HSLC GURUলৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আপুনি পাব ASSEB (Assam State School Education Board)ৰ Class 12 Logic and Philosophy বিষয়ৰ অষ্টম অধ্যায় “ধৰ্ম” (Religion / Philosophy of Religion)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্তৰ। এই অধ্যায়টোত ধৰ্মৰ সংজ্ঞা, ধৰ্মৰ লক্ষণ, ধৰ্মৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন তত্ত্ব, ধৰ্ম আৰু নীতিৰ সম্পৰ্ক, ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক, ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ যুক্তিসমূহ (বিশ্বতাত্ত্বিক, উদ্দেশ্যবাদী, সত্তাতাত্ত্বিক, নৈতিক), অশুভৰ সমস্যা আদি বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ASSEB Higher Secondary Second Year পৰীক্ষাৰ বাবে এই নোটটো সম্পূৰ্ণৰূপে উপযোগী।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
ধৰ্ম মানৱ জীৱনৰ এক অতি প্ৰাচীন আৰু গভীৰ অনুভৱ। ইংৰাজী “Religion” শব্দটো লেটিন “Religare” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “বান্ধি ৰখা” (to bind)। সংস্কৃত “ধৰ্ম” শব্দটো “ধৃ” ধাতুৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে, যাৰ অৰ্থ ধাৰণ কৰা বা ধৰি ৰখা — “ধাৰয়তি ইতি ধৰ্মঃ”। ধৰ্ম হৈছে এনে এক বিশ্বাস আৰু আচৰণ পদ্ধতি যিয়ে মানুহক এক অলৌকিক পৰম শক্তিৰ লগত যোগাযোগ স্থাপন কৰিবলৈ সহায় কৰে।
বিভিন্ন দাৰ্শনিকে ধৰ্মক বিভিন্নভাৱে সংজ্ঞায়িত কৰিছে। হেগেলৰ মতে ধৰ্ম হৈছে পৰম মনৰ জ্ঞান। টাইলৰে ধৰ্মক “আধ্যাত্মিক সত্তাত বিশ্বাস” বুলি কৈছে। ম্যাক্স মুলাৰে ধৰ্মক অসীমক উপলব্ধি কৰা মানসিক ক্ষমতা বুলি কৈছে। স্লেইয়াৰমাখাৰে ইয়াক “অসীমৰ প্ৰতি পৰম নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুভূতি” বুলি কৈছে। কান্টে কৈছে — “ধৰ্ম হৈছে কৰ্তব্যক ঐশ্বৰিক আদেশ ৰূপে স্বীকাৰ কৰা।” মেথিউ আৰ্নল্ডে কৈছে — “ধৰ্ম হৈছে আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা” (Morality touched with emotion)। ফ্লিন্টৰ সংজ্ঞাটো অধিক সন্তোষজনক বুলি গণ্য কৰা হয়।
ধৰ্মৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল — অলৌকিক বা পৰম শক্তিৰ প্ৰতি বিশ্বাস, ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ, পূজা-অৰ্চনা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠান, নৈতিক জীৱন-পদ্ধতি, ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায় বা সমাজ, ভক্তি আৰু প্ৰাৰ্থনা, আৰু আত্মাৰ অমৰত্বত বিশ্বাস। ধৰ্মত চিন্তা (thinking), অনুভূতি (feeling) আৰু ইচ্ছা (willing) — এই তিনিটা উপাদান বিদ্যমান।
ধৰ্মৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে বিভিন্ন তত্ত্ব আছে। ই.বি. টাইলৰে “জীৱাত্মবাদ” (Animism) তত্ত্ব দাঙি ধৰিছে — আদিম মানুহে স্বপ্ন আৰু মৃত্যুৰ পৰা আত্মাৰ ধাৰণা পাইছিল। ফ্ৰেজাৰে “যাদুবিদ্যা তত্ত্ব” (Magic theory) দিছে। ম্যাক্স মুলাৰে “প্ৰকৃতি-পূজা তত্ত্ব” (Naturalism) প্ৰৱৰ্তন কৰিছে। আগষ্ট কোঁতে “ফেটিচিজম” (Fetishism) তত্ত্বৰ কথা কৈছে। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্বপুৰুষ-পূজা (Ancestor-worship), টোটেমবাদ (Totemism), ফ্ৰয়ডৰ পিতৃ-তত্ত্ব আৰু ৰুডল্ফ অট্টোৰ ধৰ্মীয় অনুভূতি (Numinous) তত্ত্ব উল্লেখযোগ্য।
ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ বাবে দাৰ্শনিকসকলে চাৰিটা মুখ্য যুক্তি দাঙি ধৰিছে — (১) বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি (Cosmological argument): এই বিশ্বৰ এটা প্ৰথম কাৰণ আছে আৰু সেইটোৱেই ঈশ্বৰ — থোমাছ একুইনাছে এই যুক্তি দিছে। (২) উদ্দেশ্যবাদী/সৃষ্টিতাত্ত্বিক যুক্তি (Teleological argument): বিশ্বৰ সুশৃংখলতা আৰু উদ্দেশ্যপূৰ্ণ সংগঠনে এজন বুদ্ধিমান সৃষ্টিকৰ্তাৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰে — পেলিৰ “ঘড়ী যুক্তি” ইয়াৰ উদাহৰণ। (৩) সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি (Ontological argument): এনচেলম আৰু দেকাৰ্তে দিয়া এই যুক্তিত পূৰ্ণ সত্তাৰ ধাৰণাই ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰে। (৪) নৈতিক যুক্তি (Moral argument): কান্টে দিয়া এই যুক্তিত পৰম শুভৰ ধাৰণাই ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বক অপৰিহাৰ্য কৰি তোলে।
অশুভৰ সমস্যা (Problem of Evil) ধৰ্মদৰ্শনৰ এক জটিল সমস্যা। যদি ঈশ্বৰ সৰ্বশক্তিমান, সৰ্বজ্ঞ আৰু পৰম মঙ্গলময় হয়, তেন্তে জগতত অশুভৰ অস্তিত্ব কেনেকৈ সম্ভৱ? ইয়াৰ সমাধানৰ বাবে অগাষ্টিনৰ “মুক্ত-ইচ্ছা থিয়’ডিচী”, আইৰিনিয়াছৰ “আত্মা-গঠন থিয়’ডিচী” আৰু বৈদান্তিক “কৰ্ম-মায়া” তত্ত্ব আছে। ভাৰতীয় দৰ্শনত সগুণ আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা, অদ্বৈত, বিশিষ্টাদ্বৈত আৰু দ্বৈতবাদ, বৌদ্ধ অনীশ্বৰবাদ, জৈন ধৰ্ম আৰু শিখ ধৰ্মৰ “একওংকাৰ” আদি ঈশ্বৰ ধাৰণাসমূহ পোৱা যায়। মুক্তি বা মোক্ষ হৈছে সকলো ভাৰতীয় ধৰ্মৰ চৰম লক্ষ্য।
Summary (in English)
Religion is one of the oldest and deepest realms of human experience. The English word “Religion” comes from the Latin “Religare,” meaning “to bind.” The Sanskrit word “Dharma” derives from the root “Dhri” — meaning to hold or sustain (“Dharayati iti Dharma”). Religion is a system of belief and conduct that connects man with a transcendent supreme power.
Different philosophers have defined religion differently. Hegel calls religion “knowledge of the absolute mind.” Tylor defines it as “belief in spiritual beings.” Max Muller sees it as “a mental faculty that enables man to apprehend the infinite.” Schleiermacher describes religion as “the feeling of absolute dependence on the infinite.” Kant says: “Religion is the recognition of duties as divine commands.” Matthew Arnold calls it “morality touched with emotion.” Flint’s definition is considered the most satisfactory.
The chapter discusses the characteristics of religion, theories of its origin (Animism by Tylor, Magic theory by Frazer, Naturalism by Max Muller, Fetishism, Ancestor-worship, Totemism, Freud’s father theory, Otto’s Numinous), the relationship of religion with morality, science, and philosophy, and four major arguments for the existence of God: Cosmological (Aquinas), Teleological (Paley’s watchmaker), Ontological (Anselm, Descartes), and Moral (Kant). It also covers the problem of evil with theodicies (Augustinian, Irenaean, Vedantic), Indian conceptions of God (Saguna and Nirguna Brahman, Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita, Buddhism, Jainism, Sikhism’s Ek Onkar), and the concept of liberation (Moksha).
