নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC GURU ৰ শিক্ষাৰ অংগনলৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত আমি আপোনালোকৰ বাবে আগবঢ়াইছোঁ ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিক ৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ সপ্তম অধ্যায় — নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics / Moral Philosophy) ৰ এক বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ সমাহাৰ। নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰাণবন্ত শাখা, য’ত মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম, চৰিত্ৰ আৰু আচৰণৰ নৈতিক মূল্য (moral worth) বিচাৰ কৰা হয়। উচিত-অনুচিত, ভাল-বেয়া, কৰ্তব্য-অকৰ্তব্য, ন্যায়-অন্যায় আদি ধাৰণাবোৰৰ স্বৰূপ, ভিত্তি আৰু প্ৰয়োগ এই শাখাৰ মূল আলোচ্য বিষয়। প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক ছক্ৰেটিছ, প্লেটো, এৰিষ্টটলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বেন্থাম, মিল, কাণ্ট, গ্ৰীণ, ব্ৰেডলে, মূৰ আদিলৈকে প্ৰায় সকলো প্ৰধান দাৰ্শনিকেই নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰশ্নবোৰৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত হৈ আছিল। ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাৰ পুৰুষাৰ্থ-তত্ত্ব, কৰ্মবাদ, নিষ্কাম কৰ্ম আৰু অহিংসা ধাৰণাইও জগতৰ নৈতিক চিন্তালৈ অমূল্য অৱদান আগবঢ়াইছে।
এই অধ্যায়ত আপুনি জানিব পাৰিব নীতিশাস্ত্ৰৰ ব্যুৎপত্তি, সংজ্ঞা, প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ; ঐচ্ছিক কৰ্মৰ স্বৰূপ আৰু স্তৰসমূহ; অভিপ্ৰায় (motive), উদ্দেশ্য (intention) আৰু পৰিণাম (consequence) ৰ পাৰ্থক্য; নৈতিক বিচাৰৰ লক্ষণ; নৈতিকতাৰ মানদণ্ড হিচাপে সুখবাদ (Hedonism), কঠোৰবাদ বা কাণ্টীয় নীতিতত্ত্ব (Rigorism), পূৰ্ণতাবাদ বা আত্মোপলব্ধিবাদ (Perfectionism), স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism); ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰত পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয়, কৰ্মবাদ, নিষ্কাম কৰ্ম, অহিংসাৰ ধাৰণা; পৰম মঙ্গল (Summum Bonum); ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু নিয়তিবাদৰ বিতৰ্ক; সদ্গুণ, কৰ্তব্য আৰু ন্যায়ৰ স্বৰূপ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ। পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিভংগীৰে চমু প্ৰশ্নোত্তৰ, দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা ধৰণৰ প্ৰশ্ন সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। আশাকৰোঁ এই সমলে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত প্ৰভূত সহায় কৰিব।
অধ্যায়ৰ সাৰাংশ (Chapter Summary)
নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics) হৈছে দৰ্শনৰ সেই শাখা যিয়ে মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম আৰু চৰিত্ৰৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰে। ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক ‘ethos’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে ৰীতি-নীতি, অভ্যাস বা চৰিত্ৰ। আনহাতে ‘moral’ শব্দটো লেটিন ‘mores’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থো প্ৰথা বা অভ্যাস। মুৰহেডৰ মতে নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে “মানুহৰ আচৰণৰ পৰম আদৰ্শৰ বিজ্ঞান” (the science of the highest ideal involved in human conduct)। ম্যাকেঞ্জিৰ মতে ই হৈছে “সৰ্বোচ্চ মঙ্গল বা মানুহৰ আদৰ্শ আচৰণৰ অধ্যয়ন।” নীতিশাস্ত্ৰক এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (normative science) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই কেৱল কৰ্মৰ বৰ্ণনাহে নকৰে, আদৰ্শৰ সৈতে তুলনা কৰি কৰ্মৰ মূল্য নিৰূপণ কৰে।
নীতিশাস্ত্ৰৰ মুখ্য বিষয়বস্তু হৈছে ঐচ্ছিক কৰ্ম (voluntary action)। ঐচ্ছিক কৰ্ম হৈছে সেই কৰ্ম যিটো জ্ঞান, ইচ্ছা আৰু প্ৰচেষ্টাৰ যোগেদি কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে কৰা হয়। ইয়াৰ তিনিটা স্তৰ আছে — মানসিক স্তৰ (অভাববোধ, অভিপ্ৰায়, ইচ্ছাৰ সংঘাত, বিচাৰ-বিবেচনা, সংকল্প), শাৰীৰিক স্তৰ (পেশীৰ চলন) আৰু বহিৰ্স্তৰ (পৰিণাম)। অভিপ্ৰায় (motive) আৰু উদ্দেশ্য (intention) ৰ পাৰ্থক্যও গুৰুত্বপূৰ্ণ — অভিপ্ৰায় হৈছে কৰ্মৰ পিছফালৰ চালিকা শক্তি, উদ্দেশ্য হৈছে কৰ্মৰ লক্ষ্য বা পৰিণামৰ মানসিক প্ৰতিনিধিত্ব। অনৈচ্ছিক কৰ্ম, প্ৰাকৃতিক কৰ্ম, পশুৰ কৰ্ম আৰু শিশুৰ অজ্ঞাতকৃত কৰ্ম নৈতিক বিচাৰৰ আওতাত নপৰে।
