ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰৱণতা আৰু বিকাশ – Class 12 Political Science Chapter 15
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই অধ্যায়ত আমি ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ পঞ্চদশ অধ্যায় “ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰৱণতা আৰু বিকাশ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। ১৯৮৯ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত হোৱা পৰিৱৰ্তন, মিশ্ৰ চৰকাৰৰ যুগ, মণ্ডল আয়োগ, সাম্প্ৰদায়িকতা, ৭৩ আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনী, অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ আদিৰ বিষয়ে এই অধ্যায়ত বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
১৯৮৯ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত এক নতুন যুগৰ সূচনা হয়। ১৯৮৯ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছ দলে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা হেৰুৱায় আৰু V.P. সিংৰ নেতৃত্বত জনতা দলৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ফ্ৰণ্ট চৰকাৰ গঠন হয়। এইটোৱে ভাৰতত মিশ্ৰ চৰকাৰ (Coalition Government) যুগৰ আৰম্ভণি কৰে।
V.P. সিং চৰকাৰে ১৯৯০ চনত মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC)-ৰ বাবে চৰকাৰী চাকৰিত ২৭ শতাংশ সংৰক্ষণ ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশজুৰি মণ্ডল-বিৰোধী আন্দোলন আৰু OBC ৰাজনীতিৰ উত্থান হয়। ১৯৯২ চনত বাবৰি মছজিদ ধ্বংসৰ ফলত সাম্প্ৰদায়িকতাই ৰাজনীতিত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু BJP-ৰ উত্থান ঘটে।
১৯৯১ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী P.V. নৰসিংহ ৰাও আৰু বিত্তমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বত নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰি উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বিশ্বায়ন (LPG)-ৰ পথ মুকলি কৰা হয়। ১৯৯২ চনত ৭৩ আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি পঞ্চায়তীৰাজ আৰু নগৰীয়া স্থানীয় শাসনক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হয়। ১৯৯৮ চনত BJP-ৰ নেতৃত্বত NDA চৰকাৰ আৰু ২০০৪ চনত কংগ্ৰেছৰ নেতৃত্বত UPA চৰকাৰ গঠন হয়। দলিত আৰু আদিবাসী আন্দোলন, OBC ৰাজনীতি, ২০০৫ চনৰ তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন (RTI), নাগৰিকৰ সেৱা পোৱাৰ অধিকাৰ আদিয়ে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক অধিক সুদৃঢ় কৰিছে।
Summary
After 1989, Indian politics entered the era of coalition governments. V.P. Singh’s National Front government implemented Mandal Commission’s 27% OBC reservation in 1990. The 1992 Babri Masjid demolition intensified communal politics and the rise of BJP. In 1991, Narasimha Rao’s government launched economic liberalization (LPG reforms). The 73rd and 74th Constitutional Amendments (1992) institutionalized Panchayati Raj and urban local bodies. The NDA-UPA era, Dalit-Adivasi assertion, OBC politics, the Right to Information Act 2005 and citizen service rights have strengthened Indian democracy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত মিশ্ৰ চৰকাৰ (Coalition Government) যুগৰ আৰম্ভণি কেতিয়াৰ পৰা হয়?