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answers)
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। “Religion” শব্দটো কি ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Religion” শব্দটো লেটিন “Religare” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “বান্ধি ৰখা” (to bind)।
প্ৰশ্ন ২। সংস্কৃত “ধৰ্ম” শব্দৰ ব্যুৎপত্তি কি?
উত্তৰঃ সংস্কৃত “ধৰ্ম” শব্দটো “ধৃ” ধাতুৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে, যাৰ অৰ্থ “ধাৰণ কৰা” বা “ধৰি ৰখা”। সেয়েহে কোৱা হয় — “ধাৰয়তি ইতি ধৰ্মঃ”।
প্ৰশ্ন ৩। “ধৰ্ম হৈছে আধ্যাত্মিক সত্তাত বিশ্বাস” — কোনে কৈছে?
উত্তৰঃ এই সংজ্ঞা ই.বি. টাইলৰে (E.B. Tylor) দিছে।
প্ৰশ্ন ৪। “ধৰ্ম হৈছে পৰম মনৰ জ্ঞান” — কাৰ সংজ্ঞা?
উত্তৰঃ এই সংজ্ঞা জাৰ্মান দাৰ্শনিক হেগেলে (Hegel) দিছে।
প্ৰশ্ন ৫। “ধৰ্ম হৈছে আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা” — কোনে কৈছে?
উত্তৰঃ এই কথা মেথিউ আৰ্নল্ডে (Matthew Arnold) কৈছে — “Religion is morality touched with emotion.”
প্ৰশ্ন ৬। কান্টৰ মতে ধৰ্ম কি?
উত্তৰঃ কান্টৰ মতে — “ধৰ্ম হৈছে আমাৰ কৰ্তব্যসমূহক ঐশ্বৰিক আদেশ ৰূপে স্বীকাৰ কৰা।”
প্ৰশ্ন ৭। “ধৰ্ম হৈছে অসীমৰ প্ৰতি পৰম নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুভূতি” — কাৰ সংজ্ঞা?
উত্তৰঃ এই সংজ্ঞা স্লেইয়াৰমাখাৰে (Schleiermacher) দিছে।
প্ৰশ্ন ৮। “জীৱাত্মবাদ” (Animism) তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ জীৱাত্মবাদ তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ই.বি. টাইলৰ (E.B. Tylor)।
প্ৰশ্ন ৯। “যাদুবিদ্যা তত্ত্ব” (Magic theory) কোনে দিছে?
উত্তৰঃ যাদুবিদ্যা তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জে.জি. ফ্ৰেজাৰ (J.G. Frazer)।
প্ৰশ্ন ১০। প্ৰকৃতি-পূজা তত্ত্ব (Naturalism) কাৰ?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতি-পূজা বা প্ৰাকৃতিকতাবাদ তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ম্যাক্স মুলাৰ (Max Muller)।
প্ৰশ্ন ১১। “Numinous” ধাৰণাটো কোনে দিছে?
উত্তৰঃ “Numinous” বা ধৰ্মীয় অনুভূতিৰ ধাৰণাটো জাৰ্মান দাৰ্শনিক ৰুডল্ফ অট্টোয়ে (Rudolf Otto) দিছে।
প্ৰশ্ন ১২। বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তিৰ (Cosmological argument) প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰঃ বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা হৈছে চেইন্ট থোমাছ একুইনাছ (St. Thomas Aquinas)।
প্ৰশ্ন ১৩। “ঘড়ী যুক্তি” (Watchmaker argument) কাৰ?
উত্তৰঃ “ঘড়ী যুক্তি” উইলিয়াম পেলিৰ (William Paley)। এইটো উদ্দেশ্যবাদী যুক্তিৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১৪। সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তিৰ (Ontological argument) প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে চেইন্ট এনচেলম (St. Anselm)। পিছত দেকাৰ্তেও (Descartes) এই যুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৫। নৈতিক যুক্তি (Moral argument) কোনে দিছে?
উত্তৰঃ নৈতিক যুক্তি জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্টে (Immanuel Kant) দিছে।
প্ৰশ্ন ১৬। ঈশ্বৰৰ চাৰিটা প্ৰধান গুণ কি কি?
উত্তৰঃ ঈশ্বৰৰ চাৰিটা প্ৰধান গুণ হ’ল — (১) সৰ্বশক্তিমান (Omnipotent), (২) সৰ্বজ্ঞ (Omniscient), (৩) পৰম মঙ্গলময় (Omnibenevolent), আৰু (৪) চিৰন্তন (Eternal)।
প্ৰশ্ন ১৭। সগুণ ব্ৰহ্ম আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম মানে কি?
উত্তৰঃ সগুণ ব্ৰহ্ম হৈছে গুণযুক্ত ব্ৰহ্ম, যিজনৰ ৰূপ, নাম আৰু গুণ আছে — যেনে বিষ্ণু, শিৱ। নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম হৈছে গুণ-ৰূপ-নাম বিহীন নিৰাকাৰ পৰম সত্তা — অদ্বৈত বেদান্তৰ ব্ৰহ্ম।
প্ৰশ্ন ১৮। বৌদ্ধ ধৰ্মক “অনীশ্বৰবাদী” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মই সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰৰ ধাৰণা স্বীকাৰ নকৰে, কেৱল কৰ্মৰ নিয়ম আৰু নিৰ্বাণৰ কথা কয়। সেইবাবে ইয়াক “অনীশ্বৰবাদী” (Atheistic) ধৰ্ম বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৯। “একওংকাৰ” (Ek Onkar) কোন ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ?
উত্তৰঃ “একওংকাৰ” শিখ ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ, যিয়ে ঈশ্বৰৰ একত্বৰ কথা প্ৰকাশ কৰে — অৰ্থাৎ “ঈশ্বৰ এজনেই”।
প্ৰশ্ন ২০। ভাৰতীয় দৰ্শনত মুক্তিৰ চাৰিটা মাৰ্গ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত মুক্তিৰ চাৰিটা মাৰ্গ হ’ল — জ্ঞান-যোগ, কৰ্ম-যোগ, ভক্তি-যোগ আৰু ৰাজ-যোগ।
প্ৰশ্ন ২১। মোক্ষ বা মুক্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মোক্ষ বা মুক্তি বুলিলে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ (সংসাৰ চক্ৰ)ৰ পৰা চিৰস্থায়ী মুক্তি বুজা যায়। ই হৈছে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চৰম পুৰুষাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ২২। থিয়’ডিচী (Theodicy) মানে কি?
উত্তৰঃ থিয়’ডিচী হৈছে এনে এক দাৰ্শনিক প্ৰচেষ্টা যিয়ে অশুভৰ অস্তিত্বৰ মাজতো ঈশ্বৰৰ ন্যায়পৰায়ণতা আৰু সৰ্বশক্তিমত্বক যুক্তিৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
প্ৰশ্ন ২৩। ধৰ্মৰ তিনিটা মুখ্য উপাদান কি কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মৰ তিনিটা মুখ্য উপাদান হ’ল — চিন্তা (Thinking), অনুভূতি (Feeling) আৰু ইচ্ছা (Willing)।
প্ৰশ্ন ২৪। “Religion is the recognition of duties as divine commands” — এই উক্তি কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তি জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্টৰ।
প্ৰশ্ন ২৫। “টোটেমবাদ” (Totemism) মানে কি?