নৈতিকতাৰ মানদণ্ড (Standard of Morality)ৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও মতবাদ আছে। (১) সুখবাদ (Hedonism) — সুখকেই জীৱনৰ পৰম মঙ্গল বুলি স্বীকাৰ কৰে। ই দুই প্ৰকাৰ — স্বাৰ্থপৰ সুখবাদ (Egoistic Hedonism, এৰিষ্টিপাছ-ছাইৰিনিকবাদ আৰু এপিকিউৰাছ) আৰু সাৰ্বজনীন সুখবাদ বা উপযোগিতাবাদ (Utilitarianism, বেন্থাম আৰু মিল)। বেন্থামে সুখৰ পৰিমাণিক বিচাৰ কৰিছিল, মিলে গুণগত পাৰ্থক্যৰ কথা ক’লে। (২) কঠোৰবাদ বা কাণ্টীয় নীতিতত্ত্ব (Rigorism) — কাণ্টে ক’লে কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য সম্পাদন কৰা উচিত; ‘শুভ ইচ্ছা’ (Good Will) এই মাত্ৰ পৰম মঙ্গল; ‘নিৰপেক্ষ আদেশ’ (Categorical Imperative) ৰ সূত্ৰ — “কেৱল সেই নিয়মৰ অনুসৰি কাৰ্য কৰা যিটোৱে একে সময়তে সাৰ্বজনীন বিধান হ’ব পাৰে।” (৩) পূৰ্ণতাবাদ / আত্মোপলব্ধিবাদ (Perfectionism / Self-Realisation) — এৰিষ্টটল, গ্ৰীণ আৰু ব্ৰেডলেৰ মতে আত্মাৰ পূৰ্ণতা বা আত্মোপলব্ধিয়েই পৰম মঙ্গল। (৪) স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) — বাটলাৰ, চিজউইক আৰু মূৰৰ মতে বিবেক বা স্বজ্ঞাইহে নৈতিক জ্ঞানৰ উৎস; মূৰে ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ (Naturalistic Fallacy) ৰ ধাৰণা দিছিল।
ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰত পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ — ধৰ্ম (নৈতিক বিধান), অৰ্থ (ধন-সম্পদ), কাম (কামনা-বাসনা) আৰু মোক্ষ (মুক্তি)। মোক্ষক পৰম পুৰুষাৰ্থ বুলি গণ্য কৰা হয়। কৰ্মবাদৰ মতে প্ৰতিটো কৰ্মৰে ফল আছে আৰু সেই ফল কৰ্ত্তাই ভোগ কৰিবই লাগিব। গীতাত শ্ৰীকৃষ্ণই নিষ্কাম কৰ্মৰ উপদেশ দিছে — ফলৰ প্ৰতি আসক্ত নোহোৱাকৈ কৰ্তব্য সম্পাদন কৰা। বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মই অহিংসাক পৰম ধৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰিছে। ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু নিয়তিবাদৰ বিতৰ্ক, সদ্গুণ, কৰ্তব্য আৰু ন্যায়ৰ ধাৰণা আদি বিষয়বোৰে নীতিশাস্ত্ৰৰ গভীৰতা বৃদ্ধি কৰিছে।
Summary in English
Ethics (Moral Philosophy) is the branch of philosophy that examines the moral worth of human voluntary actions and character. The word ‘Ethics’ is derived from the Greek ‘ethos’ meaning custom or character, while ‘moral’ comes from Latin ‘mores’ meaning customs. Muirhead defined ethics as “the science of the highest ideal involved in human conduct.” Ethics is a normative science that prescribes ideals, distinguishing it from descriptive sciences. Its primary subject matter is voluntary action — actions performed consciously with motive, intention and effort to achieve a purpose. Voluntary action proceeds through mental, bodily and external stages. Motive (the inner impulse) and intention (the foreseen end) together determine the moral character of an action.
The chief theories about the standard of morality are: (1) Hedonism — pleasure is the highest good; subdivided into Egoistic Hedonism (Aristippus, Epicurus) and Universalistic Hedonism or Utilitarianism (Bentham’s quantitative and Mill’s qualitative versions). (2) Rigorism / Kantian Ethics — duty for duty’s sake, the Good Will alone is unconditionally good, and the Categorical Imperative commands: “Act only on that maxim by which you can at the same time will that it should become a universal law.” (3) Perfectionism / Self-Realisation Theory of Aristotle (eudaimonia), T. H. Green and F. H. Bradley — realisation of the true self is the highest good. (4) Intuitionism — Butler, Sidgwick and G. E. Moore hold that conscience or moral intuition reveals right and wrong directly; Moore proposed the Naturalistic Fallacy. Indian Ethics emphasises the four Purusharthas (Dharma, Artha, Kama, Moksha), the doctrine of Karma, the Gita’s teaching of Niskama Karma (desireless action), and the Jain–Buddhist principle of Ahimsa. Concepts of Summum Bonum, free will versus determinism, virtue, duty and justice complete the chapter.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answers)
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Type — 1 Mark)
প্ৰশ্ন ১। ‘Ethics’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ ‘ethos’ শব্দৰ পৰা আহিছে।
প্ৰশ্ন ২। ‘ethos’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘ethos’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ৰীতি-নীতি, অভ্যাস বা চৰিত্ৰ।
প্ৰশ্ন ৩। ‘Moral’ শব্দটো কোন শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘Moral’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ ‘mores’ শব্দৰ পৰা আহিছে।
প্ৰশ্ন ৪। ‘mores’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘mores’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে প্ৰথা, অভ্যাস বা ৰীতি।
প্ৰশ্ন ৫। নীতিশাস্ত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি বিজ্ঞানে মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম আৰু চৰিত্ৰৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰে তাকে নীতিশাস্ত্ৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। মুৰহেডে নীতিশাস্ত্ৰক কি বুলি কৈছে?
উত্তৰঃ মুৰহেডে নীতিশাস্ত্ৰক “মানুহৰ আচৰণৰ পৰম আদৰ্শৰ বিজ্ঞান” (the science of the highest ideal involved in human conduct) বুলি কৈছে।
প্ৰশ্ন ৭। নীতিশাস্ত্ৰ কেনে ধৰণৰ বিজ্ঞান?
