Class 12 Political Science Chapter 1 — দ্বি-মেৰুতাৰ অৱসান (The End of Bipolarity)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 12 (HS দ্বিতীয় বৰ্ষ) ৰাজনীতি বিজ্ঞান, প্ৰথম খণ্ড: সমকালীন বিশ্ব ৰাজনীতি (Contemporary World Politics)-ৰ প্ৰথম অধ্যায় “দ্বি-মেৰুতাৰ অৱসান”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ পাব। এই অধ্যায়ত চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতন, দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ অন্ত, চক থেৰাপি আৰু সমাজবাদী গোটৰ ভাঙোনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত বিশ্ব দুটা পৰাশক্তিৰ (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু চোভিয়েট ইউনিয়ন) নেতৃত্বত দুটা শিবিৰত বিভক্ত হৈ পৰিছিল, যাক দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হয়। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ নেতৃত্বত সমাজবাদী গোট আৰু আমেৰিকাৰ নেতৃত্বত পুঁজিবাদী গোটৰ মাজত শীতল যুদ্ধ চলিছিল।
১৯১৭ চনৰ ৰুছ বিপ্লৱৰ পিছত গঠিত হোৱা চোভিয়েট ইউনিয়ন সমাজবাদী আদৰ্শৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল। ই আছিল বিশ্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ৰাষ্ট্ৰ যাৰ ১৫টা প্ৰজাতন্ত্ৰ আছিল। সমাজবাদী অৰ্থনীতিয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি স্থিৰতা প্ৰদান কৰিছিল, কিন্তু সমান্তৰালভাৱে আমলাতান্ত্ৰিক জটিলতা, এক-দলীয় শাসন আৰু অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতাই ইয়াক দুৰ্বল কৰি তুলিছিল।
১৯৮৫ চনত মিখাইল গৰ্বাচেভ চোভিয়েট কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ সাধাৰণ সম্পাদক হোৱাৰ পিছত তেওঁ গ্লাছনষ্ট (মুক্ততা) আৰু পেৰেষ্ট্ৰাইকা (পুনৰ্গঠন) নামৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰে। কিন্তু এই সংস্কাৰে আশানুৰূপ ফল নিদিয়াকৈ ব্যৱস্থাটোৰ ফাট-ফুট আৰু অধিক উন্মোচিত কৰিলে। ১৯৮৯ চনত বাৰ্লিন প্ৰাচীৰৰ পতন হয় আৰু পূৰ্ব ইউৰোপৰ সমাজবাদী দেশসমূহত বিপ্লৱ আৰম্ভ হয়।
১৯৯১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত চোভিয়েট ইউনিয়ন আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাঙি পৰে আৰু ১৫টা স্বতন্ত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ গঠন হয়। বৰিচ ইয়েলৎচিনৰ নেতৃত্বত ৰাছিয়াই উত্তৰাধিকাৰী ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে আবিৰ্ভূত হয়। সমাজবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াক চক থেৰাপি (Shock Therapy) বুলি কোৱা হয়, যিয়ে সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনত মহা-বিপৰ্যয় কঢ়িয়াই আনিছিল।
চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনে দ্বি-মেৰুতাৰ অৱসান পেলালে আৰু আমেৰিকা একক পৰাশক্তি হৈ পৰিল। ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্ক ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ; ২০০১ চনৰ ভাৰত-ৰাছিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব ঘোষণাপত্ৰই এই বন্ধুত্ব আৰু সুদৃঢ় কৰিছে। শক্তি, প্ৰতিৰক্ষা, প্ৰযুক্তি, সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত দুয়োখন দেশৰ সহযোগিতা অব্যাহত আছে।
Summary
This chapter explores the disintegration of the Soviet Union in 1991 and the end of the bipolar world order that had defined global politics since World War II. It examines Mikhail Gorbachev’s reforms of Glasnost (openness) and Perestroika (restructuring), the fall of the Berlin Wall in 1989, and the collapse of socialist governments across Eastern Europe. The chapter discusses Shock Therapy — the painful transition from a planned socialist economy to capitalism — and analyses its consequences for newly independent states. It concludes with a study of the formation of fifteen independent republics, the rise of Russia as the successor state, and the enduring strategic and cultural India-Russia relationship.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type)
১। দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থা মানে কি?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত বিশ্ব ৰাজনীতিত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু চোভিয়েট ইউনিয়ন নামৰ দুটা পৰাশক্তিৰ চাৰিওফালে দুটা বিৰোধী শিবিৰৰ গঠন হোৱা ব্যৱস্থাটোক দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থা বোলে।
২। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে Union of Soviet Socialist Republics (USSR) বা চোভিয়েট সমাজবাদী প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ সংঘ।
৩। চোভিয়েট ইউনিয়ন কোন চনত ভাঙি পৰে?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়ন ১৯৯১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাঙি পৰে।
৪। গ্লাছনষ্ট (Glasnost) মানে কি?
