৰু ১৯৯৮ চনত উদ্যোগৰ বেচৰকাৰীকৰণ হয়। বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZs) স্থাপন কৰি বৈদেশিক বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰা হয়। ২০০১ চনত চীন বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO)ত যোগ দিয়ে। চীনে পূব এছিয়াৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকা শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে।
ভাৰত-চীন সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ পিছত সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছিল। ১৯৭৬ চনত কূটনৈতিক সম্পৰ্ক পুনৰ স্থাপন হয়। ১৯৮৮ চনত ৰাজীৱ গান্ধীৰ চীন ভ্ৰমণ এক উল্লেখনীয় মোৰ। বৰ্তমান দুয়োখন দেশৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক বৃদ্ধি পাইছে যদিও সীমা বিবাদ আৰু কৌশলগত অবিশ্বাস এতিয়াও আছে। জাপান এক অৰ্থনৈতিক পৰাশক্তি — দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পৰমাণু বোমাৰ ধ্বংসৰ পৰা পুনৰ গঢ় লৈ উঠি বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি হৈছে। ১৯৬৪ চনৰ পৰাই OECD সদস্য। দক্ষিণ কোৰিয়া “হান নদীৰ অলৌকিকতা”ৰ উদাহৰণ — ১৯৬০ৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকৰ ভিতৰত দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বিকাশ লাভ কৰি এছিয়াৰ এক শক্তি কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। ছেমছাং, এল.জি., হ্যুণ্ডাই আদি কোৰিয়ান কোম্পানীয়ে বিশ্ব বজাৰত শক্তিশালী উপস্থিতি গঢ়ি তুলিছে।
Summary (English)
This chapter explores alternative centres of power that emerged after the Cold War as a counter to US dominance. The European Union, formed by the 1992 Maastricht Treaty, evolved from post-WWII economic cooperation and now wields significant economic, political, and military influence with its own currency (Euro), flag, and foreign policy. ASEAN, established in 1967 via the Bangkok Declaration, has grown into a 10-member regional grouping promoting economic and security cooperation through the “ASEAN Way”. China’s economic rise, triggered by Deng Xiaoping’s 1978 reforms (Four Modernisations and open-door policy), has made it the world’s second-largest economy. Japan and South Korea have emerged as major Asian economic powers. India-China relations, strained after the 1962 war, have improved through trade and dialogue, though border disputes persist.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ইউৰোপীয় সংঘৰ গঠন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ইউৰোপৰ অৰ্থনীতি ভাঙি পৰিছিল। আমেৰিকাই ১৯৪৮ চনত মাৰ্শ্বাল পৰিকল্পনাৰ অধীনত আৰ্থিক সাহায্য আগবঢ়ায়। ১৯৪৮ চনত অৰ্থনৈতিক সহযোগ সংস্থা (OEEC) গঠন হয়। ১৯৪৯ চনত ইউৰোপীয় কাউন্সিল প্ৰতিষ্ঠা হয়। ১৯৫৭ চনত ৰোম চুক্তিৰে ইউৰোপীয় অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰদায় (EEC) গঠন হয়। অৱশেষত ১৯৯২ চনৰ মাষ্ট্ৰিচ্ট চুক্তিৰে ইউৰোপীয় সংঘ (EU) আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ নিজস্ব পতাকা, গান, প্ৰতিষ্ঠা দিৱস আৰু অভিন্ন মুদ্ৰা ইউৰো আছে।
