Class 12 Political Science Chapter 14 — আঞ্চলিক প্ৰত্যাশা (Regional Aspirations)

HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। ইয়াত ASSEB (Assam State Board) Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন HSLC তথা উচ্চতৰ মাধ্যমিক চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি দিয়া হৈছে। কাশ্মীৰ, পাঞ্জাব, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ আঞ্চলিক আন্দোলনসমূহৰ ইতিহাস, প্ৰকৃতি আৰু সমাধানৰ কথা ইয়াত বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

ভাৰত এখন বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ। ইয়াত ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি, জাতি আদিৰ ভিত্তিত বহু আঞ্চলিক পৰিচয় গঢ় লৈ উঠিছে। স্বাধীনতাৰ পিছত বিভিন্ন অঞ্চলৰ আঞ্চলিক প্ৰত্যাশা ভিন ভিন ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে।

কাশ্মীৰ সমস্যা: ১৯৪৭ চনত মহাৰাজা হৰি সিঙে ভাৰতত কাশ্মীৰৰ অধিগ্ৰহণ-পত্ৰ (Instrument of Accession) স্বাক্ষৰ কৰে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩৭০ৰ অধীনত জম্মু-কাশ্মীৰে বিশেষ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। ১৯৫৩ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বেখ আবদুল্লাক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ পিছত কাশ্মীৰৰ ৰাজনীতিত অস্থিৰতা সৃষ্টি হয়। ১৯৮৯ চনৰ পৰা সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ আৰু সীমা পাৰৰ সন্ত্ৰাসবাদে কাশ্মীৰক জটিল ৰূপ দিয়ে।

পাঞ্জাব সমস্যা: ১৯৬৬ চনত ভাষাৰ ভিত্তিত পাঞ্জাবী চুবা গঠন কৰা হয় আৰু হৰিয়ানা পৃথক ৰাজ্য হয়। সত্তৰৰ দশকৰ শেষৰফালে আকালী দলৰ আনন্দপুৰ ছাহিব প্ৰস্তাৱে স্বায়ত্ত শাসনৰ দাবী জনায়। জৰ্ণেইল সিং ভিন্দ্ৰানৱালেৰ নেতৃত্বত পৃথক খালিস্তানৰ দাবী উঠে। ১৯৮৪ চনত সেনাবাহিনীয়ে স্বৰ্ণমন্দিৰত ‘ব্লু ষ্টাৰ অপাৰেচন’ চলায়। সেই বছৰৰ ৩১ অক্টোবৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীক হত্যা কৰা হয়। ১৯৮৫ চনত ৰাজীৱ-লোঙোৱাল চুক্তিয়ে শান্তিৰ পথ মুকলি কৰে।

উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰত: অসম, নাগালেণ্ড, মিজোৰাম আদি ৰাজ্যত আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাৰ জটিল প্ৰকাশ ঘটিছে। নাগালেণ্ডত এ. জেড. ফিজোৰ নেতৃত্বত স্বাধীনতাৰ আন্দোলন চলে আৰু ১৯৬৩ চনত নাগালেণ্ড পৃথক ৰাজ্য হয়। মিজো ন্যাচনেল ফ্ৰণ্টৰ লালডেংগাৰ সৈতে ১৯৮৬ চনৰ মিজো চুক্তিৰ ফলত মিজোৰাম পূৰ্ণ ৰাজ্যত পৰিণত হয়।

অসম আন্দোলন (১৯৭৯-৮৫): বহিৰাগত অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ বিৰুদ্ধে সৰ্ব অসম ছাত্ৰ সন্থা (AASU)ৰ নেতৃত্বত ১৯৭৯ চনৰ পৰা ছমাহীয়া আন্দোলন আৰম্ভ হয়। ছবছৰ অহিংস কিন্তু কষ্টদায়ক আন্দোলনৰ পিছত ১৯৮৫ চনৰ ১৫ আগষ্টত প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধী আৰু আন্দোলনকাৰীসকলৰ মাজত অসম চুক্তি (Assam Accord) স্বাক্ষৰিত হয়। চুক্তি অনুসৰি ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চক বিদেশী চিনাক্তকৰণৰ ভিত্তি বছৰ হিচাপে ধাৰ্য কৰা হয়। আন্দোলনৰ পিছতে অসম গণ পৰিষদ গঠিত হয় আৰু ১৯৮৫ চনত ক্ষমতালৈ আহে।

