Class 12 Political Science Chapter 13 — গণতন্ত্ৰৰ সংকট
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা অনুমোদিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান বিষয়ৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় “গণতন্ত্ৰৰ সংকট”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে ১৯৭৫ চনত ভাৰতত ঘোষণা কৰা আভ্যন্তৰীণ জৰুৰীকাল আৰু ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰিছে।
সাৰাংশ
সত্তৰৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰই এক গুৰুতৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ১৯৭৩ চনত গুজৰাটত মূল্যবৃদ্ধি, খাদ্য সংকট আৰু চৰকাৰী দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে ছাত্ৰ সমাজে আৰম্ভ কৰা “নৱনিৰ্মাণ আন্দোলন”ৰ ফলত মুখ্যমন্ত্ৰী চিমনভাই পেটেলৰ পদত্যাগ আৰু ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন জাৰি কৰা হৈছিল। একে সময়তে বিহাৰতো ছাত্ৰসকলে একে ধৰণৰ আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল আৰু এই আন্দোলনৰ নেতৃত্ব ল’বলৈ লোকনায়ক জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণে “সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি”ৰ আহ্বান জনাইছিল।
১৯৭৫ চনৰ ১২ জুন তাৰিখে এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰক জগমোহন লাল সিনহাই প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ ১৯৭১ চনৰ লোকসভা নিৰ্বাচনত ৰায়বেৰেলীৰ পৰা জয়লাভ অসিদ্ধ বুলি ঘোষণা কৰে আৰু তেওঁক ছবছৰৰ বাবে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখে। ইয়াৰ পিছত ২৫ জুন ১৯৭৫ তাৰিখে ৰাষ্ট্ৰপতি ফকৰুদ্দিন আলী আহমেদে সংবিধানৰ ৩৫২ অনুচ্ছেদৰ অধীনত আভ্যন্তৰীণ জৰুৰীকাল ঘোষণা কৰে। এই জৰুৰীকাল ১৯৭৭ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে প্ৰায় ২১ মাহ জাৰি আছিল।
জৰুৰীকালৰ সময়ত মৌলিক অধিকাৰ স্থগিত ৰখা হৈছিল, প্ৰেছ চেন্সৰশিপ আৰোপ কৰা হৈছিল, জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ, মোৰাৰজী দেছাই, অটল বিহাৰী বাজপেয়ী, এল কে আদৱানী আদি বিৰোধী নেতাসকলক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল আৰু “মিছা” (MISA) আইনৰ অধীনত হাজাৰ হাজাৰ লোকক বন্দী কৰা হৈছিল। ১৯৭৬ চনত পাছ কৰা ৪২তম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ দ্বাৰা সংবিধানৰ বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ পৰিবৰ্তন কৰা হৈছিল। সঞ্জয় গান্ধীৰ নেতৃত্বত বলপূৰ্বক বন্ধ্যাকৰণ অভিযান আৰু বস্তি উচ্ছেদ কাৰ্যসূচীয়ে জনসাধাৰণৰ মাজত তীব্ৰ অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।
১৯৭৭ চনৰ জানুৱাৰীত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে আকস্মিকভাৱে ষষ্ঠ লোকসভা নিৰ্বাচন ঘোষণা কৰে। জনতা পাৰ্টিৰ নামত একত্ৰিত বিৰোধী দলসমূহে এই নিৰ্বাচনত বিপুল জয়লাভ কৰে আৰু ইন্দিৰা গান্ধী নিজেও পৰাজিত হয়। মোৰাৰজী দেছাই ভাৰতৰ প্ৰথম অ-কংগ্ৰেছী প্ৰধানমন্ত্ৰী হয়। কিন্তু জনতা পাৰ্টিৰ অভ্যন্তৰীণ কন্দল আৰু নেতৃত্বৰ সংঘাতৰ ফলত চৰকাৰখন আঢ়ৈবছৰতকৈ অধিক সময় টিকি থাকিব নোৱাৰিলে। ১৯৮০ চনৰ মধ্যৱৰ্তী নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে পুনৰ ক্ষমতালৈ উভতি আহিল। জৰুৰীকাল আছিল ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক অন্ধকাৰ অধ্যায়, যিয়ে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মক গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰৰ মূল্য বুজিবলৈ শিকালে।
