Class 12 Political Science Chapter 10 — পৰিকল্পিত বিকাশৰ ৰাজনীতি

HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Part B – স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজনীতি) পাঠ্যপুথিৰ দশম অধ্যায় “পৰিকল্পিত বিকাশৰ ৰাজনীতি”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতে গ্ৰহণ কৰা মিশ্ৰিত অৰ্থনীতি, পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা, সেউজ বিপ্লৱ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ এই পাঠত বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ আগত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছিল দাৰিদ্ৰ্য, বেকাৰত্ব, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু পিছপৰাবস্থাৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰা। উন্নয়নৰ ধাৰণাটোৱে কেৱল অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিকেই নহয়, সামাজিক ন্যায়, সমতা আৰু মানৱ কল্যাণকো আঁৱৰি লয়। স্বাধীন ভাৰতৰ নেতাসকলে পশ্চিমীয়া পুঁজিবাদী আৰু ছোভিয়েট সমাজবাদী—দুই মডেলৰ মাজৰ এক মিশ্ৰিত অৰ্থনীতিৰ পথ বাছি ল’লে, য’ত ৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব।

১৯৫০ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৰ অধ্যক্ষতাত পৰিকল্পনা আয়োগ (Planning Commission) গঠন কৰা হ’ল। ই এক উপদেষ্টামূলক সংস্থা আছিল আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰাই আছিল ইয়াৰ মুখ্য কাম। প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১-৫৬)-ত কৃষি, জলসিঞ্চন আৰু বান নিয়ন্ত্ৰণক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল। ভাক্ৰা-নাঙ্গাল, হিৰাকুদৰ দৰে বহু-উদ্দেশ্যীয় নদী উপত্যকা প্ৰকল্প আৰম্ভ হ’ল। অৰ্থনীতিবিদ কে. এন. ৰাজে এই পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিছিল।

দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫৬-৬১)-ত পি. চি. মহালনবিশৰ পৰিকল্পনাৰ ভিত্তিত ভাৰী আৰু মৌলিক উদ্যোগৰ দ্ৰুত বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হ’ল। ভিলাই, ৰাউৰকেলা, দুৰ্গাপুৰৰ ইস্পাত কাৰখানা, BHEL, ONGC আদি ৰাষ্ট্ৰায়ত্ত উদ্যোগ স্থাপন কৰা হ’ল। ১৯৫৬ চনত ঘোষিত শিল্প নীতিৰে ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ প্ৰাধান্য নিশ্চিত কৰা হ’ল আৰু সমাজবাদী আদৰ্শৰ সমাজ গঠনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হ’ল। কিন্তু এই মডেলে কৃষিক অৱহেলা কৰিছিল বুলি সমালোচনা হৈছিল।

কৃষি ক্ষেত্ৰত উন্নয়নৰ বাবে ভূমি সংস্কাৰ আৰু সেউজ বিপ্লৱ দুয়োটাই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। জমিদাৰী প্ৰথা উচ্ছেদ, খেতিয়কৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা আৰু ভূমিৰ সৰ্বোচ্চ সীমা নিৰ্ধাৰণ আদিৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হ’ল। কেৰেলাত ই. এম. এছ. নাম্বুদ্ৰিপদৰ কমিউনিষ্ট চৰকাৰে ১৯৫৭ চনত সফলভাৱে ভূমি সংস্কাৰ কাৰ্যকৰী কৰিলে। ১৯৬০-ৰ দশকৰ মাজভাগত আমেৰিকাৰ পৰা PL-480 অধীনত খাদ্যশস্য আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ সংকট দেখা দিয়াত উচ্চফলনশীল বীজ, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তিৰে সেউজ বিপ্লৱ আৰম্ভ কৰা হ’ল। পাঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰপ্ৰদেশত ই বিশেষ সফলতা লাভ কৰিলে আৰু ভাৰত খাদ্যত স্বাৱলম্বী হ’ল।

