ভাৰতৰ বৈদেশিক সম্পৰ্ক — Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞান অধ্যায় ১১
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) ৰ Class 12 ৰাজনীতি বিজ্ঞান বিষয়ৰ একাদশ অধ্যায় “ভাৰতৰ বৈদেশিক সম্পৰ্ক”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া ভাষাত প্ৰদান কৰা হৈছে। জৱাহৰলাল নেহৰুৰ বৈদেশিক নীতি, গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলন, পঞ্চশীল, চীন আৰু পাকিস্তানৰ সৈতে যুদ্ধ, আৰু ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক নীতিৰ বিষয়ে এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৱে দেশৰ বৈদেশিক নীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ নেতৃত্বত ভাৰতে শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান, সাম্ৰাজ্যবাদ-উপনিবেশবাদ-বৰ্ণবাদৰ বিৰোধিতা, আৰু গোষ্ঠীনিৰপেক্ষতাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯৫৪ চনত ভাৰত-চীনৰ মাজত স্বাক্ষৰিত পঞ্চশীল চুক্তিৰ পাঁচোটা মূলনীতি (পাৰস্পৰিক সাৰ্বভৌমত্ব আৰু আঞ্চলিক অখণ্ডতাৰ সন্মান, পাৰস্পৰিক অনাক্ৰমণ, আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা, সমতা আৰু পাৰস্পৰিক হিতাধিকাৰ, শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান) ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল ভিত্তি হৈ পৰিল।
১৯৫৫ চনত ইণ্ডোনেছিয়াৰ বান্দুং সন্মিলনে এছিয়া-আফ্ৰিকাৰ নৱ-স্বাধীন দেশসমূহক একগোট কৰে আৰু ১৯৬১ চনত বেলগ্ৰেডত নেহৰু, নাছেৰ, টিটো, ছুকৰ্ণো আৰু ক্ৰুমাহৰ নেতৃত্বত গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলন (NAM) আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠা হয়। ১৯৬২ চনত আৰুণাচল আৰু আকছাই চিনৰ সীমা বিবাদক কেন্দ্ৰ কৰি চীন-ভাৰত যুদ্ধ সংঘটিত হয় য’ত ভাৰতে পৰাজয়ৰ সন্মুখীন হয়। ১৯৬৫ চনত পাকিস্তানৰ সৈতে কাশ্মীৰক লৈ যুদ্ধ হয় আৰু ১৯৬৬ চনত ছোভিয়েট মধ্যস্থতাত তাছকেণ্ট চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। ১৯৭১ চনত পূৱ পাকিস্তানৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত ভাৰতৰ সহযোগিতাৰে বাংলাদেশৰ সৃষ্টি হয় আৰু ১৯৭২ চনৰ ছিমলা চুক্তিৰে যুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটে।
ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক নীতি শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত আধাৰিত। ১৯৭৪ চনৰ ১৮ মে’ত পোখৰাণত প্ৰথম পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ (পোখৰাণ-I, “Smiling Buddha”) সম্পন্ন কৰে আৰু ১৯৯৮ চনৰ ১১ আৰু ১৩ মে’ত অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ চৰকাৰৰ অধীনত পোখৰাণ-II (“Operation Shakti”) অনুষ্ঠিত হয়। ভাৰতে পৰমাণু অস্ত্ৰ-প্ৰথম-ব্যৱহাৰ-নকৰাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিছে আৰু বৈষম্যমূলক বুলি গণ্য কৰি NPT (১৯৬৮) আৰু CTBT (১৯৯৬) দুয়োখন চুক্তিতে স্বাক্ষৰ কৰা নাই।
Summary
India’s foreign policy was shaped by Jawaharlal Nehru on principles of non-alignment, peaceful coexistence (Panchsheel, 1954), and anti-colonialism. The Bandung Conference (1955) and the establishment of NAM at Belgrade (1961) marked India’s leadership of the Third World. India fought wars with China (1962) and Pakistan (1965, 1971), the latter leading to the creation of Bangladesh. India’s nuclear policy, demonstrated through Pokhran-I (1974) and Pokhran-II (1998), maintains a “no-first-use” stance, and India has refused to sign the discriminatory NPT and CTBT.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ স্থপতি কোন আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰু ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ স্থপতি আছিল।