উত্তৰঃ গ্লাছনষ্ট হৈছে এক ৰুছ শব্দ যাৰ অৰ্থ মুক্ততা বা স্বচ্ছতা (Openness)। গৰ্বাচেভে সংবাদ মাধ্যম আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনত মুক্ততা অনাৰ বাবে এই নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
৫। পেৰেষ্ট্ৰাইকা (Perestroika) মানে কি?
উত্তৰঃ পেৰেষ্ট্ৰাইকাৰ অৰ্থ পুনৰ্গঠন (Restructuring)। ই আছিল গৰ্বাচেভে আৰম্ভ কৰা চোভিয়েট অৰ্থনীতি আৰু সমাজৰ পুনৰ্গঠনৰ এক বিস্তৃত কাৰ্যসূচী।
৬। চক থেৰাপি (Shock Therapy) কি?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছত পূৰ্বৰ সমাজবাদী ৰাষ্ট্ৰসমূহত পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিলৈ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ যি প্ৰক্ৰিয়া বিশ্ব বেংক আৰু আই.এম.এফ.-এ আগবঢ়াইছিল, তাকেই চক থেৰাপি বুলি কোৱা হয়।
৭। বাৰ্লিন প্ৰাচীৰ কেতিয়া পতন হৈছিল?
উত্তৰঃ বাৰ্লিন প্ৰাচীৰ ১৯৮৯ চনৰ ৯ নৱেম্বৰৰ দিনা পতন হৈছিল।
৮। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত কিমান স্বতন্ত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত ১৫টা স্বতন্ত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল।
৯। CIS-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ CIS-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে Commonwealth of Independent States (স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰমণ্ডল)।
১০। মিখাইল গৰ্বাচেভ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মিখাইল গৰ্বাচেভ ১৯৮৫ চনত চোভিয়েট কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ সাধাৰণ সম্পাদক হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ অন্তিম ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল।
১১। বৰিচ ইয়েলৎচিন কোন আছিল?
উত্তৰঃ বৰিচ ইয়েলৎচিন আছিল ৰাছিয়াৰ প্ৰথম নিৰ্বাচিত ৰাষ্ট্ৰপতি (১৯৯১)। তেওঁ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পাছত ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল।
১২। ৱাৰছ চুক্তি (Warsaw Pact) কি?
উত্তৰঃ ১৯৫৫ চনত চোভিয়েট ইউনিয়নৰ নেতৃত্বত পূৰ্ব ইউৰোপৰ সমাজবাদী দেশসমূহে গঠন কৰা সামৰিক জোটটোক ৱাৰছ চুক্তি বোলে। ই ন্যাটোৰ বিৰুদ্ধে গঠিত হৈছিল।
১৩। শীতল যুদ্ধ মানে কি?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত আমেৰিকা আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধ নোহোৱাকৈ যি কূটনৈতিক, সামৰিক আৰু আদৰ্শগত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা চলিছিল, তাকেই শীতল যুদ্ধ বুলি কোৱা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type)
১। চোভিয়েট ব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল— (ক) ১৯১৭ চনৰ ৰুছ বিপ্লৱৰ পিছত সমাজবাদৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত ই গঠিত হৈছিল। (খ) ই আছিল এক-দলীয় ব্যৱস্থা যাত কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ একনায়কত্ব আছিল। (গ) অৰ্থনীতি আছিল ৰাষ্ট্ৰ-নিয়ন্ত্ৰিত আৰু পৰিকল্পিত। (ঘ) উৎপাদনৰ সাধনৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰীয় মালিকীস্বত্ব আছিল। (ঙ) ই সমাজৰ সকলোকে নূন্যতম জীৱন-মান, শিক্ষা, স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰদান কৰিছিল।
২। গৰ্বাচেভৰ সংস্কাৰৰ কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ গৰ্বাচেভে সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ মুখ্য কাৰণসমূহ আছিল— (ক) চোভিয়েট অৰ্থনীতিৰ স্থবিৰতা আৰু পশ্চিম জগতৰ পৰা প্ৰযুক্তিগতভাৱে পিছ পৰি যোৱা। (খ) আমেৰিকাৰ সৈতে অস্ত্ৰ-প্ৰতিযোগিতাত অপৰিসীম ব্যয়ভাৰ। (গ) আমলাতান্ত্ৰিক জটিলতা আৰু দুৰ্নীতি। (ঘ) ১৯৭৯ চনৰ আফগানিস্তান যুদ্ধৰ আৰ্থিক বোজা। (ঙ) সাধাৰণ লোকৰ মাজত গণতান্ত্ৰিক স্বাধীনতাৰ আকাংক্ষা।
৩। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পৰিণাম কি কি?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ মুখ্য পৰিণামসমূহ হ’ল— (ক) দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ অন্ত আৰু আমেৰিকাৰ একক আধিপত্যৰ আৰম্ভ। (খ) ১৫টা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ উদয়। (গ) সমাজবাদী আদৰ্শৰ পৰাজয় আৰু পুঁজিবাদৰ বিজয়। (ঘ) আন্তৰ্জাতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহত ক্ষমতাৰ সমীকৰণৰ পৰিৱৰ্তন। (ঙ) তৃতীয় বিশ্বৰ দেশসমূহৰ বাবে নতুন প্ৰত্যাহ্বান।
৪। চক থেৰাপিৰ পৰিণাম কি কি আছিল?