সমবায়ী কৃষিৰ ধাৰণাও আগবঢ়োৱা হৈছিল কিন্তু চৌধুৰী চৰণ সিঙৰ দৰে নেতাসকলৰ বিৰোধিতাত ই ব্যৰ্থ হ’ল। ইয়াৰ পিছত ১৯৬৯ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে ১৪টা বৃহৎ বেংকক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰি গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ বেংকিং সেৱা সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে। প্ৰিভি পাৰ্ছ বিলোপ আদি পদক্ষেপেও সমাজবাদী আদৰ্শৰ পৰিচয় দাঙি ধৰিলে। পৰিকল্পিত উন্নয়নে ভাৰতক স্বাৱলম্বনৰ পথত আগবঢ়াই নিলেও আঞ্চলিক বৈষম্য, দাৰিদ্ৰ্য আৰু বেকাৰত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰিব নোৱাৰিলে।

Summary

After Independence, India adopted a mixed-economy model balancing capitalism and socialism. The Planning Commission, set up in 1950 under Nehru, drafted Five-Year Plans to guide development. The First Plan (1951-56) prioritised agriculture and irrigation while the Second Plan (1956-61), based on the Mahalanobis model, emphasised heavy industries and public-sector enterprises like Bhilai and Rourkela. Land reforms, the Green Revolution of the mid-1960s, cooperative farming debates and the nationalisation of fourteen banks in 1969 shaped the politics of planned development, helping India achieve food self-sufficiency though regional inequalities persisted.

---

পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ তালিকা

পৰিকল্পনা	সময়সীমা	মুখ্য গুৰুত্ব
প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা	১৯৫১-১৯৫৬	কৃষি, জলসিঞ্চন, বহু-উদ্দেশ্যীয় নদী প্ৰকল্প
দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা	১৯৫৬-১৯৬১	ভাৰী উদ্যোগ (মহালনবিশ মডেল), ইস্পাত কাৰখানা
তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা	১৯৬১-১৯৬৬	স্বাৱলম্বন, কৃষি আৰু উদ্যোগৰ ভাৰসাম্য
পৰিকল্পনা বিৰতি (Plan Holiday)	১৯৬৬-১৯৬৯	যুদ্ধ, খৰাং আৰু আৰ্থিক সংকটৰ বাবে স্থগিত
চতুৰ্থ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা	১৯৬৯-১৯৭৪	স্থিৰতাৰে বৃদ্ধি, আত্মনিৰ্ভৰশীলতা
পঞ্চম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা	১৯৭৪-১৯৭৯	দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১: উন্নয়ন (Development) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ উন্নয়ন বুলিলে এক ব্যাপক ধাৰণা বুজোৱা হয়, যাৰ অৰ্থ কেৱল অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি বা মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদন (GNP)-ৰ বৃদ্ধিয়ে নহয়, বৰঞ্চ ই সামাজিক ন্যায়, সমতা, দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৰ্মসংস্থান আৰু মানৱ কল্যাণকো আঁৱৰি লয়। সাধাৰণতে উন্নয়নৰ অৰ্থ হ’ল আধুনিকীকৰণ, শিল্পায়ন, নগৰীকৰণ আৰু পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ দৰে এক উন্নত জীৱনস্তৰ লাভ কৰা। তথাপি ভাৰতে উন্নয়নৰ এনে এক মডেল গ্ৰহণ কৰিছিল য’ত পশ্চিমীয়া আদৰ্শৰ লগতে নিজৰ পৰম্পৰাগত মূল্যবোধ আৰু সমতা ৰক্ষাৰ লক্ষ্যো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

প্ৰশ্ন ২: পৰিকল্পনা আয়োগ (Planning Commission) কেতিয়া আৰু কিয় গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৫০ চনৰ মাৰ্চ মাহত ভাৰত চৰকাৰৰ এক আদেশৰ দ্বাৰা পৰিকল্পনা আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু ইয়াৰ পদাধিকাৰ-বলে অধ্যক্ষ আছিল। দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰা, সম্পদৰ মূল্যাঙ্কন, অগ্ৰাধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ আৰু কাৰ্যকৰীকৰণ পৰীক্ষা কৰাই আছিল ইয়াৰ মুখ্য কাম। ই এক সাংবিধানিক বা সংবিধি-আশ্ৰিত সংস্থা নাছিল, বৰঞ্চ এক উপদেষ্টামূলক সংস্থা আছিল।