উত্তৰঃ টোটেমবাদ হৈছে এনে এক ধৰ্মীয় বিশ্বাস য’ত কোনো গোষ্ঠী বা গোত্ৰই নিজৰ পূৰ্বপুৰুষ বুলি কোনো এক জীৱ-জন্তু, গছ বা প্ৰাকৃতিক বস্তুক পূজা কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। ধৰ্মৰ সংজ্ঞা দিয়া। বিভিন্ন দাৰ্শনিকে দিয়া সংজ্ঞাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মৰ এক সাৰ্বজনীন সংজ্ঞা দিয়া কঠিন। ইংৰাজী “Religion” শব্দটো লেটিন “Religare” শব্দৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “বান্ধি ৰখা”। ই মানুহক ঈশ্বৰৰ সৈতে বান্ধি ৰখা সম্বন্ধ। সংস্কৃত “ধৰ্ম” শব্দটো “ধৃ” ধাতুৰ পৰা আহিছে — যিয়ে ধাৰণ কৰে সিয়েই ধৰ্ম।
বিভিন্ন দাৰ্শনিকৰ সংজ্ঞাসমূহ —
(১) হেগেল — “ধৰ্ম হৈছে পৰম মনৰ জ্ঞান।” এই সংজ্ঞাটো অতিমাত্ৰাত বুদ্ধিবাদী।
(২) ই.বি. টাইলৰ — “ধৰ্ম হৈছে আধ্যাত্মিক সত্তাত বিশ্বাস (Belief in spiritual beings)।”
(৩) ম্যাক্স মুলাৰ — “ধৰ্ম হৈছে এক মানসিক ক্ষমতা যিয়ে মানুহক অসীমক উপলব্ধি কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।”
(৪) স্লেইয়াৰমাখাৰ — “ধৰ্ম হৈছে সসীমৰ মাজত অসীমৰ আৰু অস্থায়ীৰ মাজত চিৰন্তনৰ এক উষ্ণ, ঘনিষ্ঠ আৰু প্ৰত্যক্ষ সচেতনতা।”
(৫) কান্ট — “ধৰ্ম হৈছে আমাৰ কৰ্তব্যসমূহক ঐশ্বৰিক আদেশ ৰূপে স্বীকাৰ কৰা।”
(৬) মেথিউ আৰ্নল্ড — “ধৰ্ম হৈছে আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা।”
(৭) মাৰ্টিনিউ — “ধৰ্ম হৈছে সদা-জীৱিত ঈশ্বৰত বিশ্বাস, যিজনৰ মানৱজাতিৰ সৈতে নৈতিক সম্বন্ধ আছে।”
(৮) হোয়াইটহেড — “ধৰ্ম হৈছে সেই বিষয় যিটো মানুহে নিজৰ একাকীত্বত কৰে।”
(৯) টিলিচ — “ধৰ্ম হৈছে চৰম চিন্তা (Ultimate concern)।”
(১০) ফ্লিন্ট — “ধৰ্ম হৈছে নিজতকৈ বহু শক্তিশালী আৰু ইন্দ্ৰিয়াতীত সত্তাৰ প্ৰতি মানুহৰ বিশ্বাস, যিজন আমাৰ অনুভূতি আৰু কাৰ্যৰ প্ৰতি উদাসীন নহয়, আৰু সেই বিশ্বাসৰ পৰা উৎপন্ন অনুভূতি আৰু অভ্যাস।” — ফ্লিন্টৰ এই সংজ্ঞাটো অধিক সন্তোষজনক বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ই ধৰ্মৰ বিশ্বাস, অনুভূতি আৰু আচৰণ — তিনিটা দিশকেই অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
প্ৰশ্ন ২। ধৰ্মৰ লক্ষণ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মৰ লক্ষণসমূহ হ’ল —
(১) অলৌকিক বা পৰম শক্তিত বিশ্বাস: ধৰ্মৰ মূল ভিত্তি হৈছে এক অতিন্দ্ৰিয় বা পৰম শক্তিৰ অস্তিত্বত বিশ্বাস। প্ৰায় সকলো ধৰ্মতে ঈশ্বৰ বা ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা আছে।
(২) ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ: প্ৰতিটো ধৰ্মৰে নিজা পবিত্ৰ গ্ৰন্থ আছে — হিন্দু ধৰ্মত বেদ-উপনিষদ-গীতা, খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত বাইবেল, ইছলামত কুৰআন, বৌদ্ধ ধৰ্মত ত্ৰিপিটক, শিখ ধৰ্মত গুৰু গ্ৰন্থ সাহিব আদি।
(৩) আচাৰ-অনুষ্ঠান (Rituals): পূজা, প্ৰাৰ্থনা, ধ্যান, যজ্ঞ, উপবাস আদি ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান প্ৰতিটো ধৰ্মতে দেখা যায়।
(৪) নৈতিক জীৱন: ধৰ্মই অনুসৰণকাৰীক নৈতিক জীৱন-যাপনৰ আদেশ দিয়ে। সত্য, অহিংসা, ক্ষমা, প্ৰেম আদি গুণ ধৰ্মই শিকায়।
(৫) ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায় বা সমাজ: ধৰ্ম এক সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান। ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে এক বিশেষ সম্প্ৰদায় গঠন কৰে।
(৬) ভক্তি আৰু প্ৰাৰ্থনা: ভক্ত আৰু ভগৱানৰ মাজত প্ৰেম, ভক্তি আৰু সমৰ্পণৰ সম্পৰ্ক ধৰ্মৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।
(৭) আত্মাৰ অমৰত্বত বিশ্বাস: প্ৰায় সকলো ধৰ্মতে আত্মাৰ অমৰত্ব, পুনৰ্জন্ম বা স্বৰ্গ-নৰকৰ ধাৰণা আছে।
(৮) চিন্তা, অনুভূতি আৰু ইচ্ছা: ধৰ্মত চিন্তা (thinking), অনুভূতি (feeling) আৰু ইচ্ছা (willing) — এই তিনিটা মানসিক উপাদান বিদ্যমান।
(৯) সৰ্বজনীনতা: ধৰ্ম দেশ-কাল নিৰপেক্ষ। প্ৰতিটো সমাজতে কোনো না কোনো ৰূপত ধৰ্ম আছে।
প্ৰশ্ন ৩। ধৰ্মৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন তত্ত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল সেই বিষয়ে বিভিন্ন দাৰ্শনিকে বিভিন্ন তত্ত্ব দাঙি ধৰিছে —
(১) জীৱাত্মবাদ (Animism) — ই.বি. টাইলৰ: টাইলৰৰ মতে আদিম মানুহে স্বপ্ন, মূৰ্ছা আৰু মৃত্যু আদিৰ পৰা আত্মাৰ ধাৰণা পাইছিল। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল যে শৰীৰৰ ভিতৰত এক আত্মা থাকে যি মৃত্যুৰ পিছত শৰীৰ এৰি যায়। গছ-গছনি, পৰ্বত, নদী আদিতো আত্মা আছে বুলি ভাবি তেওঁলোকে সিহঁতক পূজা কৰিছিল। ইয়াৰ পৰাই ধৰ্মৰ উৎপত্তি হৈছে।
(২) যাদুবিদ্যা তত্ত্ব (Magic theory) — জে.জি. ফ্ৰেজাৰ: ফ্ৰেজাৰৰ মতে ধৰ্মৰ পূৰ্বে যাদুবিদ্যাৰ জন্ম হৈছিল। আদিম মানুহে প্ৰাকৃতিক ঘটনাক যাদুৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব বিচাৰিছিল। যেতিয়া যাদুৱে কাম নিদিয়ে, তেতিয়া অলৌকিক শক্তিৰ প্ৰতি বিশ্বাস জন্ম হয় — সেইটোৱেই ধৰ্ম।
(৩) প্ৰকৃতি-পূজা তত্ত্ব (Naturalism) — ম্যাক্স মুলাৰ: ম্যাক্স মুলাৰৰ মতে আদিম মানুহে সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু, অগ্নি, বৃষ্টি আদি প্ৰাকৃতিক শক্তিৰ মহিমা আৰু ৰহস্য দেখি বিস্ময়াভিভূত হৈছিল। এই বিস্ময় আৰু ভয়ৰ পৰা প্ৰকৃতি-পূজা আৰম্ভ হৈছিল আৰু ক্ৰমে ই ধৰ্মৰ ৰূপ পাইছিল।
