কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি অহা প্ৰত্যাহ্বান আৰু ইয়াৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা – Class 12 Political Science Chapter 12
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় “কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি অহা প্ৰত্যাহ্বান আৰু ইয়াৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা” (Challenges to and Restoration of the Congress System) বিষয়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ আলোচনা কৰিছোঁ। ১৯৬৪ চনত নেহৰুৰ মৃত্যুৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত সংঘটিত পৰিবৰ্তন, ১৯৬৭ চনৰ চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচন, কংগ্ৰেছৰ বিভাজন আৰু ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠাৰ কাহিনী এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
১৯৬৪ চনৰ ২৭ মে’ত প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত এক ডাঙৰ শূন্যতাৰ সৃষ্টি হ’ল। নেহৰুৰ পিছত প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰিছিল লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীয়ে। তেওঁৰ কাৰ্যকালত (১৯৬৪-১৯৬৬) দেশে দুটা গুৰুতৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল— এক, ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ; আৰু দুই, খাদ্য সংকট আৰু অৰ্থনৈতিক সমস্যা। শাস্ত্ৰীয়ে “জয় জোৱান, জয় কিষাণ” শ্ল’গান দিছিল। ১৯৬৬ চনৰ ১০ জানুৱাৰীত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ তাচকেণ্টত পাকিস্তানৰ সৈতে শান্তি চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰাৰ পিছদিনাই শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু হয়।
শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যুৰ পিছত প্ৰধানমন্ত্ৰী পদৰ বাবে কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত মোৰচাৰল কে কামৰাজ, এছ. কে. পাটিল, অতুল্য ঘোষ, এন. সঞ্জীৱ ৰেড্ডি আৰু কে. ব্ৰহ্মানন্দ ৰেড্ডিৰ দৰে নেতাসকলৰ সমষ্টিৰে গঠিত “চিণ্ডিকেট”-এ ইন্দিৰা গান্ধীক সমৰ্থন কৰিছিল। মোৰাৰজী দেছাইক হৰুৱাই ১৯৬৬ চনৰ জানুৱাৰীত ইন্দিৰা গান্ধী প্ৰধানমন্ত্ৰী হ’ল।
১৯৬৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত অনুষ্ঠিত হোৱা চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে কেন্দ্ৰত ক্ষমতা ৰক্ষা কৰিলেও ইয়াৰ আসন সংখ্যা ৩৬১ৰ পৰা ২৮৩লৈ হ্ৰাস পালে। আঠখন ৰাজ্যত কংগ্ৰেছ পৰাস্ত হ’ল— পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, ইউ.পি., বিহাৰ, ৰাজস্থান, পশ্চিমবংগ, উড়িষ্যা আৰু মাদ্ৰাজ। এই নিৰ্বাচনৰ ফলাফলক ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলে “ৰাজনৈতিক ভূমিকম্প” (Political Earthquake) বুলি অভিহিত কৰিছে। চাৰিখন ৰাজ্যত (পঞ্জাৱ, ইউ.পি., বিহাৰ আৰু পশ্চিমবংগ) “মিশ্ৰ চৰকাৰ” (Coalition Government) গঠন হ’ল। এই সময়ত “দল ত্যাগ” (Defection) ৰাজনৈতিক জীৱনৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈ পৰিল— হাৰিয়ানাৰ “আয়া ৰাম গয়া ৰাম” বাক্যাংশ ইয়াৰে এক উদাহৰণ।