উত্তৰঃ চক থেৰাপিৰ মুখ্য পৰিণাম— (ক) সম্পূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয়কৃত শিল্পখণ্ড ভাঙি পৰিল। (খ) ৰুবলৰ মান ৱেলেৰিয়াকৈ পতন হ’ল আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি বাঢ়িল। (গ) ব্যাপক বেকাৰত্ব আৰু দাৰিদ্ৰ্য সৃষ্টি হ’ল। (ঘ) সমাজ কল্যাণমূলক ব্যৱস্থা ভাঙি পৰিল। (ঙ) মাফিয়াৰ উত্থান আৰু সম্পদৰ অসম বণ্টন হ’ল। (চ) বহু লোক আগৰ সমাজবাদী জীৱন-ৰীতি পুনৰ আশা কৰিবলৈ ধৰিলে।
৫। ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্কৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্কৰ মুখ্য দিশসমূহ— (ক) ২০০১ চনৰ ভাৰত-ৰাছিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব ঘোষণাপত্ৰ। (খ) প্ৰতিৰক্ষা ক্ষেত্ৰত গভীৰ সহযোগিতা— ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা সৰ্বাধিক সামৰিক সঁজুলি ক্ৰয় কৰে। (গ) বহুমুখী বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ সমৰ্থনত যৌথ মত। (ঘ) শক্তি ক্ষেত্ৰত সহযোগিতা (পেট্ৰোলিয়াম, পাৰমাণৱিক শক্তি)। (ঙ) মহাকাশ আৰু প্ৰযুক্তি সহযোগিতা। (চ) সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান।
৬। শীতল যুদ্ধৰ অন্তৰ মুখ্য কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ শীতল যুদ্ধৰ অন্তৰ মুখ্য কাৰণ— (ক) চোভিয়েট ইউনিয়নৰ অৰ্থনৈতিক দুৰ্বলতা। (খ) গৰ্বাচেভৰ সংস্কাৰ আৰু পশ্চিম জগতৰ সৈতে সম্পৰ্ক উন্নয়নৰ প্ৰচেষ্টা। (গ) পূৰ্ব ইউৰোপত গণতন্ত্ৰৰ ঢৌ। (ঘ) বাৰ্লিন প্ৰাচীৰৰ পতন আৰু জাৰ্মান একত্ৰীকৰণ। (ঙ) ৱাৰছ চুক্তিৰ ভাঙোন। (চ) ১৯৯১ চনত চোভিয়েট ইউনিয়নৰ আনুষ্ঠানিক বিলোপ।
৭। সমাজবাদী গোটৰ ভাঙোনৰ কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ সমাজবাদী গোটৰ ভাঙোনৰ কাৰণ— (ক) অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতা আৰু পশ্চিম জগতৰ লগত প্ৰতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰা। (খ) ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰীকৰণ আৰু গণতান্ত্ৰিক স্বাধীনতাৰ অভাৱ। (গ) সাংস্কৃতিক আৰু জাতীয় আত্ম-পৰিচয়ৰ সংকট। (ঘ) আমলাতান্ত্ৰিক দুৰ্নীতি। (ঙ) প্ৰযুক্তিগত পশ্চাৎপদতা। (চ) সাধাৰণ মানুহৰ অসন্তুষ্টি।
৮। দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ পিছত বিশ্ব ৰাজনীতিত কি কি পৰিৱৰ্তন আহিল?