উত্তৰঃ নীতিশাস্ত্ৰ এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science)।
প্ৰশ্ন ৮। আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি বিজ্ঞানে কোনো বিষয়ক আদৰ্শৰ সৈতে তুলনা কৰি তাৰ মূল্য নিৰূপণ কৰে, তাকে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে।
প্ৰশ্ন ৯। বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি বিজ্ঞানে কোনো বিষয়ৰ স্বৰূপ ‘কি আছে’ বুলি বৰ্ণনা কৰে, তাকে বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Positive Science) বোলে।
প্ৰশ্ন ১০। নীতিশাস্ত্ৰৰ মুখ্য বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ নীতিশাস্ত্ৰৰ মুখ্য বিষয়বস্তু হৈছে মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম (Voluntary Action)।
প্ৰশ্ন ১১। ঐচ্ছিক কৰ্ম কাক বোলে?
উত্তৰঃ জ্ঞান, ইচ্ছা আৰু প্ৰচেষ্টাৰে কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে কৰা সচেতন কৰ্মক ঐচ্ছিক কৰ্ম বোলে।
প্ৰশ্ন ১২। অনৈচ্ছিক কৰ্ম কাক বোলে?
উত্তৰঃ বুদ্ধি বা ইচ্ছাৰ প্ৰয়োগ অবিহনে অসচেতনভাৱে সম্পাদিত কৰ্মক অনৈচ্ছিক কৰ্ম বোলে।
প্ৰশ্ন ১৩। অভিপ্ৰায় (motive) কি?
উত্তৰঃ কৰ্ম সম্পাদনৰ পিছফালত থকা অন্তৰ্নিহিত প্ৰেৰণা বা চালিকা শক্তিকে অভিপ্ৰায় বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪। উদ্দেশ্য (intention) কি?
উত্তৰঃ কৰ্মৰ যি পৰিণাম বা লক্ষ্য কৰ্ত্তাই পূৰ্বেই উপলব্ধি কৰে আৰু সাধন কৰিব বিচাৰে, তাকে উদ্দেশ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫। সুখবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মতবাদে সুখকেই জীৱনৰ পৰম মঙ্গল আৰু নৈতিকতাৰ মানদণ্ড বুলি স্বীকাৰ কৰে, তাকে সুখবাদ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৬। স্বাৰ্থপৰ সুখবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ স্বাৰ্থপৰ সুখবাদৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক হৈছে গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টিপাছ আৰু এপিকিউৰাছ।
প্ৰশ্ন ১৭। উপযোগিতাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ উপযোগিতাবাদ বা সাৰ্বজনীন সুখবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জেৰেমি বেন্থাম আৰু জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল।
প্ৰশ্ন ১৮। বেন্থামে সুখৰ কেনে বিচাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বেন্থামে সুখৰ পৰিমাণগত (quantitative) বিচাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৯। মিলে সুখৰ কেনে বিচাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মিলে সুখৰ গুণগত (qualitative) পাৰ্থক্যৰো স্বীকৃতি দিছিল।
প্ৰশ্ন ২০। উপযোগিতাবাদৰ মূল সূত্ৰ কি?
উত্তৰঃ “সৰ্বাধিক সংখ্যক লোকৰ সৰ্বাধিক সুখ” (the greatest happiness of the greatest number) — এইটোৱেই উপযোগিতাবাদৰ মূল সূত্ৰ।
প্ৰশ্ন ২১। কঠোৰবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ কঠোৰবাদ (Rigorism) ৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কাণ্ট (Immanuel Kant)।
প্ৰশ্ন ২২। কাণ্টৰ মতে পৰম মঙ্গল কি?
উত্তৰঃ কাণ্টৰ মতে ‘শুভ ইচ্ছা’ (Good Will) এই মাত্ৰ পৰম মঙ্গল।
প্ৰশ্ন ২৩। ‘নিৰপেক্ষ আদেশ’ (Categorical Imperative) কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ ‘নিৰপেক্ষ আদেশ’ ধাৰণাটো ইমানুৱেল কাণ্টে আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ২৪। পূৰ্ণতাবাদৰ মূল প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটল, টি. এইচ. গ্ৰীণ আৰু এফ. এইচ. ব্ৰেডলে পূৰ্ণতাবাদৰ মূল প্ৰৱৰ্তক।
প্ৰশ্ন ২৫। স্বজ্ঞাবাদৰ মূল প্ৰৱৰ্তক কোন কোন?
উত্তৰঃ বিচপ বাটলাৰ, হেনৰি চিজউইক আৰু জি. ই. মূৰ স্বজ্ঞাবাদৰ মূল প্ৰৱৰ্তক।
প্ৰশ্ন ২৬। ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ (Naturalistic Fallacy) ৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ ধাৰণাটো ইংৰাজ দাৰ্শনিক জি. ই. মূৰে দিছিল।
প্ৰশ্ন ২৭। পুৰুষাৰ্থ কেইটা?
উত্তৰঃ পুৰুষাৰ্থ চাৰিটা — ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ।
প্ৰশ্ন ২৮। পৰম পুৰুষাৰ্থ কোনটো?
উত্তৰঃ মোক্ষক পৰম পুৰুষাৰ্থ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২৯। নিষ্কাম কৰ্মৰ উপদেশ কোন গ্ৰন্থত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ নিষ্কাম কৰ্মৰ উপদেশ শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতাত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩০। অহিংসাক পৰম ধৰ্ম কোন কোন ধৰ্মই গণ্য কৰে?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মই অহিংসাক পৰম ধৰ্ম বুলি গণ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৩১। ‘Summum Bonum’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘Summum Bonum’ অৰ্থাৎ পৰম মঙ্গল — যি জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৩২। নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় কোনটো হ’ব নোৱাৰে?