(৪) ফেটিচিজম (Fetishism) — আগষ্ট কোঁতে: ফেটিচিজমৰ মতে আদিম মানুহে কিছুমান বিশেষ বস্তুত (যেনে — শিল, পাহাৰ, গছ) ঐশ্বৰিক শক্তি আছে বুলি ভাবি সিহঁতক পূজা কৰিছিল।
(৫) পূৰ্বপুৰুষ-পূজা (Ancestor-worship) — হাৰ্বাৰ্ট স্পেন্সাৰ: স্পেন্সাৰৰ মতে মৃত পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাৰ প্ৰতি ভয় আৰু শ্ৰদ্ধাৰ পৰা পূৰ্বপুৰুষ-পূজাৰ জন্ম হৈছিল আৰু এইটোৱেই ধৰ্মৰ মূল উৎস।
(৬) টোটেমবাদ (Totemism) — দুৰ্খেইম: দুৰ্খেইমৰ মতে আদিম গোষ্ঠীয়ে কোনো জন্তু বা গছক টোটেম বুলি গণ্য কৰি পূজা কৰিছিল। এই টোটেম-বিশ্বাসৰ পৰাই ধৰ্ম জন্ম লৈছে।
(৭) পিতৃ-তত্ত্ব (Father theory) — ছিগমুণ্ড ফ্ৰয়ড: ফ্ৰয়ডৰ মতে ঈশ্বৰৰ ধাৰণা পিতৃৰ প্ৰতীক। শিশুৱে পিতৃৰ প্ৰতি যি ভয় আৰু শ্ৰদ্ধা ৰাখে, প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ পিছত সেই অনুভূতিকেই ঈশ্বৰৰ প্ৰতি প্ৰক্ষেপণ কৰে।
(৮) ধৰ্মীয় অনুভূতি (Numinous) — ৰুডল্ফ অট্টো: অট্টোৰ মতে মানুহৰ অন্তৰত এক জন্মগত ধৰ্মীয় অনুভূতি আছে — ই হৈছে পবিত্ৰৰ অনুভূতি, ৰহস্যৰ অনুভূতি (Mysterium tremendum)। এই অনুভূতিৰ পৰাই ধৰ্ম জন্ম লৈছে।
প্ৰশ্ন ৪। ধৰ্ম আৰু নীতিৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্ম (Religion) আৰু নীতি (Morality) ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ থকা দুটা ধাৰণা।
সাদৃশ্য (Similarities) —
(১) দুয়োৱে আত্মাৰ অমৰত্বত বিশ্বাস কৰে।
(২) দুয়োৰে চৰম লক্ষ্য মানুহৰ কল্যাণ।
(৩) দুয়োৱে নৈতিক আদৰ্শ পালন কৰিবলৈ কয় — সত্য, অহিংসা, প্ৰেম আদি।
(৪) মেথিউ আৰ্নল্ডে কৈছে — “ধৰ্ম হৈছে আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা” — অৰ্থাৎ নৈতিকতাৰ সৈতে ধৰ্ম একাকাৰ।
(৫) কান্টে কৈছে — “ধৰ্ম হৈছে আমাৰ কৰ্তব্যসমূহক ঐশ্বৰিক আদেশ ৰূপে স্বীকাৰ কৰা।”
পাৰ্থক্য (Differences) —
(১) ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰ ঈশ্বৰ; নীতিৰ কেন্দ্ৰ মানুহ।
(২) ধৰ্মত অলৌকিক সত্তাত বিশ্বাস অপৰিহাৰ্য, কিন্তু নীতিত নহয়।
(৩) ধৰ্ম আবেগ-প্ৰধান, নীতি যুক্তি-প্ৰধান।
(৪) ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰ নীতিতকৈ ব্যাপক — ধৰ্মত সত্য, শিৱ আৰু সুন্দৰ — তিনিটা মূল্যই অন্তৰ্ভুক্ত।
(৫) নীতিৰ বাবে ইচ্ছা স্বাধীনতা প্ৰয়োজন; ধৰ্মত ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ আৱশ্যক।
সম্পৰ্ক — মাৰ্টিনিউৰ মতে নৈতিক চেতনাৰ পৰাই ঈশ্বৰৰ ধাৰণা আহিছে। কাৰণ যেতিয়া আমি কৰ্তব্য পালন কৰোঁ, তেতিয়া আমি অনুভৱ কৰোঁ যে আমাৰ ওপৰত এক উচ্চতৰ আদেশ আছে। সেইটোৱেই ঈশ্বৰ। সেইবাবে ধৰ্ম আৰু নীতি পৰিপূৰক।
প্ৰশ্ন ৫। ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞান মানৱ জ্ঞানৰ দুটা প্ৰধান শাখা।
সাদৃশ্য —
(১) দুয়োৰে লক্ষ্য সত্যৰ অনুসন্ধান।
(২) দুয়োৱে অভিজ্ঞতা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে — ধৰ্ম ধৰ্মীয় অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত, বিজ্ঞান প্ৰাকৃতিক অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত।
(৩) দুয়োৱে মানৱ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰে।
পাৰ্থক্য —
(১) বিষয়বস্তু: বিজ্ঞান প্ৰাকৃতিক জগতৰ অধ্যয়ন কৰে; ধৰ্ম অলৌকিক বা পৰম সত্তাৰ।
(২) পদ্ধতি: বিজ্ঞান পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; ধৰ্ম বিশ্বাস, ভক্তি আৰু ৰহস্যানুভূতিৰ ওপৰত।
(৩) প্ৰকৃতি: বিজ্ঞান বস্তুনিষ্ঠ; ধৰ্ম আত্মনিষ্ঠ।
(৪) প্ৰশ্ন: বিজ্ঞানে “কেনেকৈ” বুলি প্ৰশ্ন কৰে; ধৰ্মই “কিয়” বুলি প্ৰশ্ন কৰে।
(৫) চৰিত্ৰ: বিজ্ঞান পৰিৱৰ্তনশীল; ধৰ্মৰ কিছুমান মৌলিক সত্য চিৰন্তন বুলি ধৰা হয়।
সম্পৰ্ক — কেতিয়াবা ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ মাজত সংঘৰ্ষ দেখা যায় (যেনে — গেলিলিও আৰু কোপাৰনিকাছৰ ক্ষেত্ৰত)। কিন্তু আজিৰ যুগত বহুতে এই দুয়োক পৰিপূৰক বুলি গণ্য কৰে। আইনষ্টাইনে কৈছে — “বিজ্ঞান বিনে ধৰ্ম খোৰা, আৰু ধৰ্ম বিনে বিজ্ঞান অন্ধ।” দুয়োৱে মানুহৰ জীৱনত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।
প্ৰশ্ন ৬। ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি (Cosmological argument) আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি (Cosmological argument) ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ এক প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ যুক্তি। এই যুক্তিৰ মুখ্য প্ৰৱক্তা হৈছে চেইন্ট থোমাছ একুইনাছ (St. Thomas Aquinas)।
মূল যুক্তি:
(১) এই বিশ্বৰ প্ৰতিটো বস্তুৰ এটা কাৰণ আছে।
(২) প্ৰতিটো কাৰণৰো এটা কাৰণ আছে — এনেদৰে কাৰণৰ এক শৃংখলা চলি থাকে।
(৩) কিন্তু এই কাৰণ-শৃংখলা অনন্ত হ’ব নোৱাৰে।
(৪) সেইবাবে এনে এটা প্ৰথম কাৰণ থাকিব লাগিব যাৰ আৰু কোনো কাৰণ নাই — যিটো স্বয়ম্ভু (self-caused)।
(৫) সেই প্ৰথম কাৰণটোৱেই হৈছে ঈশ্বৰ।
একুইনাছে নিজৰ “Summa Theologica”ত পাঁচটা যুক্তি (Five Ways) দিছে — ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰথম তিনিটা বিশ্বতাত্ত্বিক — গতি, কাৰ্য-কাৰণ, আৰু আকস্মিকতা।
সমালোচনা:
(১) হিউমৰ মতে, কাৰ্য-কাৰণৰ নিয়ম কেৱল অভিজ্ঞতাৰ জগতত প্ৰযোজ্য — অভিজ্ঞতাৰ বাহিৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি।
(২) কান্টৰ মতে, এই যুক্তিয়ে প্ৰথম কাৰণৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰিলেও সেই কাৰণ যে সৰ্বশক্তিমান, সৰ্বজ্ঞ ঈশ্বৰেই — সেইটো প্ৰমাণ কৰিব নোৱাৰে।