১৯৬৯ চনত কংগ্ৰেছ দলটো দুটা ভাগত বিভাজিত হ’ল— ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্বত “কংগ্ৰেছ (আৰ)” বা ইণ্ডিকেট আৰু চিণ্ডিকেটৰ নেতৃত্বত “কংগ্ৰেছ (অ’)”। ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে চিণ্ডিকেটৰ প্ৰাৰ্থী এন. সঞ্জীৱ ৰেড্ডিৰ বিৰুদ্ধে স্বতন্ত্ৰ প্ৰাৰ্থী ভি. ভি. গিৰিক সমৰ্থন কৰাৰ ফলত গিৰিৰ জয়লাভ হ’ল আৰু কংগ্ৰেছৰ বিভাজন আনুষ্ঠানিকভাৱে সম্পূৰ্ণ হ’ল।
ইন্দিৰা গান্ধীয়ে দুটা প্ৰধান সাহসী পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল— ১৯৬৯ চনৰ জুলাই মাহত ১৪টা প্ৰধান বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ আৰু ১৯৭০-৭১ চনত প্ৰাক্তন ৰাজা-মহাৰাজাসকলৰ “প্ৰিভি পাৰ্স” (Privy Purse) উচ্ছেদ। এই পদক্ষেপসমূহে তেওঁক “গৰীবৰ মিত্ৰ” হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
১৯৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহত অনুষ্ঠিত পঞ্চম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধীৰ “গৰীবী হটাও” (Garibi Hatao) শ্ল’গানে দেশজুৰি বিপুল সঁহাৰি লাভ কৰিলে। কংগ্ৰেছ (আৰ)-এ ৩৫২ খন আসন লাভ কৰি বিৰাট জয়লাভ কৰিলে। ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ আৰু বাংলাদেশৰ সৃষ্টিয়ে ইন্দিৰাৰ স্থিতি অধিক সুদৃঢ় কৰিলে। এনেদৰে কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা ঘটিল, যদিও সেই কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থা নেহৰু যুগৰ কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ পৰা ভিন্ন আছিল— এতিয়া ই ইন্দিৰা গান্ধীৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক হৈ পৰিছিল।
Summary
After Nehru’s death in May 1964, Lal Bahadur Shastri became Prime Minister and led India through the 1965 Indo-Pak war until his sudden death in Tashkent in January 1966. Indira Gandhi, backed by the Syndicate, succeeded him. The 1967 Fourth General Election was a “political earthquake” — Congress lost eight states and four saw coalition governments amid widespread defections (“Aaya Ram Gaya Ram”). In 1969 the Congress split into Indicate (Indira) and Syndicate (Old Congress) over the presidential election won by V. V. Giri. Indira nationalised 14 banks (1969) and abolished the Privy Purses (1971), projecting a pro-poor image. With the “Garibi Hatao” slogan she swept the 1971 Fifth General Election, completing the restoration of the Congress system in a new, personalised form.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ১৯৬৪ চনৰ পাছত কংগ্ৰেছে কোনবোৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল? এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহক ই কেনেদৰে মোকাবিলা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৪ চনত নেহৰুৰ মৃত্যুৰ পিছত কংগ্ৰেছে নিম্নলিখিত প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সন্মুখীন হৈছিল—
- নেতৃত্বৰ প্ৰশ্ন (After Nehru, who?) — নেহৰুৰ অবৰ্তমানত উপযুক্ত নেতা বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰশ্ন।
- অৰ্থনৈতিক সংকট — খাদ্যাভাৱ, মুদ্ৰাস্ফীতি, দুবাৰ অনাবৃষ্টি (১৯৬৫-৬৭)।
- যুদ্ধজনিত সমস্যা — ১৯৬২ৰ ভাৰত-চীন আৰু ১৯৬৫ৰ ভাৰত-পাক যুদ্ধৰ ভাৰ।
- ১৯৬৭ চনৰ নিৰ্বাচনত পৰাজয় — আঠখন ৰাজ্যত কংগ্ৰেছৰ পৰাজয়।