Summary
This chapter on the crisis of democratic order traces India’s turbulent mid-1970s — the 1973 Gujarat Navnirman agitation, the Bihar movement led by Jayaprakash Narayan, the Allahabad High Court verdict against Indira Gandhi on 12 June 1975, and the proclamation of the internal Emergency on 25 June 1975. For 21 months civil liberties were suspended, the press was censored, opposition leaders were jailed, and the 42nd Amendment reshaped the Constitution. The 1977 sixth general election brought the Janata Party and Morarji Desai to power as India’s first non-Congress government, but internal feuds led to Indira Gandhi’s return in 1980, leaving lasting lessons about the fragility and resilience of Indian democracy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। গুজৰাটৰ নৱনিৰ্মাণ আন্দোলন কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ জানুৱাৰী মাহত গুজৰাটত খাদ্যসামগ্ৰীৰ মূল্যবৃদ্ধি, ৰন্ধন তেলৰ অভাৱ আৰু চৰকাৰী দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে ছাত্ৰসকলে আৰম্ভ কৰা প্ৰতিবাদী আন্দোলনেই হ’ল নৱনিৰ্মাণ আন্দোলন। এই আন্দোলনৰ ফলত মুখ্যমন্ত্ৰী চিমনভাই পেটেলে পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হ’ল আৰু ৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন জাৰি কৰা হৈছিল। ১৯৭৫ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছ পৰাজিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। বিহাৰ আন্দোলনৰ নেতৃত্ব কোনে দিছিল আৰু ইয়াৰ মূল লক্ষ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ বিহাৰ আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিছিল লোকনায়ক জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণে। ১৯৭৪ চনত বিহাৰৰ ছাত্ৰসকলে মূল্যবৃদ্ধি, খাদ্য সংকট, বেকাৰত্ব আৰু দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল আৰু জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণক নেতৃত্ব ল’বলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। এই আন্দোলনৰ মূল লক্ষ্য আছিল “সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি” (Total Revolution) — অৰ্থাৎ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত আমূল পৰিবৰ্তন সাধন কৰা।
প্ৰশ্ন ৩। ১৯৭৫ চনৰ এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায়টোৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৫ চনৰ ১২ জুন তাৰিখে এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰক জগমোহন লাল সিনহাই প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ ১৯৭১ চনৰ ৰায়বেৰেলী লোকসভা নিৰ্বাচনত জয়লাভ অসিদ্ধ বুলি ঘোষণা কৰিছিল। নিৰ্বাচনী অপব্যৱহাৰৰ অভিযোগত তেওঁক দোষী সাব্যস্ত কৰি ছবছৰৰ বাবে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ পৰা বিৰত ৰখা হৈছিল। এই ৰায়ৰ ফলত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদ ত্যাগ কৰাৰ ৰাজনৈতিক চাপ সৃষ্টি হৈছিল আৰু ই জৰুৰীকাল ঘোষণাৰ এক প্ৰত্যক্ষ কাৰণ হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ১৯৭৫ চনৰ আভ্যন্তৰীণ জৰুৰীকাল কেতিয়া আৰু কাৰ পৰামৰ্শত ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৫ চনৰ ২৫ জুন তাৰিখৰ মাজনিশা প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ পৰামৰ্শত ৰাষ্ট্ৰপতি ফকৰুদ্দিন আলী আহমেদে ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩৫২ অনুচ্ছেদৰ অধীনত আভ্যন্তৰীণ অশান্তিৰ ভিত্তিত জৰুৰীকাল ঘোষণা কৰিছিল। এই জৰুৰীকাল ১৯৭৭ চনৰ ২১ মাৰ্চ পৰ্যন্ত প্ৰায় ২১ মাহ জাৰি আছিল।