প্ৰশ্ন ২: পঞ্চশীল চুক্তি কেতিয়া আৰু কাৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৪ চনৰ ২৯ এপ্ৰিলত ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত পঞ্চশীল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: বান্দুং সন্মিলন কেতিয়া আৰু ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৫ চনৰ ১৮-২৪ এপ্ৰিলত ইণ্ডোনেছিয়াৰ বান্দুং চহৰত আফ্ৰো-এছিয়ান বান্দুং সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ প্ৰথম সন্মিলন কেতিয়া আৰু ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬১ চনৰ ১-৬ ছেপ্টেম্বৰত যুগোশ্লাভিয়াৰ ৰাজধানী বেলগ্ৰেডত গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ প্ৰথম সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: চীন-ভাৰত যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬২ চনৰ ২০ অক্টোবৰৰ পৰা ২১ নৱেম্বৰলৈ চীন-ভাৰত যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: তাছকেণ্ট চুক্তি কেতিয়া আৰু কাৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৬ চনৰ ১০ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আয়ুব খানৰ মাজত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ মধ্যস্থতাত তাছকেণ্ট চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: বাংলাদেশৰ সৃষ্টি কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰত পাকিস্তানৰ আত্মসমৰ্পণৰ পিছত বাংলাদেশৰ সৃষ্টি হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ছিমলা চুক্তি কেতিয়া স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭২ চনৰ ২ জুলাইত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধী আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জুলফিকাৰ আলী ভুট্টোৰ মাজত ছিমলা চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতে প্ৰথম পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ কেতিয়া কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৪ চনৰ ১৮ মে’ত ৰাজস্থানৰ পোখৰাণত ভাৰতে “Smiling Buddha” নামৰ প্ৰথম শান্তিপূৰ্ণ পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ (পোখৰাণ-I) কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: পোখৰাণ-II পৰীক্ষা কেতিয়া অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯৮ চনৰ ১১ আৰু ১৩ মে’ত অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ চৰকাৰৰ অধীনত “Operation Shakti” নামেৰে পোখৰাণ-II পাৰমাণৱিক পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত হৈছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১১: পঞ্চশীলৰ পাঁচোটা মূলনীতি কি কি?
উত্তৰঃ পঞ্চশীলৰ পাঁচোটা মূলনীতি হ’ল —
- পাৰস্পৰিক সাৰ্বভৌমত্ব আৰু আঞ্চলিক অখণ্ডতাৰ সন্মান।
- পাৰস্পৰিক অনাক্ৰমণ।
- পৰস্পৰৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা।
- সমতা আৰু পাৰস্পৰিক হিতাধিকাৰ।
- শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান।
প্ৰশ্ন ১২: গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- কোনো সামৰিক গোটত (আমেৰিকা বা ছোভিয়েট) যোগদান নকৰা।
- সাম্ৰাজ্যবাদ, উপনিবেশবাদ আৰু বৰ্ণবাদৰ বিৰোধিতা কৰা।
- স্বতন্ত্ৰভাৱে নিজৰ বৈদেশিক নীতি প্ৰণয়ন কৰা।
- আন্তৰ্জাতিক বিবাদৰ শান্তিপূৰ্ণ সমাধান বিচৰা।
- উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা।
- নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ পক্ষপাতিত্ব।
প্ৰশ্ন ১৩: ১৯৬২ চনৰ চীন-ভাৰত যুদ্ধৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ১৯৬২ চনৰ চীন-ভাৰত যুদ্ধৰ মুখ্য কাৰণসমূহ —
- মেকমাহন ৰেখা (McMahon Line) সম্পৰ্কে চীনৰ অস্বীকৃতি।
- আকছাই চিন আৰু আৰুণাচল প্ৰদেশৰ সীমা বিবাদ।
- ১৯৫৯ চনত দলাই লামাক ভাৰতে আশ্ৰয় দিয়া।
- তিব্বতৰ ওপৰত চীনৰ অধিকাৰ আৰু ভাৰতৰ “Forward Policy”।
- চীনৰ সম্প্ৰসাৰণবাদী মনোভাৱ।
প্ৰশ্ন ১৪: ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ ফলাফল কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ যুদ্ধৰ ফলাফল —
- পূৱ পাকিস্তান স্বাধীন বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে।
- ৯৩,০০০ পাকিস্তানী সৈন্যই ভাৰতীয় বাহিনীৰ আগত আত্মসমৰ্পণ কৰিলে।
- ভাৰত দক্ষিণ এছিয়াৰ এক প্ৰধান শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে।
- ১৯৭২ চনৰ ছিমলা চুক্তিৰে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ ভেটি স্থাপন হ’ল।
- ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্ব আন্তৰ্জাতিকভাৱে স্বীকৃতি পালে।