উত্তৰঃ দ্বি-মেৰুতাৰ অৱসানৰ পিছত বিশ্ব ৰাজনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আহিল— (ক) আমেৰিকা একক পৰাশক্তি হিচাপে আবিৰ্ভূত হ’ল। (খ) পুঁজিবাদ আৰু উদাৰ গণতন্ত্ৰৰ আদৰ্শৰ আধিপত্য হ’ল। (গ) বিশ্বায়ন প্ৰক্ৰিয়াই গতি লাভ কৰিলে। (ঘ) আঞ্চলিক সংঘাত বৃদ্ধি পালে। (ঙ) চীন, ভাৰতৰ দৰে নতুন শক্তিৰ উত্থান হ’ল। (চ) UN-ৰ ভূমিকা পৰিৱৰ্তন হ’ল।
৯। CIS গঠনৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত ১৯৯১ চনত গঠিত স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰমণ্ডল (CIS) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আঞ্চলিক সংস্থা। ই পূৰ্বৰ চোভিয়েট প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক সমন্বয় ৰক্ষা কৰে। ৰাছিয়া এই সংস্থাৰ মুখ্য চালিকা শক্তি। ই বাল্টিক ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বাহিৰে চোভিয়েট অঞ্চলৰ ১২টা ৰাষ্ট্ৰক সাঙোৰি ৰাখে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type)
১। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ কাৰণসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত পৃথিৱীৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু আদৰ্শগত মানচিত্ৰ সলনি হৈ পৰিল। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—
(ক) অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতা— চোভিয়েট অৰ্থনীতিয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰতিৰক্ষাত অপৰিসীম খৰচ কৰিছিল আৰু সাধাৰণ ভোগ্যপণ্যৰ উৎপাদন স্তিমিত হৈ পৰিছিল। জনসাধাৰণে দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় বস্তুৰ অভাৱত ভুগিছিল।
(খ) প্ৰযুক্তিগত পশ্চাৎপদতা— পশ্চিম জগতে কম্পিউটাৰ, যোগাযোগ আৰু পৰিবহণ প্ৰযুক্তিত যথেষ্ট অগ্ৰগতি কৰিছিল কিন্তু চোভিয়েট ব্যৱস্থা পিছ পৰি গৈছিল।
(গ) আমলাতান্ত্ৰিক জটিলতা— কেন্দ্ৰীভূত পৰিকল্পনা ব্যৱস্থাত আমলাতান্ত্ৰিক দুৰ্নীতি, লাল ফিতাশাহী আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত বিলম্ব এক প্ৰধান সমস্যা হৈ পৰিছিল।
(ঘ) আফগানিস্তান যুদ্ধ— ১৯৭৯ চনৰ আফগানিস্তানৰ যুদ্ধই চোভিয়েট অৰ্থনীতিৰ ওপৰত বিপুল বোজা চপাইছিল আৰু আন্তৰ্জাতিক ক্ষেত্ৰত ইউনিয়নৰ ভাবমূৰ্তি ক্ষুণ্ন কৰিছিল।
(ঙ) গৰ্বাচেভৰ সংস্কাৰ— গ্লাছনষ্ট আৰু পেৰেষ্ট্ৰাইকা সংস্কাৰে বহু সমস্যা সমাধানৰ পৰিবৰ্তে নতুন সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু ব্যৱস্থাটোৰ দুৰ্বলতা উন্মোচিত কৰিছিল।
(চ) জাতীয়তাবাদৰ উত্থান— ১৫টা প্ৰজাতন্ত্ৰৰ মাজত নিজস্ব জাতীয় পৰিচয়ৰ আকাংক্ষা বাঢ়িলে আৰু বহুটো প্ৰজাতন্ত্ৰই স্বাধীনতা ঘোষণা কৰিলে।
(ছ) ৰাজনৈতিক একনায়কত্ব— এক-দলীয় শাসন আৰু গণতান্ত্ৰিক স্বাধীনতাৰ অভাৱে জনসাধাৰণৰ মাজত অসন্তুষ্টি বাঢ়াইছিল।
(জ) বৰিচ ইয়েলৎচিনৰ ভূমিকা— ১৯৯১ চনৰ আগষ্ট অভ্যুত্থান বিফল হোৱাৰ পিছত ইয়েলৎচিনে ৰাছিয়াৰ স্বাধীনতা ঘোষণা কৰিলে আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতন অনিবাৰ্য কৰি তুলিলে।
২। চক থেৰাপি কি? ইয়াৰ পৰিণামসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত পূৰ্বৰ সমাজবাদী ৰাষ্ট্ৰসমূহক সাম্যবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ যি দ্ৰুত আৰু কঠোৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, তাকে চক থেৰাপি (Shock Therapy) বুলি কোৱা হয়। বিশ্ব বেংক আৰু আই.এম.এফ.-এ এই মডেল আগবঢ়াইছিল।
চক থেৰাপিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
- ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদৰ ব্যক্তিগতকৰণ।
- মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ আৰম্ভ।
- আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যলৈ মুকলি দ্বাৰ।