প্ৰশ্ন ৫। জৰুৰীকালৰ সময়ত কি কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ জৰুৰীকালৰ সময়ত গৃহীত মুখ্য ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল —
- সংবিধানৰ ১৯ অনুচ্ছেদৰ অধীনৰ মৌলিক অধিকাৰসমূহ স্থগিত ৰখা হৈছিল।
- সংবাদপত্ৰৰ ওপৰত পূৰ্বচেন্সৰশিপ আৰোপ কৰা হৈছিল।
- মিছা (MISA – Maintenance of Internal Security Act) আইনৰ অধীনত বিৰোধী নেতা আৰু সমালোচকসকলক বিনাবিচাৰে গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল।
- সংসদ অধিৱেশনৰ সময়সীমা বঢ়োৱা হৈছিল আৰু ৪২তম সাংবিধানিক সংশোধনী পাছ কৰা হৈছিল।
- সঞ্জয় গান্ধীৰ ২০-দফীয়া কাৰ্যসূচীৰ অধীনত বলপূৰ্বক বন্ধ্যাকৰণ আৰু বস্তি উচ্ছেদ অভিযান চলোৱা হৈছিল।
- বিচাৰ বিভাগৰ স্বাধীনতা সীমিত কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ৪২তম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনত পাছ কৰা ৪২তম সাংবিধানিক সংশোধনীক “মিনি সংবিধান” বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত “সমাজবাদী”, “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” আৰু “অখণ্ডতা” শব্দ যোগ কৰা হ’ল।
- লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল ৫ বছৰৰ পৰা ৬ বছৰলৈ বঢ়োৱা হ’ল।
- মৌলিক কৰ্তব্যৰ এক নতুন অধ্যায় (অনুচ্ছেদ ৫১A) যোগ কৰা হ’ল।
- নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহক মৌলিক অধিকাৰতকৈ অধিক প্ৰাধান্য দিয়া হ’ল।
- সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত ন্যায়ালয়ৰ সমীক্ষাৰ ক্ষমতা সীমিত কৰা হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭। ১৯৭৭ চনৰ ষষ্ঠ লোকসভা নিৰ্বাচনৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৭ চনৰ মাৰ্চ মাহত অনুষ্ঠিত ষষ্ঠ লোকসভা নিৰ্বাচনত জনতা পাৰ্টিৰ নামত একত্ৰিত হোৱা সংযুক্ত বিৰোধী দলে ২৯৫ আসন লাভ কৰি বিপুল জয়লাভ কৰিছিল। কংগ্ৰেছে মাত্ৰ ১৫৪ আসন লাভ কৰিছিল আৰু ইন্দিৰা গান্ধী ৰায়বেৰেলীৰ পৰা পৰাজিত হৈছিল। মোৰাৰজী দেছাই ভাৰতৰ প্ৰথম অ-কংগ্ৰেছী প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰিছিল। এই নিৰ্বাচনে প্ৰমাণ কৰিছিল যে ভাৰতীয় ভোটাৰ গণতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীনতাৰ পৃষ্ঠপোষক আৰু কোনো একদলীয় শাসনৰ বিৰুদ্ধে শক্তিশালী প্ৰতিক্ৰিয়া দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮। জনতা পাৰ্টিৰ চৰকাৰ কিয় বেছিদিন টিকি থাকিব নোৱাৰিলে?
উত্তৰঃ জনতা পাৰ্টি আছিল একাধিক ভিন্নমতৰ দলৰ এক জোট। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদৰ বাবে মোৰাৰজী দেছাই, চৰণ সিং আৰু জগজীৱন ৰামৰ মাজত চৰম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা সৃষ্টি হৈছিল। দ্বৈত সদস্যপদ লৈ ভাৰতীয় জনসংঘৰ সদস্যসকলৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘৰ সৈতে সম্পৰ্ক বিতৰ্কৰ বিষয় হৈ পৰিছিল। চৰকাৰখনৰ কোনো সঠিক ৰাজনৈতিক কাৰ্যসূচী নাছিল আৰু আভ্যন্তৰীণ কন্দলৰ ফলত মোৰাৰজী দেছাই ১৯৭৯ চনৰ জুলাই মাহত পদত্যাগ কৰে। চৰণ সিঙৰ স্বল্পকালীন চৰকাৰৰ পিছত ১৯৮০ চনৰ মধ্যৱৰ্তী নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধী পুনৰ ক্ষমতালৈ উভতি আহিল।
প্ৰশ্ন ৯। জৰুৰীকালৰ পৰা আমি কি কি শিক্ষা ল’ব পাৰোঁ?