প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতে NPT আৰু CTBT-ত স্বাক্ষৰ নকৰাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতে নিম্নোক্ত কাৰণসমূহৰ বাবে NPT (Non-Proliferation Treaty, ১৯৬৮) আৰু CTBT (Comprehensive Test Ban Treaty, ১৯৯৬)-ত স্বাক্ষৰ কৰা নাই —
- চুক্তিসমূহ বৈষম্যমূলক — পাঁচখন স্বীকৃত পৰমাণু শক্তিধৰ ৰাষ্ট্ৰক বিশেষ অধিকাৰ দিয়া হৈছে।
- চুক্তিসমূহে সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষাৰ অধিকাৰক বাধা দিয়ে।
- চুক্তিসমূহত সম্পূৰ্ণ আৰু সাৰ্বজনীন নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ ব্যৱস্থা নাই।
- প্ৰতিৱেশী চীন আৰু পাকিস্তানৰ পৰমাণু সক্ষমতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাৰতৰ নিৰাপত্তা বিচাৰ।
- চুক্তি দুখনে “পৰমাণু আছে” আৰু “পৰমাণু নাই” দেশসমূহৰ মাজত স্থায়ী বিভাজন সৃষ্টি কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১৬: নেহৰুৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য আৰু নীতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ১৯৪৬ চনৰ পৰাই ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ নীতিৰ তিনিটা প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল — (১) সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা, (২) আঞ্চলিক অখণ্ডতা সংৰক্ষণ আৰু (৩) দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বিকাশ।
এই উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে নেহৰুৱে গ্ৰহণ কৰা মূল নীতিসমূহ —
- গোষ্ঠীনিৰপেক্ষতা: শীতল যুদ্ধৰ যুগত আমেৰিকা বা ছোভিয়েট কোনো গোটতে যোগ নিদিয়া।
- পঞ্চশীল: পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থানৰ পাঁচোটা মূলনীতি।
- সাম্ৰাজ্যবাদ-উপনিবেশবাদৰ বিৰোধিতা: এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামক সমৰ্থন।
- বৰ্ণবাদৰ বিৰোধিতা: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ Apartheid-ৰ বিৰোধ।
- ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতি সমৰ্থন: বিশ্বশান্তিৰ বাবে UN-ৰ ভূমিকা সুদৃঢ়কৰণ।
- নিৰস্ত্ৰীকৰণ: পৰমাণু অস্ত্ৰৰ বিৰুদ্ধে নৈতিক স্থিতি।
- আফ্ৰো-এছিয়ান একতা: তৃতীয় বিশ্বৰ দেশসমূহৰ সংহতি।
নেহৰুৰ এই নীতিয়ে ভাৰতক বিশ্ব ৰাজনীতিত নৈতিক নেতাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিলে আৰু গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ অগ্ৰণী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ১৭: ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক নীতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক নীতি ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষা আৰু শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠিছে। এই নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ: ১৯৪৮ চনৰ Atomic Energy Act আৰু ড° হোমি জে. ভাবাৰ নেতৃত্বত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ অসামৰিক ব্যৱহাৰ।
- পোখৰাণ-I (১৮ মে’, ১৯৭৪): ইন্দিৰা গান্ধীৰ চৰকাৰৰ অধীনত প্ৰথম “Smiling Buddha” পৰীক্ষা।
- পোখৰাণ-II (১১-১৩ মে’, ১৯৯৮): অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ চৰকাৰৰ অধীনত পাঁচোটা পৰীক্ষা — Operation Shakti। ইয়াৰ পিছত ভাৰত আনুষ্ঠানিকভাৱে পৰমাণু শক্তিধৰ ৰাষ্ট্ৰ হ’ল।
- “No First Use” নীতি: ভাৰতে প্ৰথমে পৰমাণু অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ নকৰে।
- “Credible Minimum Deterrence”: বিশ্বাসযোগ্য নূন্যতম প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা ৰক্ষা।
- NPT/CTBT অস্বীকাৰ: বৈষম্যমূলক বুলি গণ্য কৰি স্বাক্ষৰ নকৰা।
- সাৰ্বজনীন নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ পক্ষপাতিত্ব: সম্পূৰ্ণ পৰমাণু নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ আদৰ্শৰ প্ৰতি প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ।
- ২০০৮ চনৰ ভাৰত-আমেৰিকা অসামৰিক পাৰমাণৱিক চুক্তি: অসামৰিক পাৰমাণৱিক প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১৮: গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ পাঁচগৰাকী প্ৰতিষ্ঠাতা কোন কোন আছিল?