(৩) যদি প্ৰতিটো বস্তুৰে এটা কাৰণ লাগে, তেন্তে ঈশ্বৰৰো কাৰণ থাকিব লাগে — এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পোৱা কঠিন।
প্ৰশ্ন ৭। উদ্দেশ্যবাদী বা সৃষ্টিতাত্ত্বিক যুক্তি (Teleological argument) আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্দেশ্যবাদী যুক্তিক “Argument from Design” বুলিও কোৱা হয়। এই যুক্তি বিশ্বৰ সুশৃংখলতা আৰু উদ্দেশ্যপূৰ্ণতাৰ ওপৰত আধাৰিত।
মূল যুক্তি:
(১) এই বিশ্বত আশ্চৰ্যজনক ৰূপে শৃংখলা, সমন্বয় আৰু উদ্দেশ্য বিদ্যমান।
(২) সূৰ্য, চন্দ্ৰ, পৃথিৱী, ঋতু-পৰিৱৰ্তন, উদ্ভিদ, প্ৰাণী আদি সকলো এক উদ্দেশ্যপূৰ্ণ পৰিকল্পনাৰ অনুসৰি চলিছে।
(৩) এনে শৃংখলা আৰু উদ্দেশ্য আকস্মিকভাৱে হ’ব নোৱাৰে।
(৪) সেইবাবে নিশ্চয় এজন বুদ্ধিমান পৰিকল্পনাকাৰী (Intelligent Designer) থাকিব লাগিব।
(৫) সেই পৰিকল্পনাকাৰীয়েই হৈছে ঈশ্বৰ।
পেলিৰ ঘড়ী যুক্তি (Paley’s Watchmaker Argument): উইলিয়াম পেলিয়ে কৈছিল — যদি আমি বনৰীয়াত এটা ঘড়ী পাওঁ, তেন্তে আমি বুজিম যে কোনোবা এজন কাৰিকৰে এইটো বনাইছে। ঠিক সেইদৰে এই বিশ্বৰূপী জটিল যন্ত্ৰ চাই আমি বুজিব লাগে যে কোনোবা এজন মহান কাৰিকৰে এইটো সৃষ্টি কৰিছে — তেওঁৱেই ঈশ্বৰ।
সমালোচনা:
(১) ডেভিড হিউমৰ মতে, বিশ্ব আৰু ঘড়ীৰ মাজত উপমা সম্পূৰ্ণ নহয়।
(২) চাৰ্লছ ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদে দেখুৱাইছে যে প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ যোগেদিয়ে শৃংখলা স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱেই সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৩) বিশ্বত শৃংখলাৰ লগতে অনিয়ম, দুঃখ, ৰোগ আদিও আছে — তেন্তে পৰিকল্পনাকাৰীক পৰম মঙ্গলময় বুলি ক’ব পৰা নাযায়।
প্ৰশ্ন ৮। সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি (Ontological argument) আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ এক বিশুদ্ধ যুক্তিভিত্তিক (a priori) যুক্তি। ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে চেইন্ট এনচেলম (St. Anselm)।
এনচেলমৰ যুক্তি:
(১) ঈশ্বৰ হৈছে এনে এটা সত্তা যাতকৈ মহত্তম সত্তা ভাবিব নোৱাৰি (That than which nothing greater can be conceived)।
(২) এনে সত্তা কেৱল আমাৰ মনত থাকিলে নহ’ব, বাস্তৱতো থাকিব লাগিব। কাৰণ মনত থকা সত্তাতকৈ বাস্তৱত থকা সত্তা মহত্তৰ।
(৩) সেইবাবে ঈশ্বৰ অৱশ্যেই বাস্তৱত আছে।
দেকাৰ্তেৰ যুক্তি: দেকাৰ্তেও এই যুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিছে। তেওঁ কৈছে — ঈশ্বৰৰ ধাৰণাত পূৰ্ণতা অন্তৰ্ভুক্ত। অস্তিত্ব হৈছে পূৰ্ণতাৰ এক গুণ। সেইবাবে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব নথকা ঈশ্বৰ — এই কথা স্ববিৰোধী। সেয়েহে ঈশ্বৰ আছেই।
সমালোচনা:
(১) গাউনিল‘ৱে কৈছে — এই যুক্তিৰ দ্বাৰা যিকোনো কল্পিত বস্তুৰ অস্তিত্বও প্ৰমাণ কৰিব পাৰি, যেনে — এক “পৰিপূৰ্ণ দ্বীপ”। সেইবাবে এই যুক্তি দোষযুক্ত।
(২) কান্টৰ মতে, “অস্তিত্ব” কোনো বিধেয় নহয়। যিটো ধাৰণা মনত আছে সেইটো বাস্তৱতো আছে — এনে কোনো নিয়ম নাই।
(৩) এই যুক্তি বিশুদ্ধ চিন্তাৰ পৰাই বাস্তৱৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰিব বিচাৰে — যিটো অৰ্থহীন।
প্ৰশ্ন ৯। কান্টৰ নৈতিক যুক্তি (Moral argument) আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্টে নিজৰ “Critique of Practical Reason” গ্ৰন্থত নৈতিক যুক্তি দাঙি ধৰিছে।
মূল যুক্তি:
(১) মানুহৰ ভিতৰত এক নৈতিক চেতনা আছে — “তুমি কৰ্তব্য পালন কৰা” — এই কথা প্ৰতিটো মানুহে অনুভৱ কৰে। ইয়াকে কান্টে “Categorical Imperative” বুলিছে।
(২) নৈতিকতাৰ চৰম লক্ষ্য হৈছে পৰম শুভ (Summum Bonum) — যিটোত পুণ্য আৰু সুখ একত্ৰিত হয়।
(৩) কিন্তু এই জগতত পুণ্যৱান সদায় সুখী নহয়; পাপীয়ে কেতিয়াবা সুখ ভোগ কৰে।
(৪) সেইবাবে পুণ্য আৰু সুখৰ এক ন্যায়সংগত বিতৰণৰ বাবে এজন সৰ্বশক্তিমান, ন্যায়পৰায়ণ ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব আৱশ্যক।
(৫) লগতে আত্মাৰ অমৰত্ব আৰু ইচ্ছা স্বাধীনতাও আৱশ্যক।
এনেদৰে কান্টে ঈশ্বৰ, আত্মাৰ অমৰত্ব আৰু ইচ্ছা স্বাধীনতা — এই তিনিটাকে নৈতিকতাৰ অপৰিহাৰ্য পূৰ্বশৰ্ত (Postulates of Practical Reason) বুলি প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছে।
সমালোচনা:
(১) এই যুক্তি ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ নকৰে — ই কেৱল ঈশ্বৰৰ ধাৰণাটোক “প্ৰয়োজনীয়” বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
(২) নৈতিকতা ঈশ্বৰ অবিহনেও সম্ভৱ — এই কথা বহু দাৰ্শনিকে ক’ব বিচাৰে।
(৩) কিন্তু এই যুক্তিয়ে ঈশ্বৰৰ নৈতিক চৰিত্ৰক উজ্জ্বলভাৱে দাঙি ধৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০। অশুভৰ সমস্যা (Problem of Evil) আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ চেষ্টা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অশুভৰ সমস্যা ধৰ্মদৰ্শনৰ এক জটিল সমস্যা। প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক এপিকিউৰাছে এই সমস্যাটোক এনেদৰে দাঙি ধৰিছিল —
“যদি ঈশ্বৰ অশুভ আঁতৰাব বিচাৰে কিন্তু নোৱাৰে — তেন্তে তেওঁ সৰ্বশক্তিমান নহয়।
যদি ঈশ্বৰ পাৰে কিন্তু নিবিচাৰে — তেন্তে তেওঁ পৰম মঙ্গলময় নহয়।
যদি তেওঁ পাৰে আৰু বিচাৰেও — তেন্তে অশুভ ক’ত পৰা আহিছে?”