উত্তৰঃ অনৈচ্ছিক কৰ্ম, প্ৰাকৃতিক ঘটনা, পশুৰ কৰ্ম আৰু শিশুৰ অজ্ঞাতকৃত কৰ্ম নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৩৩। ইচ্ছা-স্বাধীনতা মানে কি?
উত্তৰঃ মানুহে নিজৰ বিবেক-বুদ্ধিৰে স্বাধীনভাৱে কৰ্ম বাছনি কৰিব পাৰে — এই মতবাদক ইচ্ছা-স্বাধীনতা (Free Will) বোলে।
প্ৰশ্ন ৩৪। নিয়তিবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানুহৰ সকলো কৰ্ম পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত আৰু কাৰণ-কাৰ্য নিয়মৰ অধীন — এই মতবাদক নিয়তিবাদ (Determinism) বোলে।
প্ৰশ্ন ৩৫। সদ্গুণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ভাল কৰ্ম সম্পাদনৰ স্থায়ী মানসিক প্ৰৱণতাকে সদ্গুণ (Virtue) বোলে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Type — 2/3 Marks)
প্ৰশ্ন ১। নীতিশাস্ত্ৰৰ ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক ‘ethos’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে ৰীতি-নীতি, অভ্যাস, প্ৰথা বা চৰিত্ৰ। আনহাতে ‘moral’ শব্দটো লেটিন ‘mores’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থো একে — ৰীতি বা প্ৰথা। সেয়েহে নীতিশাস্ত্ৰক প্ৰাথমিকভাৱে “মানুহৰ ৰীতি-নীতি বা অভ্যাসৰ বিজ্ঞান” বুলি কোৱা হ’ল। কিন্তু কালক্ৰমত ইয়াৰ অৰ্থ গভীৰ হ’ল আৰু এতিয়া নীতিশাস্ত্ৰ বুলিলে মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম আৰু চৰিত্ৰৰ নৈতিক মূল্যৰ বিচাৰ কৰা শাস্ত্ৰক বুজোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২। নীতিশাস্ত্ৰৰ দুটা সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ (ক) মুৰহেডৰ মতে — “নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে মানুহৰ আচৰণৰ পৰম আদৰ্শৰ বিজ্ঞান।” (Ethics is the science of the highest ideal involved in human conduct.) (খ) ম্যাকেঞ্জিৰ মতে — “নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে মানুহৰ আদৰ্শ চৰিত্ৰ বা আচৰণৰ অধ্যয়ন।” এই দুয়োটা সংজ্ঞাত নীতিশাস্ত্ৰৰ আদৰ্শনিষ্ঠ স্বৰূপ স্পষ্ট হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। আদৰ্শনিষ্ঠ আৰু বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Positive Science) ই কোনো বিষয়ৰ ‘কি আছে’ (what is) সেইটো বৰ্ণনা কৰে — যেনে পদাৰ্থ বিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান। আনহাতে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science) ই ‘কি হোৱা উচিত’ (what ought to be) সেইটো বিচাৰ কৰে। নীতিশাস্ত্ৰ, যুক্তিবিজ্ঞান আৰু সৌন্দৰ্যশাস্ত্ৰ আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। নীতিশাস্ত্ৰে আদৰ্শৰ সৈতে কৰ্মৰ তুলনা কৰি কৰ্মৰ মূল্য নিৰূপণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ঐচ্ছিক কৰ্মৰ লক্ষণ কি কি?
উত্তৰঃ ঐচ্ছিক কৰ্মৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল — (১) কৰ্ম সচেতনভাৱে সম্পাদিত হয়; (২) ই অভিপ্ৰায় বা প্ৰেৰণাৰ ফলত উদ্ভৱ হয়; (৩) এক নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য থাকে; (৪) ইচ্ছাৰ সংঘাত আৰু বিচাৰ-বিবেচনা থাকে; (৫) কৰ্ত্তাৰ স্বাধীন সংকল্প থাকে; আৰু (৬) প্ৰচেষ্টাৰে কৰ্ম সম্পাদন কৰা হয়। এনে কৰ্মেহে নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ঐচ্ছিক কৰ্মৰ স্তৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ঐচ্ছিক কৰ্মৰ তিনিটা মুখ্য স্তৰ আছে — (১) মানসিক স্তৰ: অভাববোধ, অভিপ্ৰায়, ইচ্ছা, ইচ্ছাৰ সংঘাত, বিচাৰ-বিবেচনা আৰু সংকল্প গ্ৰহণ; (২) শাৰীৰিক স্তৰ: পেশীৰ চলন আৰু কৰ্মৰ বাহ্যিক ৰূপায়ণ; (৩) বহিৰ্স্তৰ: কৰ্মৰ পৰিণাম — পূৰ্বদৃষ্ট আৰু অপূৰ্বদৃষ্ট দুয়ো প্ৰকাৰৰ ফল।
প্ৰশ্ন ৬। অভিপ্ৰায় আৰু উদ্দেশ্যৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অভিপ্ৰায় (motive) হৈছে কৰ্মৰ পিছফালৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰেৰণা, ইচ্ছা বা চালিকা শক্তি — কিয় কৰ্ম কৰিব বিচাৰিছোঁ। উদ্দেশ্য (intention) হৈছে কৰ্মৰ যি ফল বা লক্ষ্য কৰ্ত্তাই পূৰ্বেই উপলব্ধি কৰে আৰু সাধন কৰিব বিচাৰে — কি ফল বিচাৰিছোঁ। যেনে এজন ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰে — অভিপ্ৰায় হ’ল জ্ঞান-পিপাসা, উদ্দেশ্য হ’ল পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱা। কৰ্মৰ নৈতিক মূল্য নিৰ্ধাৰণত দুয়োটাই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ৭। সুখবাদৰ দুটা শ্ৰেণী লিখা।
উত্তৰঃ সুখবাদৰ দুটা মুখ্য শ্ৰেণী হ’ল — (১) স্বাৰ্থপৰ সুখবাদ (Egoistic Hedonism): ইয়াৰ মতে নিজৰ সুখেই জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য (এৰিষ্টিপাছ, এপিকিউৰাছ); (২) সাৰ্বজনীন সুখবাদ বা উপযোগিতাবাদ (Universalistic Hedonism / Utilitarianism): ইয়াৰ মতে সকলো লোকৰ সৰ্বাধিক সুখেই নৈতিকতাৰ মানদণ্ড (বেন্থাম, মিল)।
প্ৰশ্ন ৮। ছাইৰিনিকবাদ কি?