উত্তৰঃ জৰুৰীকালৰ পৰা পোৱা মুখ্য শিক্ষাসমূহ —
- ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ শিপা যথেষ্ট গভীৰ — ভোটাৰে স্বৈৰাচাৰী শাসনক প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।
- আভ্যন্তৰীণ অশান্তিৰ ভিত্তিত জৰুৰীকাল ঘোষণা কৰাৰ বিধান অপব্যৱহৃত হ’ব পাৰে — সেয়ে ৪৪তম সংশোধনীয়ে ইয়াক “সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ” বুলি সলনি কৰিলে।
- মৌলিক অধিকাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে স্থগিত ৰখা সম্ভৱ নহয় — অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ক সদায় সুৰক্ষিত ৰখা হ’ব।
- সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা গণতন্ত্ৰৰ আত্মা — ইয়াক ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
- বিচাৰ বিভাগৰ স্বাধীনতা আৰু আইনৰ শাসন গণতন্ত্ৰৰ অপৰিহাৰ্য অংগ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১০। শ্বাহ আয়োগ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৭ চনত জনতা পাৰ্টিৰ চৰকাৰে জৰুৰীকালৰ সময়ত হোৱা অতিৰিক্ততা আৰু ক্ষমতা অপব্যৱহাৰৰ তদন্তৰ বাবে ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ জে. চি. শ্বাহৰ অধ্যক্ষতাত গঠন কৰা তদন্ত আয়োগেই হ’ল শ্বাহ আয়োগ। এই আয়োগে জৰুৰীকালৰ সময়ত হোৱা গ্ৰেপ্তাৰ, অত্যাচাৰ আৰু সঞ্জয় গান্ধীৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত ব্যাপক প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১। ৪৪তম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনত জনতা পাৰ্টিৰ চৰকাৰে পাছ কৰা ৪৪তম সাংবিধানিক সংশোধনীয়ে ৪২তম সংশোধনীৰ বহুতো বিতৰ্কিত বিধান বাতিল কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত —
- “আভ্যন্তৰীণ অশান্তি”ৰ ঠাইত “সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ” শব্দ যোগ কৰা হ’ল।
- লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল পুনৰ ৫ বছৰলৈ অনা হ’ল।
- জৰুৰীকালৰ সময়তো অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ স্থগিত কৰিব নোৱাৰি বুলি ঠিৰাং কৰা হ’ল।
- মন্ত্ৰীসভাৰ লিখিত পৰামৰ্শৰ ভিত্তিতহে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে জৰুৰীকাল ঘোষণা কৰিব পাৰিব।
প্ৰশ্ন ১২। “সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি”ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি” আছিল লোকনায়ক জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণে ১৯৭৪ চনৰ জুন মাহত পাটনাত আগবঢ়োৱা ধাৰণা। তেওঁৰ মতে কেৱল চৰকাৰ সলনি কৰিলেই নহয়, বৰং সমাজৰ সকলো ক্ষেত্ৰত — ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক, বৌদ্ধিক, শিক্ষা আৰু আধ্যাত্মিক ক্ষেত্ৰত আমূল পৰিবৰ্তন আনিব লাগিব। এই আদৰ্শই বিহাৰ আন্দোলনক জাতীয় ৰূপ দিছিল।
কালৰেখা — গণতন্ত্ৰৰ সংকটৰ মুখ্য ঘটনাৱলী
| তাৰিখ / বছৰ | ঘটনা |
|---|---|
| জানুৱাৰী ১৯৭৩ | গুজৰাটত নৱনিৰ্মাণ আন্দোলন আৰম্ভ |
| মাৰ্চ ১৯৭৪ | বিহাৰত ছাত্ৰ আন্দোলন আৰম্ভ |
| ৫ জুন ১৯৭৪ | জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণৰ পাটনাত “সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি”ৰ আহ্বান |
| মে ১৯৭৪ | ৰেলকৰ্মীৰ ঐতিহাসিক ধৰ্মঘট |
| ১২ জুন ১৯৭৫ | এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায় — ইন্দিৰা গান্ধীৰ নিৰ্বাচন অসিদ্ধ |
| ২৪ জুন ১৯৭৫ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ চৰ্তসাপেক্ষ স্থগিতাদেশ |
| ২৫ জুন ১৯৭৫ | আভ্যন্তৰীণ জৰুৰীকাল ঘোষণা |
| ১৯৭৬ | ৪২তম সাংবিধানিক সংশোধনী পাছ |
| ১৮ জানুৱাৰী ১৯৭৭ | ইন্দিৰা গান্ধীয়ে নিৰ্বাচন ঘোষণা কৰে |
| ২১ মাৰ্চ ১৯৭৭ | জৰুৰীকালৰ অৱসান |
| মাৰ্চ ১৯৭৭ | ষষ্ঠ লোকসভা নিৰ্বাচন — জনতা পাৰ্টিৰ জয় |
| ২৪ মাৰ্চ ১৯৭৭ | মোৰাৰজী দেছাই প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ |
| ১৯৭৮ | ৪৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী পাছ |
| জুলাই ১৯৭৯ | মোৰাৰজী দেছাইৰ পদত্যাগ |
| জানুৱাৰী ১৯৮০ | মধ্যৱৰ্তী নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধীৰ পুনৰুত্থান |
এই অধ্যায়টোৱে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক জটিল কিন্তু শিক্ষণীয় অধ্যায় উপস্থাপন কৰিছে। জৰুৰীকালৰ অভিজ্ঞতাই ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ গুৰুত্ব প্ৰমাণ কৰিছে।