উত্তৰঃ ১৯৮৯ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনৰ পিছত ভাৰতত মিশ্ৰ চৰকাৰৰ যুগৰ আৰম্ভণি হয়। এই নিৰ্বাচনত কোনো এটা দলেই সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ নকৰাত V.P. সিঙৰ নেতৃত্বত ৰাষ্ট্ৰীয় ফ্ৰণ্টে কেইবাটাও দলৰ সমৰ্থনত চৰকাৰ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ২। মণ্ডল আয়োগ কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৯ চনত মোৰাৰজি দেশাইৰ চৰকাৰে B.P. মণ্ডলৰ অধ্যক্ষতাত গঠন কৰা দ্বিতীয় পিছপৰা শ্ৰেণী আয়োগেই হৈছে মণ্ডল আয়োগ। এই আয়োগে সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC)-সকলক চিনাক্ত কৰি ১৯৮০ চনত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে আৰু চৰকাৰী চাকৰিত ২৭ শতাংশ সংৰক্ষণৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ৩। মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শ কেতিয়া কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯০ চনৰ ৭ আগষ্টত প্ৰধানমন্ত্ৰী V.P. সিঙে মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শ কাৰ্যকৰী কৰাৰ ঘোষণা কৰে আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰী চাকৰি তথা শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানত OBC-সকলৰ বাবে ২৭ শতাংশ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বাবৰি মছজিদ ধ্বংসৰ ঘটনা কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ ৬ ডিচেম্বৰত উত্তৰপ্ৰদেশৰ অযোধ্যাত বাবৰি মছজিদ ধ্বংস কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত দেশজুৰি সাম্প্ৰদায়িক হিংসা ব্যাপক ৰূপ লয়, ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন হয় আৰু সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ৫। নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি (LPG) কেতিয়া আৰু কাৰ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯১ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী P.V. নৰসিংহ ৰাওৰ চৰকাৰে বিত্তমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বত নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি গ্ৰহণ কৰে। এই নীতিৰ তিনিটা মূল উপাদান আছিল— উদাৰীকৰণ (Liberalization), ব্যক্তিগতকৰণ (Privatization) আৰু বিশ্বায়ন (Globalization), যিক একেলগে LPG বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৬। ৭৩ আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনত গৃহীত ৭৩তম সংবিধান সংশোধনে গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি দিয়ে আৰু ৭৪তম সংশোধনে নগৰীয়া স্থানীয় স্বশাসন (পৌৰসভা/মহানগৰ নিগম)-ক স্বীকৃতি দিয়ে। ইয়াৰ যোগেদি তৃণমূল পৰ্যায়ত গণতন্ত্ৰৰ বিকাশ ঘটে আৰু মহিলা, অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আদিৰ প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭। NDA আৰু UPA কি?
উত্তৰঃ NDA (National Democratic Alliance) হৈছে BJP-ৰ নেতৃত্বত গঠিত মিত্ৰদলীয় ফ্ৰণ্ট, যি প্ৰথমবাৰ ১৯৯৮ চনত অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ নেতৃত্বত চৰকাৰ গঠন কৰে। UPA (United Progressive Alliance) হৈছে কংগ্ৰেছৰ নেতৃত্বত গঠিত মিত্ৰদলীয় ফ্ৰণ্ট, যি ২০০৪ চনত মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বত চৰকাৰ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন (RTI) কি?
উত্তৰঃ ২০০৫ চনত UPA চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন (Right to Information Act, 2005)-এ ভাৰতৰ যিকোনো নাগৰিকক চৰকাৰী বিভাগৰ পৰা তথ্য বিচাৰিবৰ সাংবিধানিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ই স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক প্ৰধান হাতিয়াৰ।
প্ৰশ্ন ৯। দলিত আৰু আদিবাসী আন্দোলনৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ দলিত আৰু আদিবাসী আন্দোলনে সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীক সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় প্ৰদানৰ দাবী জনাইছে। এই আন্দোলনে নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিত BSP, RPI আদি দলৰ উত্থান ঘটাইছে আৰু সংৰক্ষণ, ভূমি অধিকাৰ, পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি আদিৰ যোগেদি গণতন্ত্ৰক অধিক সমাবেশী কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০। OBC ৰাজনীতিৰ উত্থানৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শ কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত OBC সম্প্ৰদায়ৰ ৰাজনৈতিক চেতনা বৃদ্ধি পায়। সমাজবাদী পাৰ্টি, ৰাষ্ট্ৰীয় জনতা দল আদি OBC-কেন্দ্ৰিক দলৰ উত্থান ঘটে। উত্তৰ ভাৰতত OBC ৰাজনীতিয়ে কংগ্ৰেছৰ আধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাই আঞ্চলিক ৰাজনীতিৰ এক নতুন ধাৰাৰ সৃষ্টি কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১। ১৯৮৯ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ প্ৰধান প্ৰৱণতাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ১৯৮৯ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ প্ৰধান প্ৰৱণতাসমূহ হ’ল— (ক) মিশ্ৰ চৰকাৰৰ যুগৰ আৰম্ভণি, (খ) কংগ্ৰেছৰ একচ্ছত্ৰ আধিপত্য সমাপ্তি, (গ) আঞ্চলিক দলৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি, (ঘ) মণ্ডল আৰু কমণ্ডল ৰাজনীতিৰ উত্থান, (ঙ) সাম্প্ৰদায়িকতা আৰু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱ, (চ) অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ, (ছ) তৃণমূল গণতন্ত্ৰৰ বিকাশ আৰু (জ) সুশীল সমাজৰ আন্দোলনৰ উত্থান।
প্ৰশ্ন ১২। সাম্প্ৰদায়িকতা কি? ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ য’ত ধৰ্মৰ ভিত্তিত সমাজক বিভক্ত কৰি ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ আদায় কৰা হয়। ভাৰতত ১৯৮০-৯০ৰ দশকত সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিৰ বিকাশ ঘটে। বাবৰি মছজিদ ধ্বংস (১৯৯২), গুজৰাটৰ দাঙ্গা (২০০২), মুম্বাইৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ আদিয়ে সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা সৃষ্টি কৰিছে। ই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ বাবে এক প্ৰত্যাহ্বান।
প্ৰশ্ন ১৩। অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণৰ ৰাজনৈতিক ফলাফল কি কি?