উত্তৰঃ গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ পাঁচগৰাকী প্ৰতিষ্ঠাতা হ’ল —
- পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰু (ভাৰত)
- মাৰ্শ্বাল জোছিপ ব্ৰজ টিটো (যুগোশ্লাভিয়া)
- গামাল আব্দেল নাছেৰ (ইজিপ্ত)
- ছুকৰ্ণো (ইণ্ডোনেছিয়া)
- কোৱামে ক্ৰুমাহ (ঘানা)
প্ৰশ্ন ১৯: হিন্দী-চীনী ভাই ভাই শ্ল’গান কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৪ চনত পঞ্চশীল চুক্তি স্বাক্ষৰৰ পিছত পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে “হিন্দী-চীনী ভাই ভাই” শ্ল’গান দিছিল। কিন্তু ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ পিছত এই শ্ল’গানৰ অসাৰতা প্ৰমাণিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২০: ১৯৭১ চনত ভাৰত-ছোভিয়েট মৈত্ৰী চুক্তিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ ৯ আগষ্টত স্বাক্ষৰিত ২০ বছৰীয়া ভাৰত-ছোভিয়েট শান্তি, মৈত্ৰী আৰু সহযোগিতা চুক্তিয়ে বাংলাদেশ যুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকা আৰু চীনৰ চাপৰ পৰা ভাৰতক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল। ছোভিয়েট ইউনিয়নে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সুৰক্ষা পৰিষদত ভাৰতৰ পক্ষে ভেটো প্ৰয়োগ কৰি বাংলাদেশৰ সৃষ্টিত সহায় কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২১: ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ড° হোমি জাহাঙ্গীৰ ভাবাক ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়। নেহৰুৰ সমৰ্থনত ১৯৪৮ চনত তেওঁৱে ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ (AEC) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
ভাৰতৰ যুদ্ধসমূহ — তথ্যচিত্ৰ
| চন | যুদ্ধ | প্ৰতিপক্ষ | ফলাফল |
|---|---|---|---|
| ১৯৪৭-৪৮ | প্ৰথম কাশ্মীৰ যুদ্ধ | পাকিস্তান | UN-ৰ মধ্যস্থতাত যুদ্ধবিৰতি; নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা প্ৰতিষ্ঠা |
| ১৯৬২ | চীন-ভাৰত যুদ্ধ | চীন | ভাৰতৰ পৰাজয়; আকছাই চিন চীনৰ অধিকাৰত |
| ১৯৬৫ | দ্বিতীয় ভাৰত-পাক যুদ্ধ | পাকিস্তান | তাছকেণ্ট চুক্তি (১৯৬৬); যুদ্ধ-পূৰ্ব স্থিতিলৈ উভতা |
| ১৯৭১ | বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধ | পাকিস্তান | ভাৰতৰ বিজয়; বাংলাদেশৰ সৃষ্টি; ছিমলা চুক্তি (১৯৭২) |
| ১৯৯৯ | কাৰ্গিল যুদ্ধ | পাকিস্তান | ভাৰতৰ বিজয়; “Operation Vijay”-ৰে অনুপ্ৰৱেশকাৰী বিতাড়ন |
ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক পৰীক্ষা — তথ্যচিত্ৰ
| পৰীক্ষা | তাৰিখ | স্থান | প্ৰধানমন্ত্ৰী | সাংকেতিক নাম |
|---|---|---|---|---|
| পোখৰাণ-I | ১৮ মে’, ১৯৭৪ | পোখৰাণ, ৰাজস্থান | ইন্দিৰা গান্ধী | Smiling Buddha |
| পোখৰাণ-II | ১১ আৰু ১৩ মে’, ১৯৯৮ | পোখৰাণ, ৰাজস্থান | অটল বিহাৰী বাজপেয়ী | Operation Shakti |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আপোনালোকৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru-ত ভ্ৰমণ অব্যাহত ৰাখক।