প্ৰশ্ন ২: ইউৰোপীয় সংঘৰ অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিকভাৱে ইউৰোপীয় সংঘ বিশ্বৰ এক বৃহত্তম অৰ্থনীতি, ইয়াৰ মুদ্ৰা ইউৰোয়ে আমেৰিকান ডলাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাত ইয়াৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ৰাজনৈতিকভাৱে ব্ৰিটেইন আৰু ফ্ৰান্স ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী সদস্য, ইউৰোপৰ বহু দেশ G-7/G-8/G-20 সদস্য। সামৰিকভাৱে ইউৰোপীয় সংঘৰ যৌথ সামৰিক বাহিনী আমেৰিকাৰ পিছতে দ্বিতীয় বৃহত্তম। ব্ৰিটেইন আৰু ফ্ৰান্সৰ পৰমাণু অস্ত্ৰ আছে। কূটনৈতিকভাৱে ইৰানৰ সৈতে পৰমাণু চুক্তিত EU ৰ ভূমিকা প্ৰশংসনীয়।
প্ৰশ্ন ৩: আছিয়ান কি? ইয়াৰ উদ্দেশ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ আছিয়ান (ASEAN) হ’ল দক্ষিণ-পূব এছিয়ান ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সংঘ, ১৯৬৭ চনৰ ৮ আগষ্টত বেংকক ঘোষণাৰ যোগেদি ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া, ফিলিপাইনছ, ছিংগাপুৰ আৰু থাইলেণ্ডে গঠন কৰে। মূল উদ্দেশ্যসমূহ — (১) অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, সামাজিক প্ৰগতি আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰা, (২) আঞ্চলিক শান্তি আৰু স্থিৰতা ৰক্ষা কৰা, (৩) সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক সহযোগ বৃদ্ধি কৰা, (৪) আঞ্চলিক বাণিজ্য আৰু লেনদেন বৃদ্ধি কৰা।
প্ৰশ্ন ৪: “আছিয়ান শৈলী” বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ “আছিয়ান শৈলী” (ASEAN Way) বুলিলে আছিয়ানৰ মৌলিক কৰ্মপদ্ধতিক বুজোৱা হয়। ই হ’ল অনানুষ্ঠানিক, সংঘাত-পৰিহাৰক আৰু সহযোগমূলক পদ্ধতি; ইয়াত পৰস্পৰৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা, পৰামৰ্শ আৰু ঐকমত্যৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই পদ্ধতিয়ে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা কৰি সহযোগ চলাবলৈ অনুমতি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: চীনৰ অৰ্থনৈতিক উত্থানৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চীনৰ অৰ্থনৈতিক উত্থানৰ মূল কাৰণসমূহ —
(১) ১৯৭৩ চনত ঝৌ এনলাইয়ে “চাৰিটা আধুনিকীকৰণ” প্ৰস্তাৱ কৰা আৰু ১৯৭৮ চনত ডেং জিয়াওপিঙে মুকলি দুৱাৰ নীতি তথা অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ঘোষণা কৰা।
(২) মুকলি দুৱাৰ নীতিৰ যোগেদি বৈদেশিক বিনিয়োগ আৰু প্ৰযুক্তি আকৰ্ষণ।
(৩) ১৯৮২ চনত কৃষিৰ আৰু ১৯৯৮ চনত উদ্যোগৰ বেচৰকাৰীকৰণ।
(৪) বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZs) স্থাপন।
(৫) সস্তা শ্ৰম আৰু বৃহৎ ঘৰুৱা বজাৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ।
(৬) ২০০১ চনত WTO ৰ সদস্যপদ লাভ।
(৭) ৰপ্তানি-ভিত্তিক উদ্যোগৰ বিকাশ।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৫০ চনত ভাৰতে চীন গণপ্ৰজাতন্ত্ৰক স্বীকৃতি দিয়ে আৰু পঞ্চশীল চুক্তি (১৯৫৪) সম্পন্ন হয়। কিন্তু ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধই সম্পৰ্ক ভাঙি দিয়ে। ১৯৭৬ চনত কূটনৈতিক সম্পৰ্ক পুনঃস্থাপন হয়। ১৯৮৮ চনত ৰাজীৱ গান্ধীৰ চীন ভ্ৰমণে নতুন অধ্যায় আৰম্ভ কৰে। ১৯৯৩ আৰু ১৯৯৬ চনৰ চুক্তিৰে সীমাত শান্তি বজাই ৰখাৰ ব্যৱস্থা হয়। দুয়োখন দেশৰ মাজত বাণিজ্য বহু গুণ বৃদ্ধি পাইছে যদিও অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু লাডাখৰ আক্সাই চিন অঞ্চলক লৈ সীমা বিবাদ অমীমাংসিত হৈ আছে।