দ্ৰাবিড় আন্দোলন: দক্ষিণ ভাৰতত ই. ভি. ৰামস্বামী ‘পেৰিয়াৰ’ৰ নেতৃত্বত দ্ৰাবিড় আন্দোলন গঢ় লৈ উঠে। দ্ৰাবিড় কঝগম (DK), পাছত দ্ৰাবিড় মুনেট্ৰ কঝগম (DMK)ৰ নেতৃত্বত তামিলনাডুত পৃথক দ্ৰাবিড় ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী উঠিছিল যদিও পিছলৈ ই গণতান্ত্ৰিক আঞ্চলিক ৰাজনীতিত পৰিণত হয়।

ৰাষ্ট্ৰীয় একতা: আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাসমূহ গণতান্ত্ৰিক উপায়েৰে সমাধান কৰাটোৱেই ভাৰতৰ ঐক্যৰ ভিত্তি। ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য পুনৰ্গঠন, স্বায়ত্ত শাসন, পঞ্চম-ষষ্ঠ অনুসূচী আদিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় একতা সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত অসম চুক্তি ৰূপায়ণ, বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক চুক্তি, ষষ্ঠ অনুসূচীয়ুক্ত স্বায়ত্ত পৰিষদসমূহে আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাৰ গণতান্ত্ৰিক ৰূপায়ণৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিছে।

Summary

This chapter examines regional aspirations in India after Independence — Kashmir’s accession in 1947 and Article 370, Punjab’s Punjabi Suba (1966), the Khalistan demand, Operation Blue Star (1984) and the assassination of Indira Gandhi, the Northeast struggles in Assam, Nagaland and Mizoram, the Assam Movement (1979-85) culminating in the Assam Accord, and the Dravidian movement in Tamil Nadu. It shows how democratic accommodation has preserved India’s national unity.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতৰ মানচিত্ৰত জম্মু-কাশ্মীৰ ৰাজ্যৰ অৱস্থান চিহ্নিত কৰা।

উত্তৰঃ জম্মু-কাশ্মীৰ ভাৰতৰ উত্তৰৰ সীমাত অৱস্থিত। ইয়াৰ উত্তৰে চীন, পশ্চিমে পাকিস্তান, দক্ষিণে হিমাচল প্ৰদেশ আৰু পঞ্জাব অৱস্থিত। (মানচিত্ৰত সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটো ৰং দি দেখুৱাব লাগে।)

প্ৰশ্ন ২। জম্মু-কাশ্মীৰৰ তিনিটা প্ৰধান অঞ্চলৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ জম্মু-কাশ্মীৰৰ তিনিটা প্ৰধান অঞ্চল হ’ল — (i) জম্মু, (ii) কাশ্মীৰ উপত্যকা, আৰু (iii) লাডাখ।

প্ৰশ্ন ৩। অনুচ্ছেদ ৩৭০ৰ বিষয়ে চমু টোকা লিখা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩৭০ অনুসৰি জম্মু-কাশ্মীৰে বিশেষ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। ৰাজ্যখনৰ নিজস্ব সংবিধান থাকিব পাৰিছিল আৰু প্ৰতিৰক্ষা, পৰৰাষ্ট্ৰ আৰু যোগাযোগৰ বাহিৰে কেন্দ্ৰীয় আইন সিধাসিধি প্ৰযোজ্য নাছিল। ২০১৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে এই অনুচ্ছেদৰ বিশেষ বিধানসমূহ ৰদ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। ১৯৪৭ চনত কাশ্মীৰৰ অধিগ্ৰহণ কেনেদৰে হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ আগষ্টত মহাৰাজা হৰি সিঙে কাশ্মীৰক স্বাধীন ৰখাৰ পক্ষপাতী আছিল। কিন্তু অক্টোবৰত পাকিস্তানৰ সমৰ্থিত উপজাতীয় আক্ৰমণৰ পিছত মহাৰাজাই ভাৰতৰ সৈতে অধিগ্ৰহণ-পত্ৰ (Instrument of Accession) স্বাক্ষৰ কৰি ভাৰতত যোগদান কৰে। তেতিয়াৰ পৰাই কাশ্মীৰ ভাৰতৰ অংগীভূত হয়।

প্ৰশ্ন ৫। ১৯৫৩ চনৰ শ্বেখ আবদুল্লাৰ গ্ৰেপ্তাৰৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ১৯৫৩ চনত জম্মু-কাশ্মীৰৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বেখ আবদুল্লাক বৰখাস্ত কৰি গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। ই কাশ্মীৰৰ ৰাজনীতিৰ এক প্ৰৱাহ-পৰিৱৰ্তনকাৰী ঘটনা। ইয়াৰ ফলত কাশ্মীৰৰ মানুহৰ মাজত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰতি অবিশ্বাস বৃদ্ধি পায় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজ্যখনত স্থায়ী অস্থিৰতা সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৬। পাঞ্জাবী চুবা গঠন কেতিয়া আৰু কিয় হৈছিল?