প্ৰশ্ন ৩: মিশ্ৰিত অৰ্থনীতি (Mixed Economy) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ মিশ্ৰিত অৰ্থনীতি বুলিলে এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা বুজোৱা হয় য’ত ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে একেলগে কাম কৰে। এই ব্যৱস্থাত সমাজবাদৰ আৰু পুঁজিবাদৰ উভয় বৈশিষ্ট্য সন্নিৱিষ্ট। ভাৰতে স্বাধীনতাৰ পিছত এই মিশ্ৰিত অৰ্থনীতিৰ পথ গ্ৰহণ কৰিছিল। ভাৰী আৰু মৌলিক উদ্যোগ যেনে—লোহা-ইস্পাত, প্ৰতিৰক্ষা, পেট্ৰ’লিয়াম আদিৰ দায়িত্ব ৰাষ্ট্ৰৰ হাতত আছিল আৰু সৰু-বৰ ভোগ্য সামগ্ৰী উৎপাদনৰ দায়িত্ব ব্যক্তিগত খণ্ডক দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা ১৯৫১ চনৰ পৰা ১৯৫৬ চনলৈ কাৰ্যকৰী হৈছিল। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

• অৰ্থনীতিবিদ কে. এন. ৰাজৰ নেতৃত্বত এই পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
• কৃষি, জলসিঞ্চন আৰু বান নিয়ন্ত্ৰণক সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
• ভাক্ৰা-নাঙ্গাল, হিৰাকুদ, দামোদৰ ভেলী কৰ্পৰেচন আদি বহু-উদ্দেশ্যীয় নদী উপত্যকা প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
• দেশৰ মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদনৰ ৩.৬ শতাংশ বৃদ্ধি লাভ কৰা হৈছিল।
• লাহে লাহে আগবঢ়াৰ নীতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা ১৯৫৬ চনৰ পৰা ১৯৬১ চনলৈ কাৰ্যকৰী হৈছিল। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

• প্ৰখ্যাত পৰিসংখ্যাবিদ পি. চি. মহালনবিশৰ পৰিকল্পিত মডেলৰ ভিত্তিত ইয়াক প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
• ভাৰী আৰু মৌলিক উদ্যোগৰ দ্ৰুত বিকাশক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছিল।
• ভিলাই (ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ সহায়ত), ৰাউৰকেলা (জাৰ্মানীৰ সহায়ত) আৰু দুৰ্গাপুৰ (বৃটেইনৰ সহায়ত) ইস্পাত কাৰখানা স্থাপন কৰা হৈছিল।
• ১৯৫৬ চনৰ শিল্প নীতিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ প্ৰাধান্য নিশ্চিত কৰিছিল।
• সমাজবাদী আদৰ্শৰ সমাজ গঠন ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল।
• আমদানি প্ৰতিস্থাপনৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: মহালনবিশ মডেল কাক বোলে?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় পৰিসংখ্যাবিদ প্ৰশান্ত চন্দ্ৰ মহালনবিশৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা ভাৰতৰ দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ অৰ্থনৈতিক মডেলকেই মহালনবিশ মডেল বোলে। এই মডেলৰ মূল ধাৰণা আছিল ভাৰী আৰু মৌলিক উদ্যোগৰ দ্ৰুত বিকাশৰ যোগেদি অৰ্থনীতিৰ দ্ৰুত বিকাশ সাধন কৰা। এই মডেলত ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ ভূমিকা প্ৰধান আছিল আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড সহযোগী খণ্ড হিচাপে কাম কৰিব। সমালোচকসকলে কৃষিক অৱহেলা কৰা হৈছে বুলি অভিযোগ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: কেৰেলাৰ ভূমি সংস্কাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ১৯৫৭ চনত কেৰেলাত ই. এম. এছ. নাম্বুদ্ৰিপদৰ নেতৃত্বত নিৰ্বাচিত হোৱা ভাৰতৰ প্ৰথম কমিউনিষ্ট চৰকাৰে ব্যাপকভাৱে ভূমি সংস্কাৰ কাৰ্যকৰী কৰিছিল। এই চৰকাৰে জমিদাৰী প্ৰথা উচ্ছেদ, খেতিয়কৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা, ভূমিৰ ওপৰৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ আৰু ভূমিহীনসকলক ভূমি বিতৰণৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল। কেৰেলাৰ ভূমি সংস্কাৰে ভাৰতৰ সকলো ৰাজ্যৰ বাবেই এক আদৰ্শ ৰূপ ল’লে। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য সমাজৰ পুৰণা সামন্তীয় গাঁথনি ভাঙি দৰিদ্ৰ খেতিয়কসকলৰ অৱস্থাৰ উন্নতি ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: সেউজ বিপ্লৱ (Green Revolution) কাক বোলে?