উত্তৰঃ গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টিপাছে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সুখবাদী মতবাদটোক ছাইৰিনিকবাদ (Cyrenaicism) বোলে। এৰিষ্টিপাছ চাইৰিন (Cyrene) নগৰৰ অধিবাসী হোৱা বাবেই এই নাম। ইয়াৰ মতে তাৎক্ষণিক ইন্দ্ৰিয়জাত সুখেই (immediate sensuous pleasure) জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য। ই স্বাৰ্থপৰ সুখবাদৰ চৰম ৰূপ।
প্ৰশ্ন ৯। বেন্থামৰ পৰিমাণিক সুখবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জেৰেমি বেন্থামৰ মতে সুখ সকলো একে গুণৰ; কেৱল পৰিমাণৰ পাৰ্থক্যহে আছে। সুখৰ পৰিমাণ নিৰ্ণয় কৰিবৰ বাবে তেওঁ সাতটা মাপকাঠি (felicific calculus) প্ৰস্তাৱ কৰিছিল — তীব্ৰতা, স্থায়িত্ব, নিশ্চয়তা, নৈকট্য, ফলপ্ৰসূতা, শুদ্ধতা আৰু পৰিসৰ। বেন্থামৰ বিখ্যাত উক্তি — “Pushpin is as good as poetry” — অৰ্থাৎ পৰিমাণ একে হ’লে এটা অসাৰ খেল আৰু কাব্যৰ সমান মূল্য।
প্ৰশ্ন ১০। মিলে কেনেকৈ বেন্থামৰ মতবাদ সংশোধন কৰিছিল?
উত্তৰঃ জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে বেন্থামৰ পৰিমাণিক সুখবাদ সংশোধন কৰি গুণগত পাৰ্থক্যৰ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলে। তেওঁৰ মতে সুখৰ মাজত উচ্চ-নিম্ন গুণগত পাৰ্থক্য আছে — মানসিক বা বৌদ্ধিক সুখ ইন্দ্ৰিয়জাত সুখতকৈ উচ্চতৰ। মিলৰ বিখ্যাত উক্তি — “It is better to be a human being dissatisfied than a pig satisfied; better to be Socrates dissatisfied than a fool satisfied.”
প্ৰশ্ন ১১। কাণ্টৰ ‘শুভ ইচ্ছা’ ধাৰণা সংক্ষেপে বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ কাণ্টৰ মতে এই জগতত একমাত্ৰ নিঃশৰ্তভাৱে ভাল বস্তু হ’ল ‘শুভ ইচ্ছা’ (Good Will)। বুদ্ধি, সাহস, সম্পত্তি, সুনাম আদিও ভাল হ’ব পাৰে, কিন্তু শুভ ইচ্ছাৰ অভাৱত ই বেয়াৰ যন্ত্ৰত পৰিণত হ’ব পাৰে। শুভ ইচ্ছা মানে কৰ্তব্যৰ খাতিৰত কৰ্তব্য সম্পাদন কৰাৰ ইচ্ছা — পৰিণাম যিয়েই নহওঁক, ই নিজেই পৰম মঙ্গল।
প্ৰশ্ন ১২। নিৰপেক্ষ আদেশৰ সূত্ৰটো কি?
উত্তৰঃ কাণ্টৰ ‘নিৰপেক্ষ আদেশ’ (Categorical Imperative) ৰ মূল সূত্ৰটো হ’ল — “কেৱল সেই নিয়মৰ অনুসৰি কাৰ্য কৰা যিটোক তুমি একে সময়তে সাৰ্বজনীন বিধান হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিব পাৰা।” (Act only on that maxim by which you can at the same time will that it should become a universal law.) ইয়াৰ আন এক ৰূপ — “মানুহক সদায় উদ্দেশ্য বুলি গণ্য কৰা, কেতিয়াও কেৱল উপায় হিচাপে নহয়।”
প্ৰশ্ন ১৩। সাপেক্ষ আদেশ আৰু নিৰপেক্ষ আদেশৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সাপেক্ষ আদেশ (Hypothetical Imperative) এনে এক আদেশ যিটো কোনো শৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে — “যদি তুমি সফল হ’ব বিচৰা তেন্তে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰা।” নিৰপেক্ষ আদেশ (Categorical Imperative) কোনো শৰ্তৰ অধীন নহয়; ই অনিবাৰ্য আৰু সাৰ্বজনীন — “মিছা নকবা।” নৈতিকতা কেৱল নিৰপেক্ষ আদেশৰ ওপৰতহে স্থাপিত হ’ব পাৰে বুলি কাণ্টৰ মত।
প্ৰশ্ন ১৪। পূৰ্ণতাবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মতবাদে আত্মাৰ পূৰ্ণতা বা আত্মোপলব্ধি (Self-Realisation) ক জীৱনৰ পৰম মঙ্গল বুলি স্বীকাৰ কৰে, তাকে পূৰ্ণতাবাদ (Perfectionism) বোলে। এৰিষ্টটলৰ ইউডাইমোনিয়া (eudaimonia), টি. এইচ. গ্ৰীণ আৰু এফ. এইচ. ব্ৰেডলেৰ আত্মোপলব্ধি তত্ত্ব এই মতবাদৰ অন্তৰ্গত। ইয়াৰ মতে মানুহে নিজৰ যুক্তিশীল আৰু আধ্যাত্মিক স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিলেহে পৰম সুখী হয়।
প্ৰশ্ন ১৫। স্বজ্ঞাবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মতবাদে কৈছে যে নৈতিক জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ, স্বতঃসিদ্ধ আৰু সহজাত — অৰ্থাৎ আমাৰ বিবেক বা স্বজ্ঞা (intuition) ই কোনটো শুদ্ধ আৰু কোনটো অশুদ্ধ সেইটো প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশ কৰে — তাকে স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) বোলে। বিচপ বাটলাৰ, হেনৰি চিজউইক আৰু জি. ই. মূৰ স্বজ্ঞাবাদৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক।
প্ৰশ্ন ১৬। ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ মানে কি?