উত্তৰঃ ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণৰ ৰাজনৈতিক ফলাফলসমূহ হ’ল— (ক) চৰকাৰৰ ভূমিকা সীমিতকৰণ, (খ) ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিকাশ, (গ) বিদেশী বিনিয়োগ বৃদ্ধি, (ঘ) মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ সম্প্ৰসাৰণ, (ঙ) উপভোক্তাবাদী সংস্কৃতিৰ বিকাশ, (চ) আঞ্চলিক বৈষম্য বৃদ্ধি আৰু (ছ) কৃষি খণ্ডৰ সংকট। এই নীতিৰ ফলত ভাৰতৰ অৰ্থনীতি বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযোজিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ ৭৩তম সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি প্ৰৱৰ্তিত পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— (ক) ত্ৰিস্তৰীয় ব্যৱস্থা (গাঁও, ব্লক, জিলা), (খ) প্ৰতি ৫ বছৰৰ মূৰে নিৰ্বাচন, (গ) মহিলাৰ বাবে ১/৩ অংশ আসন সংৰক্ষণ, (ঘ) অনুসূচিত জাতি/জনজাতিৰ বাবে সংৰক্ষণ, (ঙ) ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগৰ গঠন আৰু (চ) ১১তম অনুসূচীত ২৯টা বিষয়ৰ স্থানান্তৰণ।
প্ৰশ্ন ১৫। ভাৰতীয় ৰাজনীতিত আঞ্চলিক দলৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ১৯৮৯ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত আঞ্চলিক দলৰ ভূমিকা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে। ডি.এম.কে., অ.গ.প., টি.ডি.পি., শিৱসেনা, তৃণমূল কংগ্ৰেছ, বিজু জনতা দল আদি আঞ্চলিক দলে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ গঠনত নিৰ্ণায়ক ভূমিকা পালন কৰে। আঞ্চলিক আকাংক্ষা, পৰিচয়, সাংস্কৃতিক স্বকীয়তা আদিৰ প্ৰতিফলন এই দলবোৰৰ মাধ্যমেৰে ঘটে।
১৯৮৯ চনৰ পিছৰ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীসকল
| ক্ৰম | প্ৰধানমন্ত্ৰী | কাৰ্যকাল | দল/মিত্ৰজোঁট |
|---|---|---|---|
| ১ | ভি.পি. সিং | ১৯৮৯-১৯৯০ | জনতা দল (ৰাষ্ট্ৰীয় ফ্ৰণ্ট) |
| ২ | চন্দ্ৰশেখৰ | ১৯৯০-১৯৯১ | সমাজবাদী জনতা পাৰ্টি |
| ৩ | পি.ভি. নৰসিংহ ৰাও | ১৯৯১-১৯৯৬ | কংগ্ৰেছ |
| ৪ | অটল বিহাৰী বাজপেয়ী | ১৯৯৬ (১৩ দিন) | BJP |
| ৫ | এইচ.ডি. দেৱেগৌড়া | ১৯৯৬-১৯৯৭ | জনতা দল (সংযুক্ত ফ্ৰণ্ট) |
| ৬ | আই.কে. গুজৰাল | ১৯৯৭-১৯৯৮ | জনতা দল (সংযুক্ত ফ্ৰণ্ট) |
| ৭ | অটল বিহাৰী বাজপেয়ী | ১৯৯৮-২০০৪ | BJP (NDA) |
| ৮ | মনমোহন সিং | ২০০৪-২০১৪ | কংগ্ৰেছ (UPA) |
| ৯ | নৰেন্দ্ৰ মোডী | ২০১৪-বৰ্তমান | BJP (NDA) |
আশাকৰোঁ, ASSEB Class 12 Political Science Chapter 15 “ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰৱণতা আৰু বিকাশ”-ৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰে তোমাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ সৈতে সংযোগ ৰাখা।