উত্তৰঃ দীৰ্ঘদিনীয়া আকালী আন্দোলনৰ পিছত ১৯৬৬ চনত ভাষাৰ ভিত্তিত পাঞ্জাবী ভাষী অঞ্চলক লৈ পাঞ্জাব আৰু হিন্দীভাষী অঞ্চলক লৈ হৰিয়ানা গঠন কৰা হয়। পৰ্বতীয় অঞ্চল হিমাচল প্ৰদেশলৈ ছিদা দিয়া হয়। ইয়াকেই ‘পাঞ্জাবী চুবা’ৰ গঠন বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৭। আনন্দপুৰ ছাহিব প্ৰস্তাৱ কি?

উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনত আকালী দলে গ্ৰহণ কৰা আনন্দপুৰ ছাহিব প্ৰস্তাৱত পাঞ্জাবৰ বাবে অধিক স্বায়ত্ত শাসন, কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক পুনৰ্বিচাৰ আৰু শিখ ‘কোম’ৰ স্বকীয়তা স্বীকৃতিৰ দাবী উত্থাপন কৰা হৈছিল। কিছুসংখ্যকে ইয়াক পৃথক ৰাজ্যৰ দাবী হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮। ‘ব্লু ষ্টাৰ অপাৰেচন’ কি?

উত্তৰঃ ১৯৮৪ চনৰ জুন মাহত অমৃতসৰৰ স্বৰ্ণমন্দিৰৰ ভিতৰৰ পৰা সশস্ত্ৰ চৰমপন্থীক উলিয়াই দিয়াৰ বাবে ভাৰতীয় সেনাবাহিনীয়ে চলোৱা সামৰিক অভিযানৰ নাম ‘অপাৰেচন ব্লু ষ্টাৰ’। এই অভিযানে শিখ সমাজত গভীৰ মানসিক আঘাত হানে।

প্ৰশ্ন ৯। ইন্দিৰা গান্ধীৰ হত্যাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ১৯৮৪ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীক তেওঁৰ দুজন শিখ ৰক্ষীয়ে নিজৰ চৰকাৰী বাসগৃহত গুলিয়াই হত্যা কৰে। ‘ব্লু ষ্টাৰ অপাৰেচন’ৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে এই হত্যা সংঘটিত হয়। ইয়াৰ পিছত দিল্লীকে ধৰি বহু ঠাইত ভয়াৱহ শিখ-বিৰোধী দাঙ্গা সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ১০। ৰাজীৱ-লোঙোৱাল চুক্তিৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ১৯৮৫ চনৰ জুলাই মাহত প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধী আৰু আকালী দলৰ নেতা হৰচৰণ সিং লোঙোৱালৰ মাজত পাঞ্জাব চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। চুক্তিয়ে চণ্ডীগড়ক পাঞ্জাবলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি, পানী বিতৰণ বিচাৰৰ ব্যৱস্থা আৰু আন বহু সমস্যা সমাধানৰ পথ দেখুৱায়।