উত্তৰঃ জি. ই. মূৰৰ মতে ‘ভাল’ (good) এক প্ৰত্যক্ষ, অসংজ্ঞেয় আৰু অবিশ্লেষণীয় গুণ। যদি কোনোবাই ‘ভাল’ক ‘সুখ’, ‘উপযোগিতা’ বা আন কোনো প্ৰাকৃতিক গুণৰ সৈতে সমান বুলি কয়, তেন্তে তেওঁ ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ (Naturalistic Fallacy) ত পৰে। ‘ভাল’ ভাল-ই, ই আন কোনো বস্তু নহয়।
প্ৰশ্ন ১৭। পুৰুষাৰ্থ চাৰিটাৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় চিন্তাত পুৰুষাৰ্থ অৰ্থাৎ মানুহৰ জীৱনৰ চাৰি লক্ষ্য — (১) ধৰ্ম: নৈতিক বিধান, কৰ্তব্য পালন; (২) অৰ্থ: জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে ধন-সম্পদ; (৩) কাম: কামনা-বাসনা, সুখ-ইচ্ছা; (৪) মোক্ষ: জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি, পৰম মুক্তি বা পৰম মঙ্গল।
প্ৰশ্ন ১৮। নিষ্কাম কৰ্ম কি?
উত্তৰঃ শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতাত শ্ৰীকৃষ্ণই অৰ্জুনক উপদেশ দিছে — ফলৰ আকাংক্ষা ত্যাগ কৰি কৰ্তব্যৰ খাতিৰত কৰ্ম সম্পাদন কৰিব লাগে। এনে নিষ্কাম, নিৰাসক্ত কৰ্মকে নিষ্কাম কৰ্ম (Niskama Karma) বোলে। ই কাণ্টৰ ‘কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য’ ধাৰণাৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ১৯। কৰ্মবাদ কি?
উত্তৰঃ কৰ্মবাদ (Theory of Karma) ভাৰতীয় নীতিচিন্তাৰ এক মৌলিক সিদ্ধান্ত। ইয়াৰ মতে প্ৰতিটো কৰ্মৰে অনিবাৰ্য ফল আছে — ভাল কৰ্মৰ ভাল ফল, বেয়া কৰ্মৰ বেয়া ফল। সেই ফল কৰ্ত্তাই অৱশ্যেই ভোগ কৰিব লাগিব — এই জন্মতে নহ’লে পৰৱৰ্তী জন্মত। কৰ্মবাদে নৈতিক দায়িত্ব আৰু পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণাৰ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২০। অহিংসাৰ ধাৰণা সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ অহিংসা মানে মন, বচন আৰু কাৰ্যৰে কোনো প্ৰাণীক হিংসা বা ক্ষতি নকৰাকৈ থকা। বৌদ্ধ ধৰ্মই অহিংসাক প্ৰথম শীল হিচাপে গণ্য কৰে; জৈন ধৰ্মই ইয়াক ‘পৰম ধৰ্ম’ (অহিংসা পৰমো ধৰ্মঃ) বুলি ঘোষণা কৰিছে। মহাত্মা গান্ধীয়ে অহিংসাক ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াৰ ব্যাৱহাৰিক প্ৰভাৱ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২১। নৈতিক বিচাৰৰ লক্ষণ লিখা।
উত্তৰঃ নৈতিক বিচাৰ (Moral Judgement) ৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল — (১) ই ঐচ্ছিক কৰ্মৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য; (২) ই আদৰ্শৰ সৈতে কৰ্মৰ তুলনা কৰে; (৩) ই উচিত-অনুচিত, ভাল-বেয়াৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে; (৪) ই সাৰ্বজনীন আৰু বস্তুনিষ্ঠ; (৫) ই কেৱল কৰ্মৰ বাহ্যিক ৰূপৰ ওপৰতেই নহয়, অভিপ্ৰায় আৰু উদ্দেশ্যৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ২২। কৰ্তব্য মানে কি?
উত্তৰঃ কৰ্তব্য (Duty) মানে নৈতিক বাধ্যবাধকতা — এনে কৰ্ম যিটো মানুহৰ পালন কৰাটো নৈতিকভাৱে অপৰিহাৰ্য। কাণ্টৰ মতে কৰ্তব্য নিৰপেক্ষ আদেশৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। কৰ্তব্য পালনৰ মাজতেই মানুহৰ নৈতিক মৰ্যাদা প্ৰকাশ পায়।
প্ৰশ্ন ২৩। সদ্গুণ আৰু কৰ্তব্যৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ সদ্গুণ আৰু কৰ্তব্য একে নৈতিক জীৱনৰ দুটা পৰিপূৰক দিশ। সদ্গুণ হৈছে চৰিত্ৰৰ স্থায়ী মানসিক প্ৰৱণতা — যেনে সততা, সাহস, ন্যায়পৰায়ণতা। কৰ্তব্য হৈছে নৈতিকভাৱে কৰিবলগীয়া কৰ্ম। সদ্গুণ থকা মানুহে সহজে কৰ্তব্য পালন কৰিব পাৰে। এৰিষ্টটলে সদ্গুণক ‘স্বৰ্ণমধ্য’ (Golden Mean) বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২৪। ন্যায় কাক বোলে?