প্ৰশ্ন ৭: জাপান আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াক বিশ্ব শক্তি কেন্দ্ৰ বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ জাপান বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ অৰ্থনীতি আৰু ১৯৬৪ চনৰ পৰাই OECDৰ সদস্য। ই G-7ৰ একমাত্ৰ এছীয় সদস্য, ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিয়মীয়া বাজেটৰ অন্যতম বৃহৎ অৰ্থদাতা, আৰু প্ৰযুক্তি, যানবাহন, ইলেক্ট্ৰনিক্স আদি ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী। দক্ষিণ কোৰিয়া (Republic of Korea) ১৯৬০ৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকৰ ভিতৰত “হান নদীৰ অলৌকিকতা” নামেৰে পৰিচিত দ্ৰুত বিকাশৰ যোগেদি এছিয়াৰ শক্তি কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। ১৯৯৬ চনত ই OECDৰ সদস্য হয়, আৰু ২০১৬ চনৰ Human Development Report অনুসৰি দক্ষিণ কোৰিয়াৰ HDI স্থান ১৮। ছেমছাং, হ্যুণ্ডাই, এল.জি., কিয়া আদি কোৰিয়ান কোম্পানীয়ে বিশ্ব বজাৰত শক্তিশালী উপস্থিতি গঢ়ি তুলিছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ৮: মাষ্ট্ৰিচ্ট চুক্তি কেতিয়া স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত নেডাৰলেণ্ডছৰ মাষ্ট্ৰিচ্ট নগৰত স্বাক্ষৰিত হৈছিল। এই চুক্তিয়েই ইউৰোপীয় সংঘৰ আনুষ্ঠানিক ভেটি স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: আছিয়ানৰ বৰ্তমান সদস্য সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ বৰ্তমান আছিয়ানৰ সদস্য সংখ্যা ১০ — ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া, ফিলিপাইনছ, ছিংগাপুৰ, থাইলেণ্ড, ব্ৰুনেই, ভিয়েটনাম, লাওচ, মিয়ানমাৰ আৰু কম্বোডিয়া।
প্ৰশ্ন ১০: ডেং জিয়াওপিঙৰ “চাৰিটা আধুনিকীকৰণ” কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনত ডেং জিয়াওপিঙে চীনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে চাৰিটা ক্ষেত্ৰত আধুনিকীকৰণৰ ঘোষণা দিয়ে — (১) কৃষি, (২) উদ্যোগ, (৩) বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি, আৰু (৪) সামৰিক ক্ষেত্ৰ।
প্ৰশ্ন ১১: আছিয়ান ৰিজিয়’নেল ফ’ৰাম (ARF) কি?
উত্তৰঃ ১৯৯৪ চনত স্থাপিত আছিয়ান আঞ্চলিক ফ’ৰাম হ’ল আছিয়ানৰ এক সংস্থা যিয়ে আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু বৈদেশিক নীতি বিষয়ত পৰামৰ্শৰ ব্যৱস্থা কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: আছিয়ান সম্প্ৰদায়ৰ তিনিটা স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰঃ (১) আছিয়ান নিৰাপত্তা সম্প্ৰদায়, (২) আছিয়ান অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰদায়, আৰু (৩) আছিয়ান আৰ্থ-সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায়।
ক্ষমতাৰ বিকল্প কেন্দ্ৰৰ তুলনামূলক তালিকা
| ক্ষমতা কেন্দ্ৰ | স্থাপন বৰ্ষ / মূল ঘটনা | সদস্য / ধৰণ | মুখ্য বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|
| ইউৰোপীয় সংঘ (EU) | ১৯৯২ মাষ্ট্ৰিচ্ট চুক্তি | ২৭ সদস্য | অভিন্ন মুদ্ৰা ইউৰো, যৌথ পৰৰাষ্ট্ৰ নীতি, বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতি |
| আছিয়ান (ASEAN) | ১৯৬৭ বেংকক ঘোষণা | ১০ সদস্য | আছিয়ান শৈলী, AFTA, ARF, তিনি স্তম্ভৰ সম্প্ৰদায় |
| চীন | ১৯৭৮ ডেং জিয়াওপিঙৰ সংস্কাৰ | একক ৰাষ্ট্ৰ | চাৰিটা আধুনিকীকৰণ, SEZs, WTO সদস্য (২০০১), পূব এছিয়াৰ বিকাশৰ চালিকা শক্তি |
| জাপান | মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ ১৮৬৮; যুদ্ধোত্তৰ পুনৰ্গঠন | একক ৰাষ্ট্ৰ | তৃতীয় বৃহৎ অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ, G-7 সদস্য |
| দক্ষিণ কোৰিয়া | ১৯৬০-৭০ পাৰ্ক চাং-হী যুগ | একক ৰাষ্ট্ৰ | হান নদীৰ অলৌকিকতা, OECD সদস্য, ছেমছাং/হ্যুণ্ডাই |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ক্ষমতাৰ বিকল্প কেন্দ্ৰসমূহৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা পাব। অধিক ASSEB Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্যান্য পৃষ্ঠা চাওক।