উত্তৰঃ ১৯৬০ চনৰ মাজভাগৰ পৰা ভাৰতত উচ্চ ফলনশীল বীজ (HYV), ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক, জলসিঞ্চন আৰু আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাৰ যি প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছিল, তাকেই সেউজ বিপ্লৱ বোলে। আমেৰিকান বিজ্ঞানী নৰ্মান বৰলগৰ গৱেষণাৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় বিজ্ঞানী এম. এছ. স্বামীনাথনৰ নেতৃত্বত ই কাৰ্যকৰী হৈছিল। পাঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, পশ্চিম উত্তৰপ্ৰদেশত ই বিশেষ সফলতা লাভ কৰিলে আৰু ভাৰতে খাদ্যশস্যত স্বাৱলম্বন লাভ কৰিলে। যদিও ই আঞ্চলিক বৈষম্য আৰু পৰিবেশ বিষয়ক সমস্যাৰো জন্ম দিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: সেউজ বিপ্লৱৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ কি কি?

উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ হ’ল—

• মধ্যমীয়া খেতিয়কসকল ৰাজনৈতিকভাৱে শক্তিশালী হ’ল আৰু এক নতুন ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে।
• আঞ্চলিক বৈষম্য বৃদ্ধি পালে—কেৱল পাঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰপ্ৰদেশহে লাভাৱিত হ’ল।
• ধনী আৰু দৰিদ্ৰ খেতিয়কৰ মাজত বৈষম্য বৃদ্ধি পালে।
• কংগ্ৰেছ দলৰ সমৰ্থন ভিত্তিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিল।
• কৃষক সংগঠন আৰু আন্দোলনৰ উদ্ভৱ ঘটিল।
• ভাৰত খাদ্যশস্যৰ উৎপাদনত স্বাৱলম্বী হ’ল আৰু আমেৰিকাৰ PL-480 অধীনৰ সাহায্যৰ পৰা মুক্ত হ’ল।

প্ৰশ্ন ১০: বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কেতিয়া আৰু কিয় কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৬৯ চনৰ ১৯ জুলাইত প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে এক অধ্যাদেশৰ যোগেদি ১৪টা বৃহৎ ব্যক্তিগত বেংকক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—

• গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ বেংকিং সেৱা সম্প্ৰসাৰিত কৰা।
• কৃষি আৰু সৰু উদ্যোগলৈ ঋণ যোগান ধৰা।
• ধন সম্পদ মুষ্টিমেয় ধনীৰ হাতত পুঞ্জীভূত হোৱা ৰোধ কৰা।
• সমাজবাদী আদৰ্শৰ প্ৰতি প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰদৰ্শন।
• দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা।

প্ৰশ্ন ১১: প্ৰিভি পাৰ্ছ (Privy Purse) কি? ইয়াৰ বিলোপৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহক স্বাধীন ভাৰতত একত্ৰীকৰণৰ সময়ত পূৰ্বৰ ৰাজা-মহাৰাজাসকলক যি সৰকাৰী বিশেষ ভাট্টা প্ৰদান কৰা হৈছিল, তাকেই প্ৰিভি পাৰ্ছ বুলি কোৱা হৈছিল। ইন্দিৰা গান্ধী চৰকাৰে ১৯৭১ চনত সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি প্ৰিভি পাৰ্ছ বিলোপ কৰিছিল। এয়া আছিল সমাজবাদী আদৰ্শ আৰু সাম্য প্ৰতিষ্ঠাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। ইয়াৰ ফলত পুৰণা সামন্তীয় বিশেষাধিকাৰ অন্ত পৰিল আৰু সকলো নাগৰিকৰ সমান অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা হ’ল।

প্ৰশ্ন ১২: সমবায়ী কৃষি কাক বোলে? ই কিয় ব্যৰ্থ হৈছিল?