উত্তৰঃ ন্যায় (Justice) মানে প্ৰত্যেককে তেওঁৰ প্ৰাপ্য দিয়া আৰু সকলোৰে সৈতে নিৰপেক্ষ আচৰণ কৰা। প্লেটোৱে ন্যায়ক ‘চাৰি প্ৰধান সদ্গুণৰ’ (Cardinal Virtues) এটা বুলি গণ্য কৰিছিল। ন্যায় দুই প্ৰকাৰ — বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice) আৰু সংশোধনমূলক ন্যায় (Corrective Justice)।
প্ৰশ্ন ২৫। ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু নিয়তিবাদৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ইচ্ছা-স্বাধীনতা (Free Will) ৰ মতে মানুহে স্বাধীনভাৱে কৰ্ম বাছনি কৰিব পাৰে আৰু সেই বাবেই সি নৈতিকভাৱে দায়ী। নিয়তিবাদ (Determinism) ৰ মতে মানুহৰ সকলো কৰ্ম পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত আৰু কাৰণ-কাৰ্য নিয়মৰ অধীন। নৈতিক দায়িত্ব আৰু পুৰস্কাৰ-শাস্তিৰ ধাৰণা কেৱল ইচ্ছা-স্বাধীনতা স্বীকাৰ কৰিলেহে অৰ্থপূৰ্ণ হয়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Type — 5/6 Marks)
প্ৰশ্ন ১। নীতিশাস্ত্ৰৰ সংজ্ঞা, প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics) হৈছে দৰ্শনৰ সেই শাখা যিয়ে মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্ম, চৰিত্ৰ আৰু আচৰণৰ নৈতিক মূল্য (moral worth) বিচাৰ কৰে। ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক ‘ethos’ আৰু ‘moral’ শব্দটো লেটিন ‘mores’ শব্দৰ পৰা আহিছে — দুয়োটাৰে অৰ্থ ৰীতি-নীতি বা প্ৰথা। মুৰহেডৰ মতে নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে “মানুহৰ আচৰণৰ পৰম আদৰ্শৰ বিজ্ঞান।” ম্যাকেঞ্জিৰ মতে ই হৈছে “মানুহৰ আদৰ্শ চৰিত্ৰ বা আচৰণৰ অধ্যয়ন।” লিলিৰ মতে — “নীতিশাস্ত্ৰে সমাজৰ মানুহৰ আচৰণৰ মানদণ্ড নিৰূপণ কৰে।”
প্ৰকৃতি: নীতিশাস্ত্ৰ এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science)। ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ দৰে কেৱল ‘কি আছে’ বুলি বৰ্ণনা নকৰে; ই ‘কি হোৱা উচিত’ সেইটো বিচাৰ কৰে। ই কৰ্মৰ আদৰ্শ-সাপেক্ষ মূল্যায়ন কৰে। নীতিশাস্ত্ৰক বহুতে এক ব্যাৱহাৰিক বিজ্ঞান (practical science) বুলি কয়, কিন্তু প্ৰকৃততে ই প্ৰয়োগ-পদ্ধতি শিকোৱা শাস্ত্ৰ নহয় — ই কেৱল আদৰ্শ আৰু নীতি প্ৰদান কৰে। ই দৰ্শনৰ এক শাখা হোৱা বাবেই ইয়াত যুক্তি-বিচাৰৰ স্থান অগ্ৰগণ্য।
পৰিসৰ: আধুনিক যুগত নীতিশাস্ত্ৰৰ পৰিসৰ অতি বহল হৈ পৰিছে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত — (১) বৰ্ণনাত্মক নীতিশাস্ত্ৰ (Descriptive Ethics): বিভিন্ন সমাজৰ নৈতিক বিশ্বাস আৰু আচৰণৰ বৰ্ণনা; (২) আদৰ্শনিষ্ঠ নীতিশাস্ত্ৰ (Normative Ethics): শুদ্ধ-অশুদ্ধ, ভাল-বেয়াৰ মান নিৰ্ধাৰণ; (৩) পৰানীতিশাস্ত্ৰ (Metaethics): নৈতিক ধাৰণা আৰু ভাষাৰ বিশ্লেষণ; (৪) প্ৰয়োগমূলক নীতিশাস্ত্ৰ (Applied Ethics): চিকিৎসা নীতি, ব্যৱসায় নীতি, পৰিৱেশ নীতি, বায়’এথিক্স আদি বিশেষ ক্ষেত্ৰত নৈতিক সিদ্ধান্তৰ প্ৰয়োগ। সেয়েহে আজিৰ পৃথিৱীত নীতিশাস্ত্ৰৰ গুৰুত্ব অসীম।
প্ৰশ্ন ২। ঐচ্ছিক কৰ্ম কি? ইয়াৰ স্তৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: জ্ঞান, ইচ্ছা আৰু প্ৰচেষ্টাৰ যোগেদি কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে সচেতনভাৱে সম্পাদিত কৰ্মকে ঐচ্ছিক কৰ্ম (Voluntary Action) বোলে। ইয়াত কৰ্ত্তাৰ স্বাধীন সংকল্প, বিচাৰ-বিবেচনা আৰু উদ্দেশ্য থাকে। ঐচ্ছিক কৰ্মেহে নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় হ’ব পাৰে।
স্তৰসমূহ: ঐচ্ছিক কৰ্ম তিনিটা মুখ্য স্তৰৰ মাজেৰে অগ্ৰসৰ হয় —