- দলৰ ভিতৰৰ বিভাজন — ইণ্ডিকেট আৰু চিণ্ডিকেটৰ বিৰোধ।
এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ ইন্দিৰা গান্ধীয়ে— বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ, প্ৰিভি পাৰ্স উচ্ছেদ, “গৰীবী হটাও” শ্ল’গান, পুনৰ্গঠিত কংগ্ৰেছ (আৰ)ৰ মাজেৰে ১৯৭১ চনৰ নিৰ্বাচনত বিপুল জয়লাভ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ২: ১৯৬৭ চনৰ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে যিদৰে পৰাজয় বৰণ কৰিছিল— তাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৬৭ চনৰ চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছৰ পৰাজয়ৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—
- অৰ্থনৈতিক সংকট — মুদ্ৰাস্ফীতি, খাদ্যাভাৱ, বেকাৰত্ব আৰু অনাবৃষ্টি।
- মুদ্ৰাৰ অৱমূল্যায়ন (১৯৬৬) — ৰূপৰ অৱমূল্যায়নে জনসাধাৰণৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।
- নেহৰু-শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু — কংগ্ৰেছৰ ক্যাৰিচমেটিক নেতৃত্বৰ অভাৱ।
- বিৰোধী দলৰ ঐক্য — অ-কংগ্ৰেছবাদ (Non-Congressism)ৰ ভিত্তিত নিৰ্বাচন-পূৰ্ব মৈত্ৰী, ৰামমনোহৰ লোহিয়াৰ নেতৃত্বত।
- দল ত্যাগৰ ৰাজনীতি — কংগ্ৰেছৰ ভিতৰৰ অসন্তুষ্টসকলে দল ত্যাগ কৰিছিল।
- ভাষা আন্দোলন — দক্ষিণ ভাৰতৰ হিন্দী-বিৰোধী আন্দোলনে কংগ্ৰেছক ক্ষতি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথত ইন্দিৰা গান্ধীৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠাত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে গ্ৰহণ কৰা প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ—
- চিণ্ডিকেটৰ বিৰুদ্ধে অৱস্থান — পুৰণি ৰক্ষণশীল নেতৃত্বৰ পৰা মুক্তি।
- ১৪টা বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ (১৯৬৯) — সমাজবাদী মুখ স্থাপন।
- প্ৰিভি পাৰ্স উচ্ছেদ (১৯৭১) — ৰাজা-মহাৰাজাসকলৰ বিশেষাধিকাৰ ৰদ।
- “গৰীবী হটাও” শ্ল’গান — দৰিদ্ৰ জনতাৰ মাজলৈ প্ৰত্যক্ষ আবেদন।
- কংগ্ৰেছ (আৰ) গঠন — নিজৰ নেতৃত্বত নতুন দল।
- ১৯৭১ৰ নিৰ্বাচনত জয় — ৩৫২ খন আসন লাভ।
- বাংলাদেশ যুদ্ধত বিজয় (১৯৭১) — আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি।
প্ৰশ্ন ৪: ১৯৬৯ চনৰ কংগ্ৰেছৰ বিভাজনৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৬৯ চনৰ কংগ্ৰেছ বিভাজনৰ কাৰণসমূহ—
- মতাদৰ্শগত বিৰোধ — চিণ্ডিকেটৰ ৰক্ষণশীল আৰু ইন্দিৰাৰ সমাজবাদী দৃষ্টিভংগী।
- ক্ষমতাৰ দ্বন্দ্ব — ইন্দিৰা গান্ধী আৰু পুৰণি নেতৃত্বৰ মাজত প্ৰাধান্যৰ লড়াই।
- বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ ইছ্যু — মোৰাৰজী দেছাইক বিত্ত মন্ত্ৰালয়ৰ পৰা আঁতৰোৱা।
- ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন (১৯৬৯) — চিণ্ডিকেটে এন. সঞ্জীৱ ৰেড্ডিক প্ৰাৰ্থী কৰিছিল, ইন্দিৰাই ভি. ভি. গিৰিক সমৰ্থন কৰিছিল।
- “আত্মাৰ ভাষা” — ইন্দিৰাই কংগ্ৰেছী সাংসদসকলক “আত্মাৰ ভাষা” অনুসৰি ভোট দিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