- ভৰ্তুকি আৰু সমাজ-কল্যাণমূলক প্ৰকল্প হ্ৰাস।
- মুদ্ৰা আৰু মূল্যৰ নিয়ন্ত্ৰণ অপসাৰণ।
চক থেৰাপিৰ পৰিণাম—
(ক) সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শিল্পখণ্ডৰ ভাঙোন। ৰাছিয়াত ৯০% শিল্প ব্যক্তিগতকৰণ কৰা হৈছিল। (খ) ৰুবলৰ ভয়াবহ অৱমূল্যায়ন আৰু বিপজ্জনক মুদ্ৰাস্ফীতি। (গ) ব্যাপক বেকাৰত্ব— লাখ লাখ লোকে কাম হেৰুৱালে। (ঘ) সমাজ-কল্যাণমূলক ব্যৱস্থাৰ পতন— শিক্ষা, স্বাস্থ্য সেৱা ব্যয়সাপেক্ষ হৈ পৰিল। (ঙ) ‘মাফিয়া পুঁজিবাদ’-ৰ উত্থান— সম্পদ মুষ্টিমেয় ‘অলিগাৰ্ক’-ৰ হাতত পুঞ্জীভূত হ’ল। (চ) পূৰ্বৰ মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ অৱনতি আৰু দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰ তলত নামি যোৱা। (ছ) সমাজবাদী যুগৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ পুৰণি স্মৃতিচাৰণ আৰু কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ পুনৰাগমন।
৩। দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ ফলাফল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৯১ চনত চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ লগে লগে দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ আনুষ্ঠানিক অন্ত পৰিল। ইয়াৰ ফলাফলসমূহ বহুমুখী আছিল—
(ক) একক পৰাশক্তিৰ আৱিৰ্ভাৱ— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ একক পৰাশক্তি হিচাপে আবিৰ্ভূত হ’ল। সামৰিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে আমেৰিকাৰ আধিপত্য বাঢ়িল।
(খ) পুঁজিবাদৰ বিজয়— উদাৰ পুঁজিবাদী অৰ্থনীতি আৰু গণতন্ত্ৰ বিশ্বব্যাপী আদৰ্শ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য হ’ল।
(গ) বিশ্বায়নৰ বিস্তাৰ— মুক্ত বাণিজ্য, লগ্নি প্ৰৱাহ, যোগাযোগ প্ৰযুক্তিৰ যুগ আৰম্ভ হ’ল।
(ঘ) নতুন ৰাষ্ট্ৰৰ উত্থান— ১৫টা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ আৰু পূৰ্ব ইউৰোপৰ গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ আৱিৰ্ভাৱ হ’ল।
(ঙ) আঞ্চলিক সংঘাত বৃদ্ধি— পূৰ্বৰ চাপাই থোৱা জাতিগত আৰু ধৰ্মীয় সংঘাত প্ৰকটিত হৈ পৰিল— যুগোস্লাভিয়াৰ গৃহযুদ্ধ, চেচেন বিদ্ৰোহ আদি।
(চ) NATO-ৰ বিস্তাৰ— পূৰ্ব ইউৰোপলৈ NATO-ৰ সম্প্ৰসাৰণ হ’ল।
(ছ) তৃতীয় বিশ্বৰ অৱস্থা— চোভিয়েট ইউনিয়নৰ অৱনতিৰ পিছত নিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰসমূহে নতুন কৌশল সাজিব লগা হ’ল।
(জ) UN-ৰ ভূমিকা পৰিৱৰ্তন— নিৰাপত্তা পৰিষদত আমেৰিকাৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পালে। পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ-প্ৰসাৰ ৰোধ চুক্তি, সন্ত্ৰাসবাদ-বিৰোধী যুদ্ধ আদি নতুন বিষয় গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠিল।
৪। গৰ্বাচেভৰ সংস্কাৰৰ স্বৰূপ আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনত ইয়াৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৮৫ চনত মিখাইল গৰ্বাচেভ চোভিয়েট কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ সাধাৰণ সম্পাদক হোৱাৰ পিছত তেওঁ স্থবিৰ চোভিয়েট ব্যৱস্থাত নতুন প্ৰাণ-চাঞ্চল্য আনিবলৈ দুটা মুখ্য সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিলে—
(ক) গ্লাছনষ্ট (Glasnost) — মুক্ততা— এই নীতিৰ অধীনত সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা স্বীকাৰ কৰা হ’ল, ৰাজনৈতিক বন্দীৰ মুক্তি, ইতিহাসৰ পুনৰ-মূল্যায়ন আৰু চৰকাৰৰ সমালোচনাৰ অনুমতি দিয়া হ’ল।
(খ) পেৰেষ্ট্ৰাইকা (Perestroika) — পুনৰ্গঠন— ই অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক পুনৰ্গঠনৰ এক বিস্তৃত পৰিকল্পনা আছিল— বজাৰ-ভিত্তিক উপাদান অন্তৰ্ভুক্তি, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যোগৰ স্বায়ত্তশাসন, সীমিতভাৱে বহু-দলীয় ৰাজনীতিৰ অনুমতি।