উত্তৰঃ সমবায়ী কৃষি বুলিলে এনে এক কৃষি ব্যৱস্থা বুজোৱা হয় য’ত বহু খেতিয়কে নিজৰ মাটি একত্ৰিত কৰি যৌথভাৱে কৃষিকাৰ্য সম্পাদন কৰে। ১৯৫৯ চনত নাগপুৰ অধিৱেশনত কংগ্ৰেছে সমবায়ী কৃষিৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু ই ভাৰতত সফল হ’ব নোৱাৰিলে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—

• চৌধুৰী চৰণ সিঙৰ দৰে নেতাসকলে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
• খেতিয়কসকলে নিজৰ ভূমিৰ মালিকানা ত্যাগ কৰিবলৈ অমান্তি আছিল।
• ছোভিয়েট আৰু চীনত সমবায়ী কৃষিৰ ব্যৰ্থতাৰ অভিজ্ঞতাই ভয়ৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
• প্ৰশাসনিক দুৰ্বলতা আৰু সাংগঠনিক অভাৱ আছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰিকল্পনা আয়োগ আৰু নীতি আয়োগৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ২০১৪ চনত পৰিকল্পনা আয়োগ বিলোপ কৰি ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ চৰকাৰে নীতি আয়োগ (NITI Aayog—National Institution for Transforming India) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পৰিকল্পনা আয়োগ আছিল কেন্দ্ৰীভূত পৰিকল্পনাৰ সংস্থা আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিছিল। নীতি আয়োগ এক “চিন্তাধাৰাৰ ভঁৰাল” (think tank) হিচাপে কাম কৰে; ই সহযোগমূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু ৰাজ্যসমূহক পৰিকল্পনা প্ৰক্ৰিয়াত অংশীদাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰতৰ পৰিকল্পিত উন্নয়নৰ সফলতা আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতৰ পৰিকল্পিত উন্নয়নৰ সফলতাসমূহ হ’ল—

• মৌলিক আৰু ভাৰী উদ্যোগৰ ভিত্তি স্থাপন।
• খাদ্যশস্যত স্বাৱলম্বন।
• বৈজ্ঞানিক আৰু প্ৰযুক্তিগত গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ স্থাপন (IIT, IIM, AIIMS, ISRO আদি)।
• আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ—বাটপথ, ৰে’ল, বিদ্যুৎ আদি।
• ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদন আৰু মূল আয় বৃদ্ধি।

সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল—

• দাৰিদ্ৰ্য আৰু বেকাৰত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰিব নোৱাৰিলে।
• আঞ্চলিক বৈষম্য বৃদ্ধি পালে।
• আয়ৰ বৈষম্য আৰু ধনৰ পুঞ্জীভূতকৰণ ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
• আমলাতান্ত্ৰিক জটিলতা আৰু দুৰ্নীতিৰ বৃদ্ধি।
• বাজাৰ অৰ্থনীতিৰ লগত খাপ খুৱাবলৈ অসুবিধা।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১৫: ১৯৫৬ চনৰ শিল্প নীতিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ ১৯৫৬ চনৰ ৩০ এপ্ৰিলত গৃহীত হোৱা শিল্প নীতিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—সমাজবাদী আদৰ্শৰ সমাজ গঠনৰ লক্ষ্য, উদ্যোগসমূহক তিনিটা ভাগত বিভাজন (Schedule A—সম্পূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড, Schedule B—ৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ যৌথ, Schedule C—ব্যক্তিগত খণ্ড), লঘু আৰু কুটিৰ উদ্যোগৰ বিকাশ, আঞ্চলিক বৈষম্য হ্ৰাস আৰু কৰ্মচাৰীৰ কল্যাণ।

প্ৰশ্ন ১৬: PL-480 কি আছিল?