- ভি. ভি. গিৰিৰ জয় — ১৯৬৯ চনৰ আগষ্টত গিৰিৰ জয়ে বিভাজন আনুষ্ঠানিক কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৫: “ইণ্ডিকেট” আৰু “চিণ্ডিকেট” বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ চিণ্ডিকেট (Syndicate) আছিল কংগ্ৰেছৰ পুৰণি, প্ৰভাৱশালী ৰক্ষণশীল নেতাসকলৰ এক অনানুষ্ঠানিক গোট— কে. কামৰাজ, এছ. কে. পাটিল, অতুল্য ঘোষ, এন. সঞ্জীৱ ৰেড্ডি, কে. ব্ৰহ্মানন্দ ৰেড্ডি প্ৰমুখ্যে। এওঁলোকে ইন্দিৰা গান্ধীক প্ৰথমে প্ৰধানমন্ত্ৰী কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।
ইণ্ডিকেট (Indicate) বা কংগ্ৰেছ (আৰ — Requisitionist) আছিল ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্বত গঠিত নতুন কংগ্ৰেছ। ১৯৬৯ চনৰ বিভাজনৰ পিছত ইন্দিৰাৰ অনুগামীসকলৰ গোটটোক ইণ্ডিকেট বুলি কোৱা হৈছিল আৰু চিণ্ডিকেটৰ অনুগামীসকলৰ দলটোক “কংগ্ৰেছ (অ’ — Organisation)” বুলি কোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: “গৰীবী হটাও” শ্ল’গানৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ পঞ্চম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে “গৰীবী হটাও” (দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল কৰা) শ্ল’গান দিছিল। ইয়াৰ তাৎপৰ্য—
- ই দৰিদ্ৰ জনতাৰ মাজলৈ প্ৰত্যক্ষ আবেদন আছিল।
- ই কংগ্ৰেছ (আৰ)ৰ সমাজবাদী আদৰ্শৰ প্ৰতিফলন আছিল।
- বিৰোধী মৈত্ৰী (“Indira Hatao”)ৰ বিপৰীতে ই ইন্দিৰাৰ ভিত্তিগত ৰাজনৈতিক প্ৰচাৰ আছিল।
- সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণী, দলিত, সংখ্যালঘু আৰু মহিলাৰ মাজত কংগ্ৰেছৰ নতুন সমৰ্থনভিত্তি গঢ়িছিল।
- ফলস্বৰূপে কংগ্ৰেছ (আৰ)-এ ৩৫২ খন আসন লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ অৱদান বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী (১৯৬৪-১৯৬৬) ভাৰতৰ দ্বিতীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল। তেওঁৰ অৱদানসমূহ হ’ল—
- “জয় জোৱান, জয় কিষাণ” শ্ল’গানৰ প্ৰৱৰ্তক।
- সেউজ বিপ্লৱ (Green Revolution)ৰ আৰম্ভণিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা।
- ১৯৬৫ৰ ভাৰত-পাক যুদ্ধত ভাৰতৰ নেতৃত্ব দান কৰা।
- তাচকেণ্ট চুক্তি (১৯৬৬) — পাকিস্তানৰ আয়ুব খানৰ সৈতে শান্তি চুক্তি।
- সাদাসিধা জীৱন আৰু সততাৰ আদৰ্শ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ৮: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ মৃত্যু কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ মৃত্যু ১৯৬৪ চনৰ ২৭ মে’ত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু কেতিয়া আৰু ক’ত হৈছিল?
উত্তৰঃ লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু ১৯৬৬ চনৰ ১১ জানুৱাৰীত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ তাচকেণ্টত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: ইন্দিৰা গান্ধী কেতিয়া প্ৰথমবাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছিল?
উত্তৰঃ ইন্দিৰা গান্ধী ১৯৬৬ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত প্ৰথমবাৰ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচন কেতিয়া অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: “আয়া ৰাম গয়া ৰাম” বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ১৯৬৭ চনৰ পিছৰ পৰা ভাৰতীয় ৰাজনীতিত দল ত্যাগ (Defection)ৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পাইছিল। হাৰিয়ানাৰ এজন বিধায়ক গয়া লালে এক পক্ষৰ পৰা আন এক পক্ষলৈ বাৰে বাৰে দল সলাইছিল— ১৫ দিনৰ ভিতৰত তিনিবাৰ। এই ঘটনাৰ পৰা “আয়া ৰাম গয়া ৰাম” বাক্যাংশটোৰ সৃষ্টি হৈছিল, যিয়ে দল ত্যাগৰ অস্থিৰ ৰাজনীতি বুজায়।