চোভিয়েট পতনত গৰ্বাচেভৰ সংস্কাৰৰ ভূমিকা—
গৰ্বাচেভৰ উদ্দেশ্য আছিল চোভিয়েট ব্যৱস্থাটোক বিনাশ নকৰি ইয়াক সংস্কাৰৰ মাধ্যমেৰে বচাই ৰাখিবলৈ। কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত ইয়াৰ বিপৰীত হ’ল— (i) মুক্ততাৰ ফলত আমলাতান্ত্ৰিক দুৰ্নীতি, অৰ্থনৈতিক পশ্চাৎপদতা প্ৰকাশ পালে। (ii) দলীয় শৃঙ্খলা ক্ষীণ হৈ পৰিল। (iii) প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহত বিচ্ছিন্নতাবাদী প্ৰৱণতা বাঢ়িল। (iv) পশ্চিমি ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে আপোচ-বুজাবুজিয়ে চোভিয়েট প্ৰতিৰক্ষা গোটৰ ভাঙোন আনিলে। (v) ১৯৯১ চনৰ আগষ্ট অভ্যুত্থানৰ বিফলতা আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পদৰ পৰা পদত্যাগে চোভিয়েট ইউনিয়নৰ আনুষ্ঠানিক অন্ত পেলালে।
আদৰ্শগতভাৱে গৰ্বাচেভে সমাজবাদক মানৱীয় ৰূপ দিব বিচাৰিছিল কিন্তু তেওঁৰ সংস্কাৰে অজান্তে কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ একনায়কত্বৰ আধাৰভূমিক দুৰ্বল কৰি তুলিলে।
৫। ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্কৰ ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু বৰ্তমান অৱস্থা বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্ক বিশ্ব ৰাজনীতিৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰৰ মাজৰ এক ঐতিহাসিক, কৌশলগত আৰু গভীৰ সম্পৰ্ক।
ঐতিহাসিক পটভূমি—
(ক) ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা সম্পৰ্ক উন্নত হৈ আহিছে। (খ) ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-চোভিয়েট মৈত্ৰী চুক্তিয়ে এই সম্পৰ্কক স্থায়ী ভিত্তি দিছিল। (গ) শীতল যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰত নিৰপেক্ষ আছিল যদিও চোভিয়েট ইউনিয়নৰ লগত ভাৰতৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল। (ঘ) চোভিয়েট ইউনিয়নে কাশ্মীৰ প্ৰসঙ্গত UN-ত ভাৰতৰ পক্ষত ভেটো প্ৰদান কৰিছিল।
২০০১ চনৰ কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব ঘোষণাপত্ৰ—
২০০১ চনত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী অটল বিহাৰী বাজপেয়ী আৰু ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ভ্লাদিমিৰ পুটিনৰ মাজত স্বাক্ষৰিত এই ঘোষণাপত্ৰে দুয়োখন দেশৰ মাজত নিয়মিত সংলাপৰ ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
সহযোগিতাৰ ক্ষেত্ৰসমূহ—
- প্ৰতিৰক্ষা— ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা সৰ্বাধিক সামৰিক সঁজুলি ক্ৰয় কৰে— সুখোই বিমান, T-90 টেংক, কিলো শ্ৰেণীৰ চাবমেৰিন, ব্ৰাহ্মোস ক্ষেপণাস্ত্ৰ যৌথভাৱে নিৰ্মাণ।
- পাৰমাণৱিক শক্তি— কুদানকুলম পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ প্ৰকল্প ৰাছিয়াৰ সহযোগিতাত নিৰ্মিত।
- পেট্ৰোলিয়াম— ছাখালিন তেলক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ONGC-ৰ লগ্নি।
- মহাকাশ— চন্দ্ৰযান, গগনযান প্ৰকল্পত প্ৰযুক্তি বিনিময়।
- সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক— ৰাজ কাপুৰৰ চিনেমা, ৰাছিয়ান ভাষা শিক্ষা আদি।
- আন্তৰ্জাতিক মঞ্চ— BRICS, SCO-ত যৌথ সদস্যপদ।
বৰ্তমান প্ৰত্যাহ্বান— আমেৰিকাৰ লগত ভাৰতৰ সম্পৰ্ক বৃদ্ধি, চীন-ৰাছিয়া ঘনিষ্ঠতা, ৰাছিয়া-পাকিস্তান সম্পৰ্কৰ পৰিৱৰ্তন আৰু ইউক্ৰেইন সংঘাত— এই সকলোবোৰে ভাৰত-ৰাছিয়া সম্পৰ্কত নতুন প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিছে। তথাপি দুয়োখন দেশৰ পাৰস্পৰিক বিশ্বাস আৰু কৌশলগত গুৰুত্ব অপৰিৱৰ্তিত আছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ শেষ ৰাষ্ট্ৰপতি কোন আছিল?