এই সমস্যাটো দুই ধৰণৰ — (ক) যুক্তিভিত্তিক সমস্যা (Logical Problem): সৰ্বশক্তিমান ঈশ্বৰ আৰু অশুভৰ অস্তিত্ব যুক্তিগতভাৱে বিৰোধী। (খ) সাক্ষ্যভিত্তিক সমস্যা (Evidential Problem): জগতত যিমান অশুভ আছে, সেয়া ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বৰ বিৰুদ্ধে সাক্ষ্য।
সমাধানৰ চেষ্টা (Theodicies) —
(১) অগাষ্টিনৰ মুক্ত-ইচ্ছা থিয়’ডিচী (Free Will Theodicy): ঈশ্বৰে মানুহক ইচ্ছা স্বাধীনতা দিছে। মানুহে নিজৰ স্বাধীন ইচ্ছাৰে ভুল কাম কৰি অশুভ সৃষ্টি কৰে। অশুভৰ বাবে ঈশ্বৰ দায়ী নহয়।
(২) আইৰিনিয়াছৰ আত্মা-গঠন থিয়’ডিচী (Soul-making Theodicy): অশুভ আৰু দুখ-কষ্ট আত্মাৰ বিকাশৰ বাবে আৱশ্যক। কষ্টৰ মাজেদিহে মানুহৰ চৰিত্ৰ গঢ় লয়। সেইবাবে অশুভৰ এক ইতিবাচক উদ্দেশ্য আছে।
(৩) বৈদান্তিক কৰ্ম-মায়া তত্ত্ব: ভাৰতীয় দৰ্শনত কোৱা হয় — মানুহৰ দুখ-কষ্ট তেওঁৰ পূৰ্বজন্মৰ কৰ্মৰ ফল (কৰ্মবাদ)। লগতে এই জগত মায়া বা ভ্ৰমাত্মক, সেয়েহে অশুভ সাৰ্বভৌম নহয়। ব্ৰহ্ম পৰম ৰূপত মঙ্গলময়।
(৪) সীমিত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা: কিছুমান দাৰ্শনিকে কৈছে — ঈশ্বৰ সৰ্বশক্তিমান নহয়, সেইবাবে তেওঁ অশুভৰ বিৰুদ্ধে যুঁজি আছে।
(৫) অশুভৰ আপেক্ষিকতা: ছাঁ যেনেকৈ পোহৰ অবিহনে নাথাকে, তেনেকৈ অশুভ শুভ অবিহনে নাথাকে। এটা ক্ষুদ্ৰ অংশৰ পৰা চাই অশুভ যেন লাগিলেও সমষ্টিৰ পৰা চালে সকলো ভালেই।
প্ৰশ্ন ১১। ঈশ্বৰ সম্পৰ্কীয় ভাৰতীয় ধাৰণাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা অতি বিচিত্ৰ আৰু গভীৰ।
(১) সগুণ আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম: উপনিষদত দুই ধৰণৰ ব্ৰহ্মৰ কথা কোৱা হৈছে — সগুণ ব্ৰহ্ম (গুণ-ৰূপ-নাম যুক্ত — যেনে বিষ্ণু, শিৱ, কৃষ্ণ) আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম (নিৰাকাৰ, নিৰ্বিশেষ, নাম-ৰূপাতীত)।
(২) অদ্বৈত বেদান্ত (শংকৰাচাৰ্য): কেৱল নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মেই পৰম সত্য। জগত মায়া। জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মা একে। “ব্ৰহ্ম সত্য, জগৎ মিথ্যা, জীৱো ব্ৰহ্মৈৱ নাপৰঃ।”
(৩) বিশিষ্টাদ্বৈত (ৰামানুজ): ঈশ্বৰ, জীৱ আৰু জগত আছে, কিন্তু জীৱ আৰু জগত ঈশ্বৰৰ গুণ। ঈশ্বৰ সগুণ — তেওঁ বিষ্ণু/নাৰায়ণ।
(৪) দ্বৈত (মাধ্ৱাচাৰ্য): ঈশ্বৰ, জীৱ আৰু জগত — তিনিটা পৃথক সত্তা। ঈশ্বৰ পৰম, জীৱ তেওঁৰ ভক্ত।
(৫) বৌদ্ধ ধৰ্ম: বুদ্ধে সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰৰ ধাৰণা স্বীকাৰ নকৰে। কেৱল কৰ্মৰ নিয়ম আৰু নিৰ্বাণৰ কথা কৈছে। সেইবাবে বৌদ্ধ ধৰ্মক “অনীশ্বৰবাদী” বুলি কোৱা হয়।
(৬) জৈন ধৰ্ম: জৈন ধৰ্মই সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ স্বীকাৰ নকৰে। কিন্তু সিদ্ধ আত্মা (যেনে ২৪ জন তীৰ্থংকৰ)ক ঈশ্বৰৰ স্থান দিয়ে।
(৭) শিখ ধৰ্ম: গুৰু নানকে কৈছে — “ইক ওংকাৰ চতনাম” — ঈশ্বৰ এজনেই, তেওঁ সত্য, নিৰাকাৰ আৰু সকলোতে আছে।
(৮) চাৰ্বাক: এই দৰ্শনে ঈশ্বৰ, আত্মা, পৰলোক — কোনোটোকেই স্বীকাৰ নকৰে। ই সম্পূৰ্ণ জড়বাদী।
প্ৰশ্ন ১২। মুক্তি বা মোক্ষৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত মুক্তি বা মোক্ষ হৈছে চৰম পুৰুষাৰ্থ। মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ — ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ। ইয়াৰে মোক্ষেই অন্তিম।
মুক্তিৰ অৰ্থ: মুক্তি হৈছে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰস্থায়ী মুক্তি। অজ্ঞান, অৱিদ্যা, ৰাগ-দ্বেষ আদিৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম আনন্দ লাভ কৰাকেই মুক্তি বোলে।
বিভিন্ন দৰ্শনত মুক্তিৰ ধাৰণা:
(১) অদ্বৈত বেদান্ত: জীৱাত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদ-জ্ঞানেই মুক্তি। এই মুক্তি জীৱিত অৱস্থাতেই সম্ভৱ — জীৱনমুক্তি।
(২) বিশিষ্টাদ্বৈত: ভক্তিৰ যোগেদি ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰাটোৱে মুক্তি — সাযুজ্য মুক্তি।
(৩) বৌদ্ধ ধৰ্ম: তৃষ্ণাৰ অৱসান ঘটাই নিৰ্বাণ লাভ কৰাটোৱে মুক্তি।
(৪) জৈন ধৰ্ম: কৰ্ম-পুদ্গলৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্তি লাভ কৰি কেৱল-জ্ঞান লাভেই মুক্তি।
(৫) সাংখ্য: পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ ভেদ-জ্ঞানেই মুক্তি।
মুক্তিৰ মাৰ্গ: ভাৰতীয় দৰ্শনত মুক্তিৰ চাৰিটা মাৰ্গ — (১) জ্ঞান-যোগ, (২) ভক্তি-যোগ, (৩) কৰ্ম-যোগ, আৰু (৪) ৰাজ-যোগ।
জীৱনত মুক্তিৰ ভূমিকা: মুক্তিৰ আদৰ্শই মানুহক স্বাৰ্থপৰতা, কামনা, লোভ আদিৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰোপকাৰ আৰু আত্মত্যাগৰ পথত আগবাঢ়িবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। মানৱ জীৱনত ধৰ্মৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ জীৱনত ধৰ্মৰ ভূমিকা অপৰিসীম। ই ব্যক্তি, সমাজ আৰু সংস্কৃতি — সকলো ক্ষেত্ৰতে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
(১) আত্মিক শান্তি: ধৰ্মই মানুহৰ মনত শান্তি, সান্ত্বনা আৰু আশা প্ৰদান কৰে। দুখ-কষ্টৰ সময়ত ধৰ্মে মানুহক সাহস যোগায়।
(২) নৈতিক শিক্ষা: ধৰ্মই সত্য, অহিংসা, প্ৰেম, ক্ষমা, ত্যাগ আদি নৈতিক গুণ শিকায়।
(৩) সামাজিক ঐক্য: ধৰ্মই মানুহক একগোট কৰে, সাম্প্ৰদায়িক বন্ধন গঢ়ি তোলে।
(৪) সংস্কৃতিৰ বিকাশ: কলা, সাহিত্য, সংগীত, স্থাপত্য আদিৰ বিকাশত ধৰ্মৰ ভূমিকা প্ৰভূত। অজন্তা-ইলোৰাৰ গুহা, কামাখ্যা মন্দিৰ, তাজমহল আদি সকলো ধৰ্মৰ অৱদান।
(৫) জীৱনৰ অৰ্থ: ধৰ্মই মানুহক জীৱনৰ অৰ্থ আৰু উদ্দেশ্য বুজাই দিয়ে।
(৬) মৃত্যুৰ ভয় হ্ৰাস: আত্মাৰ অমৰত্ব আৰু পৰলোকৰ বিশ্বাসে মৃত্যুৰ ভয় কম কৰে।
(৭) মানৱ কল্যাণ: ধৰ্মৰ অনুপ্ৰেৰণাত বহু লোকে দান-পুণ্য, সেৱা আৰু পৰোপকাৰ কৰে।
নেতিবাচক দিশ: কেতিয়াবা ধৰ্মৰ নামত কুসংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস, সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ আৰু হিংসা দেখা যায়। সেইবাবে ধৰ্মক বিজ্ঞান-সম্মত আৰু যুক্তিভিত্তিক ৰূপত গ্ৰহণ কৰা উচিত।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions / MCQ)
১। “Religion” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) গ্ৰীক
(খ) লেটিন
(গ) সংস্কৃত
(ঘ) হিব্ৰু
উত্তৰঃ (খ) লেটিন।
২। “ধৰ্ম” শব্দটো কোন ধাতুৰ পৰা আহিছে?
(ক) ধৃ
(খ) ধী
(গ) ধা
(ঘ) ধম্
উত্তৰঃ (ক) ধৃ।
৩। “ধৰ্ম হৈছে আধ্যাত্মিক সত্তাত বিশ্বাস” — এই সংজ্ঞা কাৰ?
(ক) হেগেল
(খ) টাইলৰ
(গ) কান্ট
(ঘ) মাৰ্টিনিউ
উত্তৰঃ (খ) টাইলৰ।
৪। “ধৰ্ম হৈছে আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা” — কোনে কৈছে?