প্ৰশ্ন ১১। নাগা আন্দোলনৰ চমু পৰিচয় দিয়া।

উত্তৰঃ এ. জেড. ফিজোৰ নেতৃত্বত নাগা সকলে স্বাধীনতাৰ দাবী জনাইছিল। দীৰ্ঘ চলা আন্দোলন আৰু আলোচনাৰ পিছত ১৯৬৩ চনত নাগালেণ্ড ভাৰতৰ ১৬ নং ৰাজ্য হিচাপে গঠন কৰা হয়। ১৯৭৫ চনৰ শ্বিল আছেপ্ত আৰু ১৯৯৭ চনৰ পৰা চলি অহা শান্তি আলোচনাই নাগা সমস্যা সমাধানৰ পথ মুকলি কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১২। মিজো আন্দোলন আৰু ১৯৮৬ চনৰ মিজো চুক্তিৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ১৯৬০ৰ দশকৰ ‘মৌতাম’ আকাল আৰু চৰকাৰী সাহায্যৰ অভাৱৰ ফলত মিজো ন্যাচনেল ফ্ৰণ্টৰ লালডেংগাৰ নেতৃত্বত স্বাধীনতাৰ আন্দোলন গঢ় লৈ উঠে। প্ৰায় দুটা দশক চলা সশস্ত্ৰ আন্দোলনৰ অন্তত ১৯৮৬ চনত ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰ আৰু লালডেংগাৰ মাজত শান্তি চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। ইয়াৰ ফলত মিজোৰাম পূৰ্ণ ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে আৰু লালডেংগা মুখ্যমন্ত্ৰী হয়। ভাৰতৰ ইতিহাসত ই এক সফল শান্তি চুক্তিৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ১৩। অসম আন্দোলনৰ কাৰণ আৰু ফলাফল আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বহিৰাগত অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ দ্বাৰা অসমৰ জনসংখ্যাত পৰিৱৰ্তন, ভোটাৰ তালিকাত বিদেশীৰ নাম, ভাষা-সংস্কৃতি-সম্পদৰ ওপৰত সম্ভাব্য বিপদ আদিয়ে ১৯৭৯ চনত সৰ্ব অসম ছাত্ৰ সন্থা (AASU) আৰু সৰ্বাসম গণ সংগ্ৰাম পৰিষদৰ নেতৃত্বত অসম আন্দোলনৰ সূচনা কৰে। ছবছৰ চলা অহিংস আন্দোলনৰ অন্তত ১৯৮৫ চনৰ ১৫ আগষ্টত প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে অসম চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। চুক্তিয়ে ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চক ভিত্তি বছৰ হিচাপে স্বীকাৰ কৰে আৰু অসমৰ জনগণৰ সাংবিধানিক, ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক ৰক্ষাকবচৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। আন্দোলনৰ পিছত অসম গণ পৰিষদ গঠিত হয় আৰু ১৯৮৫ চনত ক্ষমতালৈ আহে।

প্ৰশ্ন ১৪। দ্ৰাবিড় আন্দোলনৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা।

উত্তৰঃ ই. ভি. ৰামস্বামী ‘পেৰিয়াৰ’ৰ নেতৃত্বত গঢ় লৈ উঠা দ্ৰাবিড় আন্দোলনে দক্ষিণ ভাৰতৰ অ-ব্ৰাহ্মণ আৰু দ্ৰাবিড় পৰিচয়ৰ স্বীকৃতিৰ দাবী জনাইছিল। প্ৰথমে দ্ৰাবিড় কঝগম, পাছত দ্ৰাবিড় মুনেট্ৰ কঝগম (DMK)ৰ গঠনৰ মাজেৰে আন্দোলন আগবাঢ়ে। আৰম্ভণিতে পৃথক দ্ৰাবিড় ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী থাকিলেও পিছলৈ ই গণতান্ত্ৰিক ৰাজনৈতিক ধাৰাত পৰিণত হয় আৰু DMK / AIADMK তামিলনাডুৰ ৰাজনীতিৰ মূল ধাৰাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ১৫। আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাই ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰক কেনেদৰে শক্তিশালী কৰিছে?

উত্তৰঃ ভাৰতে আঞ্চলিক প্ৰত্যাশাক দমন নকৰি গণতান্ত্ৰিক উপায়েৰে স্বীকৃতি দিছে। ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য পুনৰ্গঠন, পঞ্চম-ষষ্ঠ অনুসূচী, স্বায়ত্ত পৰিষদ, শান্তি চুক্তি, আঞ্চলিক দলৰ ক্ষমতা প্ৰাপ্তি — এই সকলোবোৰ পদক্ষেপে আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্যক ৰক্ষা কৰাৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় একতাও দৃঢ় কৰিছে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। অসম চুক্তিৰ মূল প্ৰাৱধানসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ অসম চুক্তিৰ মূল প্ৰাৱধানসমূহ হ’ল — (i) ১৯৬৬ চনৰ পূৰ্বৰ সকলোক ভাৰতীয় নাগৰিক হিচাপে স্বীকৃতি, (ii) ১৯৬৬-১৯৭১ চনৰ মাজৰ ব্যক্তিসকলক বিদেশী হিচাপে চিনাক্ত কৰি ১০ বছৰৰ বাবে ভোটাধিকাৰ স্থগিত ৰখা, (iii) ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চৰ পিছৰ ব্যক্তিসকলক চিনাক্ত কৰি দেশৰ পৰা বহিষ্কাৰ, (iv) অসমীয়া জনগণৰ সাংবিধানিক, ভাষা-সাংস্কৃতিক, সম্পদৰ ৰক্ষাকবচৰ ব্যৱস্থা, আৰু (v) বিদেশী চিনাক্তকৰণৰ বাবে কাৰ্যকৰী আঁচনি।

প্ৰশ্ন ২। ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চক অসম চুক্তিত ‘ভিত্তি বছৰ’ হিচাপে কিয় ধাৰ্য কৰা হ’ল?

উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চৰ পিছত বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ ফলত পূৰ্ব পাকিস্তানৰ পৰা বৃহৎসংখ্যক শৰণাৰ্থী অসমলৈ আহে। সেই বাবে এই দিনটোক বিদেশী চিনাক্তকৰণৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ভাবে স্বীকৃত ভিত্তি বছৰ হিচাপে অসম চুক্তিত গ্ৰহণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩। সৰ্ব অসম ছাত্ৰ সন্থা (AASU)ৰ ভূমিকা চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ AASU হৈছে অসম আন্দোলনৰ সংগঠন। প্ৰফুল্ল কুমাৰ মহন্ত, ভৃগু কুমাৰ ফুকন আদিৰ নেতৃত্বত AASU-এ অহিংস উপায়েৰে ছবছৰ আন্দোলন চলায়। অসম চুক্তিৰ স্বাক্ষৰৰ পিছত AASU-ৰ নেতৃত্বতেই অসম গণ পৰিষদ গঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ৪। অনুচ্ছেদ ৩৭০ ৰদ কেতিয়া কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ২০১৯ চনৰ ৫ আগষ্টত ভাৰত চৰকাৰে অনুচ্ছেদ ৩৭০ৰ বিশেষ মৰ্যাদাৰ বিধানসমূহ ৰদ কৰে আৰু জম্মু-কাশ্মীৰক জম্মু-কাশ্মীৰ আৰু লাডাখ — দুটা কেন্দ্ৰীয়ভুক্ত অঞ্চলত বিভাজন কৰে।

প্ৰশ্ন ৫। আঞ্চলিক দলৰ উদয়ৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ (i) ভাষা-সংস্কৃতিৰ স্বীকৃতিৰ দাবী, (ii) আঞ্চলিক অসন্তোষ আৰু কেন্দ্ৰৰ অৱহেলা, (iii) উন্নয়নৰ অসামঞ্জস্য, (iv) জাতিগত-সম্প্ৰদায়িক স্বকীয়তা ৰক্ষাৰ আকাংক্ষা, আৰু (v) ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ প্ৰতি অবিশ্বাস।

---

প্ৰধান আঞ্চলিক আন্দোলন — চমু তালিকা

আন্দোলন	অঞ্চল	সময়	ফলাফল / চুক্তি
কাশ্মীৰ আন্দোলন	জম্মু-কাশ্মীৰ	১৯৪৭ৰ পৰা	অনুচ্ছেদ ৩৭০ (১৯৫০-২০১৯)
পাঞ্জাবী চুবা	পাঞ্জাব	১৯৬৬	পৃথক পাঞ্জাব ৰাজ্য গঠন
খালিস্তান আন্দোলন	পাঞ্জাব	১৯৮০ৰ দশক	ৰাজীৱ-লোঙোৱাল চুক্তি, ১৯৮৫
নাগা আন্দোলন	নাগালেণ্ড	১৯৪৭ৰ পৰা	নাগালেণ্ড ৰাজ্য গঠন (১৯৬৩)
মিজো আন্দোলন	মিজোৰাম	১৯৬৬-৮৬	মিজো চুক্তি, ১৯৮৬; পূৰ্ণ ৰাজ্য (১৯৮৭)
অসম আন্দোলন	অসম	১৯৭৯-৮৫	অসম চুক্তি, ১৯৮৫
দ্ৰাবিড় আন্দোলন	তামিলনাডু	১৯২৫ৰ পৰা	DMK / AIADMK ৰাজনৈতিক ক্ষমতা
ঝাৰখণ্ড আন্দোলন	বিহাৰ	স্বাধীনতাৰ পিছত	ঝাৰখণ্ড ৰাজ্য (২০০০)

ASSEB Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ আন আন অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ পঢ়িবলৈ HSLC Guru-ৰ Class 12 বিভাগ চাওক।