(ক) লেনিন (খ) ষ্টালিন (গ) মিখাইল গৰ্বাচেভ (ঘ) বৰিচ ইয়েলৎচিন
উত্তৰঃ (গ) মিখাইল গৰ্বাচেভ।
২। বাৰ্লিন প্ৰাচীৰ কেতিয়া পতন হৈছিল?
(ক) ১৯৮৫ (খ) ১৯৮৯ (গ) ১৯৯০ (ঘ) ১৯৯১
উত্তৰঃ (খ) ১৯৮৯।
৩। গ্লাছনষ্টৰ অৰ্থ কি?
(ক) পুনৰ্গঠন (খ) মুক্ততা (গ) সমাজবাদ (ঘ) পুঁজিবাদ
উত্তৰঃ (খ) মুক্ততা।
৪। চক থেৰাপি ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
(ক) চীন (খ) ভাৰত (গ) ৰাছিয়া আৰু পূৰ্ব ইউৰোপ (ঘ) আমেৰিকা
উত্তৰঃ (গ) ৰাছিয়া আৰু পূৰ্ব ইউৰোপ।
৫। CIS গঠন হৈছিল কোন চনত?
(ক) ১৯৮৯ (খ) ১৯৯০ (গ) ১৯৯১ (ঘ) ১৯৯২
উত্তৰঃ (গ) ১৯৯১।
৬। চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত কিমান নতুন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল?
(ক) ১২ (খ) ১৩ (গ) ১৪ (ঘ) ১৫
উত্তৰঃ (ঘ) ১৫।
৭। ৰুছ বিপ্লৱ কোন চনত হৈছিল?
(ক) ১৯০৫ (খ) ১৯১৪ (গ) ১৯১৭ (ঘ) ১৯২২
উত্তৰঃ (গ) ১৯১৭।
৮। ভাৰত-ৰাছিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব ঘোষণাপত্ৰত স্বাক্ষৰ হৈছিল কোন চনত?
(ক) ১৯৯৯ (খ) ২০০০ (গ) ২০০১ (ঘ) ২০০৩
উত্তৰঃ (গ) ২০০১।
৯। ৱাৰছ চুক্তি গঠন হৈছিল কোন চনত?
(ক) ১৯৪৯ (খ) ১৯৫৫ (গ) ১৯৬১ (ঘ) ১৯৯১
উত্তৰঃ (খ) ১৯৫৫।
১০। চোভিয়েট ইউনিয়নে আফগানিস্তানৰ যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰিছিল কোন চনত?
(ক) ১৯৭৫ (খ) ১৯৭৯ (গ) ১৯৮৫ (ঘ) ১৯৮৯
উত্তৰঃ (খ) ১৯৭৯।
১১। ৰাছিয়াৰ প্ৰথম নিৰ্বাচিত ৰাষ্ট্ৰপতি কোন আছিল?
(ক) গৰ্বাচেভ (খ) পুটিন (গ) ইয়েলৎচিন (ঘ) মেদভেদেভ
উত্তৰঃ (গ) ইয়েলৎচিন।
১২। ‘দ্বি-মেৰুতাৰ অৱসান’-ৰ প্ৰতীকী ঘটনা কোনটো?