প্ৰশ্ন ১৩: ১৯৬৯ চনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৯ চনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ ফলত কংগ্ৰেছৰ বিভাজন আনুষ্ঠানিকভাৱে সম্পূৰ্ণ হ’ল। চিণ্ডিকেটৰ প্ৰাৰ্থী এন. সঞ্জীৱ ৰেড্ডিৰ বিৰুদ্ধে ইন্দিৰা গান্ধীয়ে স্বতন্ত্ৰ প্ৰাৰ্থী ভি. ভি. গিৰিক “আত্মাৰ ভাষা” অনুসৰি সমৰ্থন কৰিবলৈ কংগ্ৰেছী সাংসদসকলক আহ্বান জনাইছিল। ফলস্বৰূপে গিৰিৰ জয়লাভ হ’ল আৰু কংগ্ৰেছ ইণ্ডিকেট আৰু চিণ্ডিকেটত বিভাজিত হ’ল।
প্ৰশ্ন ১৪: প্ৰিভি পাৰ্স কি? ইন্দিৰাই ইয়াক কেতিয়া উচ্ছেদ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ইউনিয়নত যোগ দিয়া ৫৫০খন প্ৰাক্তন ৰাজ্যৰ ৰাজা-মহাৰাজাসকলক চৰকাৰে যি বিশেষ ভাট্টা আৰু বিশেষাধিকাৰ দিছিল, তাকে “প্ৰিভি পাৰ্স” বোলে। ইন্দিৰা গান্ধীয়ে ১৯৭০ চনত প্ৰথমে অধ্যাদেশৰ যোগেদি আৰু পিছত ১৯৭১ চনত ২৬ সংখ্যক সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি প্ৰিভি পাৰ্স উচ্ছেদ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: পঞ্চম সাধাৰণ নিৰ্বাচন (১৯৭১)ৰ ফলাফল কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ পঞ্চম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছ (আৰ)-এ ৫১৮খন আসনৰ ভিতৰত ৩৫২খনত জয়লাভ কৰিলে। কংগ্ৰেছ (অ’)-এ মাত্ৰ ১৬খন আসন লাভ কৰিলে। বিৰোধী “মহাজোট” (Grand Alliance — ছোয়াতন্ত্ৰ, জনসংঘ, সোছিয়ালিষ্ট আৰু কংগ্ৰেছ অ’) ব্যৰ্থ হ’ল। ইন্দিৰাৰ “গৰীবী হটাও” শ্ল’গানে বিজয় আনি দিলে।
কালৰেখা — ১৯৬৪ পৰা ১৯৭১ লৈ
| চন | ঘটনা |
|---|---|
| ২৭ মে’, ১৯৬৪ | জৱাহৰলাল নেহৰুৰ মৃত্যু |
| ৯ জুন, ১৯৬৪ | লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ |
| আগষ্ট-চেপ্টেম্বৰ, ১৯৬৫ | ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ |
| ১০ জানুৱাৰী, ১৯৬৬ | তাচকেণ্ট চুক্তি স্বাক্ষৰ |
| ১১ জানুৱাৰী, ১৯৬৬ | লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু |
| ২৪ জানুৱাৰী, ১৯৬৬ | ইন্দিৰা গান্ধী প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ |
| ফেব্ৰুৱাৰী, ১৯৬৭ | চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচন — কংগ্ৰেছ আঠখন ৰাজ্যত পৰাস্ত |
| জুলাই, ১৯৬৯ | ১৪টা প্ৰধান বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ |
| আগষ্ট, ১৯৬৯ | ভি. ভি. গিৰি ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত — কংগ্ৰেছৰ বিভাজন |
| নৱেম্বৰ, ১৯৬৯ | কংগ্ৰেছ আনুষ্ঠানিকভাৱে দুটা ভাগত বিভাজিত |
| ১৯৭০ | প্ৰিভি পাৰ্স উচ্ছেদৰ অধ্যাদেশ |
| মাৰ্চ, ১৯৭১ | পঞ্চম সাধাৰণ নিৰ্বাচন — কংগ্ৰেছ (আৰ)-ৰ বিপুল জয়, “গৰীবী হটাও” |
| ডিচেম্বৰ, ১৯৭১ | ভাৰত-পাক যুদ্ধ আৰু বাংলাদেশৰ সৃষ্টি |
| ১৯৭১ | ২৬ সংখ্যক সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি প্ৰিভি পাৰ্স স্থায়ীভাৱে উচ্ছেদ |
আশাকৰোঁ এই সম্পূৰ্ণ সমাধানে ASSEB Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ “কংগ্ৰেছ ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি অহা প্ৰত্যাহ্বান আৰু ইয়াৰ পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা” অধ্যায়টো ভালদৰে আয়ত্ত কৰাত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে hslcguru.com চাই থাকক।