উত্তৰঃ PL-480 (Public Law 480) আছিল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ১৯৫৪ চনত গৃহীত এক আইন—Agricultural Trade Development and Assistance Act। ইয়াৰ অধীনত আমেৰিকাই উন্নয়নশীল দেশসমূহক, বিশেষকৈ ভাৰতক, খাদ্যশস্য (গম) সাহায্য হিচাপে যোগান ধৰিছিল। ১৯৬০-ৰ দশকত ভাৰত PL-480-ৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল, যিয়ে ভাৰতৰ পৰৰাষ্ট্ৰ নীতিত আমেৰিকাৰ চাপ বৃদ্ধি কৰিছিল। সেউজ বিপ্লৱৰ যোগেদি ভাৰতে এই নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিলে।

প্ৰশ্ন ১৭: ভূমি সংস্কাৰৰ মুখ্য পদক্ষেপসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ স্বাধীন ভাৰতত গৃহীত ভূমি সংস্কাৰৰ মুখ্য পদক্ষেপসমূহ হ’ল—

• জমিদাৰী, জাগিৰদাৰী আৰু ইনাম প্ৰথা উচ্ছেদ।
• খেতিয়কৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ আইন।
• ভূমিৰ ওপৰৰ সীমা (Land Ceiling) নিৰ্ধাৰণ।
• উদ্বৃত্ত ভূমি ভূমিহীনসকলৰ মাজত বিতৰণ।
• চকুবন্ধন (consolidation of holdings)।
• সমবায়ী কৃষিৰ প্ৰচেষ্টা।
• আচাৰ্য বিনোবা ভাৱেৰ ভূদান-গ্ৰামদান আন্দোলন।

প্ৰশ্ন ১৮: পূৰ্ব আৰু পশ্চিম মডেলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

বিষয়	পশ্চিমীয়া পুঁজিবাদী মডেল	ছোভিয়েট সমাজবাদী মডেল
উৎপাদনৰ উপায়ৰ মালিকানা	ব্যক্তিগত	ৰাষ্ট্ৰীয়
বাজাৰ ব্যৱস্থা	মুক্ত বাজাৰ	কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা
মূল লক্ষ্য	লাভ	সামাজিক কল্যাণ
উদাহৰণ	আমেৰিকা, পশ্চিম জাৰ্মানী	ছোভিয়েট ৰাছিয়া, চীন
ভাৰতৰ গ্ৰহণ	আংশিকভাৱে (মিশ্ৰিত অৰ্থনীতি)	আংশিকভাৱে (পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা)

প্ৰশ্ন ১৯: বম্বে পৰিকল্পনা (Bombay Plan) কি?

উত্তৰঃ ১৯৪৪ চনত ভাৰতৰ আগশাৰীৰ আঠজন উদ্যোগপতিয়ে যৌথভাৱে এক বিকাশ পৰিকল্পনাৰ ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰিছিল, যাক বম্বে পৰিকল্পনা বুলি কোৱা হয়। জে. আৰ. ডি. টাটা, জি. ডি. বিৰলা, পুৰুষোত্তম দাছ, লালা শ্ৰীৰাম আদিয়ে এই পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিছিল। এই পৰিকল্পনাত ৰাষ্ট্ৰৰ মুখ্য ভূমিকা আৰু চৰকাৰী বিনিয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ই দেখুৱাইছিল যে ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনাৰ পক্ষপাতী আছিল।

প্ৰশ্ন ২০: পৰিকল্পিত উন্নয়নৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ পৰিকল্পিত উন্নয়নে ভাৰতৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত বহুমুখী প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ই কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ক্ষমতা আৰু ভূমিকা বৃদ্ধি কৰিলে; কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কৰ পুনৰ্গঠন ঘটিল; নতুন বৰ্গ যেনে—মধ্যমীয়া খেতিয়ক, কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ, আমলাতন্ত্ৰ আদিৰ উত্থান হ’ল; কংগ্ৰেছ দলৰ আভ্যন্তৰীণ মতানৈক্য বৃদ্ধি পালে; বামপন্থী আৰু সমাজবাদী শক্তিৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পালে; আঞ্চলিক বৈষম্যৰ ফলত আঞ্চলিক ৰাজনীতিৰ উদ্ভৱ ঘটিল; আৰু সৰ্বোপৰি পৰিকল্পিত উন্নয়নে ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰক সুদৃঢ় কৰিলে।