(ক) আফগান যুদ্ধ (খ) বাৰ্লিন প্ৰাচীৰৰ পতন (গ) কোৰিয়া যুদ্ধ (ঘ) ভিয়েটনাম যুদ্ধ
উত্তৰঃ (খ) বাৰ্লিন প্ৰাচীৰৰ পতন।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
- চোভিয়েট ইউনিয়ন ভাঙি পৰিছিল ______ চনত। (উত্তৰঃ ১৯৯১)
- গৰ্বাচেভৰ মুক্ততা নীতিক ______ বুলি কোৱা হয়। (উত্তৰঃ গ্লাছনষ্ট)
- চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত গঠিত স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সংস্থা ______। (উত্তৰঃ CIS)
- বাৰ্লিন প্ৰাচীৰ পতন হৈছিল ______ চনত। (উত্তৰঃ ১৯৮৯)
- ৰাছিয়াৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ______। (উত্তৰঃ বৰিচ ইয়েলৎচিন)
- চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত ______টা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল। (উত্তৰঃ ১৫)
- চোভিয়েট ইউনিয়নৰ পৰা সমাজবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াক ______ বুলি কোৱা হয়। (উত্তৰঃ চক থেৰাপি)
- ২০০১ চনত ভাৰত-ৰাছিয়াৰ মাজত ______ ঘোষণাপত্ৰ স্বাক্ষৰিত হৈছিল। (উত্তৰঃ কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব)
শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)
- মিখাইল গৰ্বাচেভ চোভিয়েট ইউনিয়নৰ অন্তিম ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল। (শুদ্ধ)
- বাৰ্লিন প্ৰাচীৰ ১৯৯১ চনত পতন হৈছিল। (অশুদ্ধ — ১৯৮৯)
- চোভিয়েট ইউনিয়নৰ ভাঙোনৰ পিছত ১২টা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল। (অশুদ্ধ — ১৫টা)
- চক থেৰাপিয়ে ৰাছিয়াৰ অৰ্থনীতিক ক্ষতি কৰিছিল। (শুদ্ধ)
- ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ মাজত গভীৰ কৌশলগত সম্পৰ্ক আছে। (শুদ্ধ)
- পেৰেষ্ট্ৰাইকা মানে ‘মুক্ততা’। (অশুদ্ধ — পুনৰ্গঠন)
- ৱাৰছ চুক্তি আছিল ন্যাটোৰ সমৰ্থনত। (অশুদ্ধ — ন্যাটোৰ বিৰোধী)
- চোভিয়েট ইউনিয়ন ১৯১৭ চনৰ ৰুছ বিপ্লৱৰ ফলত গঠিত হৈছিল। (শুদ্ধ)
কালৰেখা (Timeline)
| চন | ঘটনা |
|---|---|
| ১৯১৭ | ৰুছ বিপ্লৱ — চোভিয়েট ব্যৱস্থাৰ সূচনা |
| ১৯২২ | চোভিয়েট ইউনিয়নৰ আনুষ্ঠানিক গঠন |
| ১৯৪৫ | দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত — দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্বৰ আৰম্ভ |
| ১৯৪৯ | NATO গঠন |
| ১৯৫৫ | ৱাৰছ চুক্তি গঠন |
| ১৯৭১ | ভাৰত-চোভিয়েট মৈত্ৰী চুক্তি |
| ১৯৭৯ | চোভিয়েটৰ আফগানিস্তানত হস্তক্ষেপ |
| ১৯৮৫ | মিখাইল গৰ্বাচেভৰ ক্ষমতাত আৰোহণ |
| ১৯৮৬ | গ্লাছনষ্ট আৰু পেৰেষ্ট্ৰাইকাৰ আৰম্ভ |
| ১৯৮৯ | বাৰ্লিন প্ৰাচীৰৰ পতন |
| ১৯৯০ | জাৰ্মান একত্ৰীকৰণ |
| ১৯৯১ (আগষ্ট) | চোভিয়েট অভ্যুত্থানৰ চেষ্টা বিফল |
| ১৯৯১ (ডিচেম্বৰ) | চোভিয়েট ইউনিয়নৰ আনুষ্ঠানিক বিলোপ; CIS গঠন |
| ২০০১ | ভাৰত-ৰাছিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব ঘোষণাপত্ৰ |
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| দ্বি-মেৰুকীয় বিশ্ব ব্যৱস্থা | আমেৰিকা আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ নেতৃত্বত গঠিত দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী শিবিৰৰ ব্যৱস্থা |
| শীতল যুদ্ধ | প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধ নোহোৱাকৈ চলোৱা কূটনৈতিক-সামৰিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা |
| গ্লাছনষ্ট | মুক্ততা; চোভিয়েট সমাজত গৰ্বাচেভৰ স্বচ্ছতাৰ নীতি |
| পেৰেষ্ট্ৰাইকা | পুনৰ্গঠন; চোভিয়েট অৰ্থনীতি আৰু ৰাজনীতিৰ পুনৰ্গঠন |
| চক থেৰাপি | সমাজবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন |
| ৱাৰছ চুক্তি | ১৯৫৫ চনৰ চোভিয়েট নেতৃত্বৰ সামৰিক জোট |
| NATO | উত্তৰ আটলান্টিক চুক্তি সংগঠন; আমেৰিকা নেতৃত্বৰ পশ্চিমী সামৰিক জোট |
| CIS | স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰমণ্ডল; ১৯৯১ চনত গঠিত |
| সমাজবাদ | উৎপাদনৰ সাধনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত গঠিত অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা |
| পুঁজিবাদ | ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব আৰু মুক্ত বজাৰৰ ভিত্তিত অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা |
| একক পৰাশক্তি | চোভিয়েট পতনৰ পিছত একক বিশ্ব আধিপত্যৰ অধিকাৰী আমেৰিকা |
| অলিগাৰ্ক | চক থেৰাপিৰ পিছত উদ্ভৱ হোৱা ৰাছিয়াৰ ক্ষমতাশালী ধনিক শ্ৰেণী |