(ক) কান্ট
(খ) হেগেল
(গ) মেথিউ আৰ্নল্ড
(ঘ) ম্যাক্স মুলাৰ
উত্তৰঃ (গ) মেথিউ আৰ্নল্ড।
৫। জীৱাত্মবাদ (Animism)ৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) ফ্ৰেজাৰ
(খ) টাইলৰ
(গ) ম্যাক্স মুলাৰ
(ঘ) দুৰ্খেইম
উত্তৰঃ (খ) টাইলৰ।
৬। যাদুবিদ্যা তত্ত্ব (Magic theory)ৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) টাইলৰ
(খ) ফ্ৰেজাৰ
(গ) আগষ্ট কোঁতে
(ঘ) স্পেন্সাৰ
উত্তৰঃ (খ) ফ্ৰেজাৰ।
৭। প্ৰকৃতি-পূজা তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) ম্যাক্স মুলাৰ
(খ) টাইলৰ
(গ) ফ্ৰেজাৰ
(ঘ) দুৰ্খেইম
উত্তৰঃ (ক) ম্যাক্স মুলাৰ।
৮। ফেটিচিজম (Fetishism) তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) আগষ্ট কোঁতে
(খ) টাইলৰ
(গ) দুৰ্খেইম
(ঘ) ফ্ৰয়ড
উত্তৰঃ (ক) আগষ্ট কোঁতে।
৯। বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) এনচেলম
(খ) থোমাছ একুইনাছ
(গ) পেলি
(ঘ) কান্ট
উত্তৰঃ (খ) থোমাছ একুইনাছ।
১০। “ঘড়ী যুক্তি” কাৰ?
(ক) এনচেলম
(খ) দেকাৰ্ত
(গ) পেলি
(ঘ) হিউম
উত্তৰঃ (গ) পেলি।
১১। সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) থোমাছ একুইনাছ
(খ) এনচেলম
(গ) পেলি
(ঘ) কান্ট
উত্তৰঃ (খ) এনচেলম।
১২। নৈতিক যুক্তি কাৰ?
(ক) হেগেল
(খ) কান্ট
(গ) পেলি
(ঘ) এনচেলম
উত্তৰঃ (খ) কান্ট।
১৩। “Numinous” ধাৰণাটো কাৰ?
(ক) ফ্ৰয়ড
(খ) ৰুডল্ফ অট্টো
(গ) দুৰ্খেইম
(ঘ) মুলাৰ
উত্তৰঃ (খ) ৰুডল্ফ অট্টো।
১৪। মুক্ত-ইচ্ছা থিয়’ডিচী কাৰ?
(ক) আইৰিনিয়াছ
(খ) অগাষ্টিন
(গ) লাইবনিজ
(ঘ) একুইনাছ
উত্তৰঃ (খ) অগাষ্টিন।
১৫। আত্মা-গঠন থিয়’ডিচীৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) অগাষ্টিন
(খ) আইৰিনিয়াছ
(গ) একুইনাছ
(ঘ) এনচেলম
উত্তৰঃ (খ) আইৰিনিয়াছ।
১৬। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) ৰামানুজ
(খ) মাধ্ৱাচাৰ্য
(গ) শংকৰাচাৰ্য
(ঘ) বল্লভাচাৰ্য
উত্তৰঃ (গ) শংকৰাচাৰ্য।
১৭। বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) শংকৰাচাৰ্য
(খ) ৰামানুজ
(গ) মাধ্ৱাচাৰ্য
(ঘ) চৈতন্য
উত্তৰঃ (খ) ৰামানুজ।
১৮। দ্বৈত মতৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) শংকৰাচাৰ্য
(খ) ৰামানুজ
(গ) মাধ্ৱাচাৰ্য
(ঘ) নিম্বাৰ্ক
উত্তৰঃ (গ) মাধ্ৱাচাৰ্য।
১৯। কোন ধৰ্মই সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ স্বীকাৰ নকৰে?
(ক) হিন্দু
(খ) ইছলাম
(গ) খ্ৰীষ্টান
(ঘ) বৌদ্ধ
উত্তৰঃ (ঘ) বৌদ্ধ।
২০। “ইক ওংকাৰ” কোন ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ?
(ক) হিন্দু
(খ) শিখ
(গ) জৈন
(ঘ) বৌদ্ধ
উত্তৰঃ (খ) শিখ।
খালী ঠাই পূৰণ (Fill in the Blanks)
১। “Religion” শব্দটো লেটিন ___ শব্দৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ Religare।
২। “ধৰ্ম” শব্দটো ___ ধাতুৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ ধৃ।
৩। “ধৰ্ম হৈছে পৰম মনৰ জ্ঞান” — এই সংজ্ঞা ___ৰ।
উত্তৰঃ হেগেল।
৪। জীৱাত্মবাদৰ প্ৰৱৰ্তক ___।
উত্তৰঃ ই.বি. টাইলৰ।
৫। যাদুবিদ্যা তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক ___।
উত্তৰঃ জে.জি. ফ্ৰেজাৰ।
৬। প্ৰকৃতি-পূজা তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক ___।
উত্তৰঃ ম্যাক্স মুলাৰ।
৭। বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰৱক্তা ___।
উত্তৰঃ থোমাছ একুইনাছ।
৮। “ঘড়ী যুক্তি” ___ৰ।
উত্তৰঃ উইলিয়াম পেলি।
৯। সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তিৰ প্ৰৱৰ্তক ___।
উত্তৰঃ চেইন্ট এনচেলম।
১০। নৈতিক যুক্তি ___ৰ।
উত্তৰঃ ইমানুৱেল কান্ট।
১১। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক ___।
উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্য।
১২। জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰস্থায়ী মুক্তিকেই ___ বোলে।
উত্তৰঃ মোক্ষ বা মুক্তি।
১৩। “ইক ওংকাৰ” ___ ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ।
উত্তৰঃ শিখ।
১৪। ___ ধৰ্মই সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰক স্বীকাৰ নকৰে।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ।
১৫। “Numinous” ধাৰণাটো ___ৰ।
উত্তৰঃ ৰুডল্ফ অট্টো।
সত্য-অসত্য (True or False)
১। “Religion” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ অসত্য। ই লেটিন “Religare” শব্দৰ পৰা আহিছে।
২। জীৱাত্মবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ই.বি. টাইলৰ।
উত্তৰঃ সত্য।
৩। “ঘড়ী যুক্তি” এনচেলমৰ।
উত্তৰঃ অসত্য। ই উইলিয়াম পেলিৰ।
৪। সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তিক “a posteriori” যুক্তি বোলা হয়।
উত্তৰঃ অসত্য। ইয়াক “a priori” যুক্তি বোলা হয়।
৫। কান্টে নৈতিক যুক্তি দিছে।
উত্তৰঃ সত্য।
৬। বৌদ্ধ ধৰ্ম এক ঈশ্বৰবাদী ধৰ্ম।
উত্তৰঃ অসত্য। বৌদ্ধ ধৰ্ম অনীশ্বৰবাদী।
৭। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক শংকৰাচাৰ্য।
উত্তৰঃ সত্য।
৮। মুক্ত-ইচ্ছা থিয়’ডিচী আইৰিনিয়াছৰ।
উত্তৰঃ অসত্য। ই অগাষ্টিনৰ।
৯। “ইক ওংকাৰ” শিখ ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ।
উত্তৰঃ সত্য।
১০। মেথিউ আৰ্নল্ডে ধৰ্মক “আবেগেৰে স্পৰ্শিত নৈতিকতা” বুলিছে।
উত্তৰঃ সত্য।
মিলোৱা (Matching)
স্তম্ভ ক ৰ লগত স্তম্ভ খ মিলোৱা —
| স্তম্ভ ক | স্তম্ভ খ |
|---|---|
| (১) জীৱাত্মবাদ | (ক) উইলিয়াম পেলি |
| (২) যাদুবিদ্যা তত্ত্ব | (খ) থোমাছ একুইনাছ |
| (৩) প্ৰকৃতি-পূজা | (গ) ই.বি. টাইলৰ |
| (৪) ফেটিচিজম | (ঘ) ম্যাক্স মুলাৰ |
| (৫) বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি | (ঙ) এনচেলম |
| (৬) উদ্দেশ্যবাদী যুক্তি | (চ) আগষ্ট কোঁতে |
| (৭) সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি | (ছ) ৰুডল্ফ অট্টো |
| (৮) নৈতিক যুক্তি | (জ) জে.জি. ফ্ৰেজাৰ |
| (৯) Numinous ধাৰণা | (ঝ) ইমানুৱেল কান্ট |
| (১০) পিতৃ-তত্ত্ব | (ঞ) ছিগমুণ্ড ফ্ৰয়ড |
উত্তৰঃ ১-গ, ২-জ, ৩-ঘ, ৪-চ, ৫-খ, ৬-ক, ৭-ঙ, ৮-ঝ, ৯-ছ, ১০-ঞ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | ইংৰাজী অৰ্থ | ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| ধৰ্ম | Religion | মানুহ আৰু পৰম সত্তাৰ মাজৰ সম্বন্ধৰ ব্যৱস্থা |
| জীৱাত্মবাদ | Animism | সকলো বস্তুতে আত্মা আছে — এই বিশ্বাস |
| যাদুবিদ্যা | Magic | অলৌকিক উপায়েৰে প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিয়ন্ত্ৰণ |
| ফেটিচিজম | Fetishism | বস্তু-পূজা বা মূৰ্তি-পূজা |
| টোটেমবাদ | Totemism | গোষ্ঠীয় প্ৰতীক হিচাপে কোনো জীৱ-জন্তু পূজা |
| পূৰ্বপুৰুষ-পূজা | Ancestor-worship | মৃত পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাক পূজা |
| Numinous | ধৰ্মীয় অনুভূতি | পবিত্ৰ আৰু ৰহস্যৰ অনুভূতি |
| বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি | Cosmological argument | প্ৰথম কাৰণৰ ভিত্তিত ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ |
| উদ্দেশ্যবাদী যুক্তি | Teleological argument | বিশ্বৰ পৰিকল্পনাৰ ভিত্তিত ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ |
| সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি | Ontological argument | ধাৰণাৰ পৰা ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ |
| নৈতিক যুক্তি | Moral argument | নৈতিক চেতনাৰ ভিত্তিত ঈশ্বৰ প্ৰমাণ |
| সৰ্বশক্তিমান | Omnipotent | সকলো শক্তিৰ অধিকাৰী |
| সৰ্বজ্ঞ | Omniscient | সকলো জনা |
| পৰম মঙ্গলময় | Omnibenevolent | পৰম শুভ আৰু কল্যাণকাৰী |
| চিৰন্তন | Eternal | আদি-অন্তহীন |
| অশুভৰ সমস্যা | Problem of Evil | মঙ্গলময় ঈশ্বৰ থাকিলে অশুভ কিয়? |
| থিয়’ডিচী | Theodicy | অশুভৰ মাজত ঈশ্বৰৰ ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাৰ চেষ্টা |
| সগুণ ব্ৰহ্ম | Saguna Brahman | গুণ-ৰূপ-নাম যুক্ত পৰম সত্তা |
| নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম | Nirguna Brahman | নিৰাকাৰ পৰম সত্তা |
| মোক্ষ | Liberation/Moksha | জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰস্থায়ী মুক্তি |
| নিৰ্বাণ | Nirvana | বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চৰম মুক্তি |
| ইক ওংকাৰ | Ek Onkar | শিখ ধৰ্মৰ “ঈশ্বৰ এজনেই” মন্ত্ৰ |
| অনীশ্বৰবাদ | Atheism | ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ |
ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ যুক্তিসমূহ (Arguments for God’s Existence)
| যুক্তি | প্ৰৱক্তা | মূল ভিত্তি | সমালোচক |
|---|---|---|---|
| বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তি (Cosmological) | চেইন্ট থোমাছ একুইনাছ | প্ৰথম কাৰণ — কাৰ্য-কাৰণ শৃংখলাৰ অন্ত | হিউম, কান্ট |
| উদ্দেশ্যবাদী যুক্তি (Teleological) | উইলিয়াম পেলি | বিশ্বৰ পৰিকল্পনা আৰু শৃংখলা — ঘড়ী যুক্তি | হিউম, ডাৰৱিন |
| সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি (Ontological) | চেইন্ট এনচেলম, দেকাৰ্ত | পূৰ্ণ সত্তাৰ ধাৰণা — অস্তিত্ব পূৰ্ণতাৰ গুণ | গাউনিল’, কান্ট |
| নৈতিক যুক্তি (Moral) | ইমানুৱেল কান্ট | পৰম শুভ — পুণ্য আৰু সুখৰ একতা | মূৰ, নিচে |
| ধৰ্মীয় অভিজ্ঞতা যুক্তি (Religious Experience) | উইলিয়াম জেমছ, অট্টো | প্ৰত্যক্ষ আধ্যাত্মিক অভিজ্ঞতা | ফ্ৰয়ড |
ধৰ্মীয় অভিজ্ঞতাৰ ধৰণ (Types of Religious Experience)
| ধৰণ | ব্যাখ্যা | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| মৰমী অভিজ্ঞতা (Mystical) | ঈশ্বৰৰ লগত প্ৰত্যক্ষ একাত্মতাৰ অনুভৱ | শংকৰদেৱ, মীৰাবাঈ, কবিৰ |
| প্ৰকাশন অভিজ্ঞতা (Revelatory) | ঈশ্বৰৰ পৰা সৰাসৰি বাৰ্তা গ্ৰহণ | মূচা, মুহাম্মদ, অৰ্জুন |
| আবেগিক অভিজ্ঞতা (Conversion) | আত্মিক ৰূপান্তৰ আৰু পুনৰ্জন্ম | চেইন্ট পল, তুলসীদাস |
| প্ৰাৰ্থনা অভিজ্ঞতা (Prayer) | ভক্তি আৰু সমৰ্পণৰ অভিজ্ঞতা | সাধাৰণ ভক্তসকল |
| Numinous অভিজ্ঞতা | পবিত্ৰ আৰু ৰহস্যৰ অনুভূতি | মন্দিৰ, প্ৰকৃতিৰ মাজত অনুভৱ |
ভাৰতীয় ধৰ্মত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা (Indian Conceptions of God)
| দৰ্শন/ধৰ্ম | ঈশ্বৰৰ ধাৰণা | প্ৰৱৰ্তক/গ্ৰন্থ |
|---|---|---|
| অদ্বৈত বেদান্ত | নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম, জগত মায়া | শংকৰাচাৰ্য |
| বিশিষ্টাদ্বৈত | সগুণ ব্ৰহ্ম (নাৰায়ণ), জীৱ-জগত গুণ | ৰামানুজ |
| দ্বৈত | ঈশ্বৰ-জীৱ-জগত পৃথক | মাধ্ৱাচাৰ্য |
| বৌদ্ধ | সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ স্বীকাৰ নকৰে | গৌতম বুদ্ধ |
| জৈন | সৃষ্টিকৰ্তা নাই, কিন্তু সিদ্ধ আত্মা পূজনীয় | মহাবীৰ |
| শিখ | ইক ওংকাৰ — ঈশ্বৰ এজনেই, নিৰাকাৰ | গুৰু নানক |
| চাৰ্বাক | ঈশ্বৰ আৰু আত্মা স্বীকাৰ নকৰে | বৃহস্পতি |
| ন্যায়-বৈশেষিক | সগুণ সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ | গৌতম, কণাদ |
অশুভৰ সমস্যাৰ সমাধান (Solutions to Problem of Evil)
| থিয়’ডিচী | প্ৰৱক্তা | মূল ভাব |
|---|---|---|
| মুক্ত-ইচ্ছা থিয়’ডিচী | চেইন্ট অগাষ্টিন | মানুহৰ স্বাধীন ইচ্ছাই অশুভৰ মূল |
| আত্মা-গঠন থিয়’ডিচী | চেইন্ট আইৰিনিয়াছ | চৰিত্ৰ গঢ়ৰ বাবে কষ্ট আৱশ্যক |
| কৰ্ম-মায়া তত্ত্ব | বৈদান্তিক দৰ্শন | পূৰ্বজন্মৰ কৰ্ম + জগত মায়া |
| সৰ্বোত্তম জগত তত্ত্ব | লাইবনিজ | সম্ভাৱ্য জগতসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ |
| সীমিত ঈশ্বৰ তত্ত্ব | জে.এছ. মিল | ঈশ্বৰ সৰ্বশক্তিমান নহয় |
আশাকৰোঁ ASSEB Class 12 Logic and Philosophy Chapter 8 ধৰ্মৰ এই সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com ভ্ৰমণ কৰিব। শুভেচ্ছা ৰৈ থ’লোঁ — পৰীক্ষাৰ বাবে শুভকামনা।