(ক) মানসিক স্তৰ (Mental Stage): এই স্তৰটো অতি জটিল আৰু ইয়াৰ কেইবাটাও উপ-স্তৰ আছে — (i) অভাববোধ: কোনো অভাৱ বা প্ৰয়োজনৰ অনুভৱ; (ii) অভিপ্ৰায় বা প্ৰেৰণা: অভাৱ পূৰণৰ বাবে অন্তৰৰ চালিকা শক্তি; (iii) ইচ্ছা: অভিপ্ৰায়ৰ পৰা উদ্ভৱ; (iv) ইচ্ছাৰ সংঘাত: একাধিক বিকল্প থাকিলে দ্বন্দ্ব; (v) বিচাৰ-বিবেচনা: প্ৰতিটো বিকল্পৰ ভাল-বেয়া দিশৰ মূল্যায়ন; (vi) সংকল্প গ্ৰহণ: এটা বিকল্পৰ চূড়ান্ত নিৰ্বাচন; (vii) উদ্দেশ্য: কৰ্মৰ পৰিণাম পূৰ্বদৰ্শন।
(খ) শাৰীৰিক স্তৰ (Bodily Stage): সংকল্পক বাহ্যিক ৰূপ দিবলৈ শৰীৰৰ পেশীৰ চলন আৰম্ভ হয়। মস্তিষ্কৰ আদেশ স্নায়ুৰ যোগেদি পেশীলৈ যায় আৰু কৰ্মৰ ৰূপায়ণ ঘটে।
(গ) বহিৰ্স্তৰ (External Stage): কৰ্মৰ পৰিণাম প্ৰকাশিত হয়। পৰিণাম দুই প্ৰকাৰৰ — পূৰ্বদৃষ্ট (foreseen) যিটো কৰ্ত্তাই অনুমান কৰিছিল, আৰু অপূৰ্বদৃষ্ট (unforeseen) যিটো কৰ্ত্তাৰ অজ্ঞাত আছিল। নৈতিক বিচাৰত পূৰ্বদৃষ্ট পৰিণামহে গণ্য কৰা হয়।
এইদৰে ঐচ্ছিক কৰ্মত মানসিক প্ৰক্ৰিয়া, শাৰীৰিক প্ৰচেষ্টা আৰু বহিৰ্ভাগৰ পৰিণাম — এই তিনিটা অপৰিহাৰ্য উপাদান। তিনিওটাৰ সমষ্টিয়ে ঐচ্ছিক কৰ্ম গঠন কৰে আৰু ইয়াৰ ওপৰতেই নৈতিক বিচাৰ প্ৰযোজ্য হয়।
প্ৰশ্ন ৩। সুখবাদৰ স্বৰূপ আৰু শ্ৰেণী বিভাজন আলোচনা কৰি বেন্থাম-মিলৰ মতবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: যি মতবাদে সুখকেই (Pleasure) জীৱনৰ পৰম মঙ্গল আৰু নৈতিকতাৰ মানদণ্ড বুলি স্বীকাৰ কৰে, তাকে সুখবাদ (Hedonism) বোলে। ‘Hedonism’ শব্দটো গ্ৰীক ‘hedone’ শব্দৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ সুখ। সুখবাদীৰ মতে সুখ অন্যকিবা অৰ্জনৰ উপায় নহয়; ই নিজেই উদ্দেশ্য।
শ্ৰেণী বিভাজন: সুখবাদ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰ — (১) স্বাৰ্থপৰ সুখবাদ (Egoistic Hedonism): ইয়াৰ মতে নিজৰ সুখেই জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য। ছাইৰিনিকবাদ (এৰিষ্টিপাছ) আৰু এপিকিউৰাছবাদ ইয়াৰ অন্তৰ্গত। এৰিষ্টিপাছে তাৎক্ষণিক ইন্দ্ৰিয়জাত সুখক প্ৰাধান্য দিছিল; এপিকিউৰাছে স্থায়ী, শান্ত আৰু মানসিক সুখক উচ্চতৰ বুলি ক’লে। (২) সাৰ্বজনীন সুখবাদ বা উপযোগিতাবাদ (Universalistic Hedonism / Utilitarianism): ইয়াৰ মতে নিজৰে নহয়, সকলো লোকৰ সৰ্বাধিক সুখেই নৈতিকতাৰ মানদণ্ড। বেন্থাম, মিল আৰু চিজউইক ইয়াৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক।
বেন্থামৰ মতবাদ: জেৰেমি বেন্থামে (১৭৪৮-১৮৩২) উপযোগিতাবাদৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে। তেওঁৰ বিখ্যাত উক্তি — “Nature has placed mankind under the governance of two sovereign masters, pain and pleasure.” বেন্থামৰ মতে — সকলো সুখ একে গুণৰ; কেৱল পৰিমাণৰ পাৰ্থক্যহে আছে। সেয়েহে তেওঁ সুখ পৰিমাপৰ বাবে সাতটা মাপকাঠি দিলে — তীব্ৰতা (intensity), স্থায়িত্ব (duration), নিশ্চয়তা (certainty), নৈকট্য (propinquity), ফলপ্ৰসূতা (fecundity), শুদ্ধতা (purity), পৰিসৰ (extent)। তেওঁৰ সূত্ৰ — “Greatest happiness of the greatest number” (সৰ্বাধিক সংখ্যকৰ সৰ্বাধিক সুখ)। বেন্থামৰ এক বিতৰ্কিত উক্তি — “Pushpin is as good as poetry” — যিটোৱে সুখৰ কেৱল পৰিমাণিক পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা প্ৰকাশ কৰে।
মিলৰ মতবাদ: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে (১৮০৬-১৮৭৩) বেন্থামৰ মতবাদ সংশোধন কৰি গুণগত পাৰ্থক্যৰ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলে। তেওঁৰ মতে সুখৰ মাজত উচ্চ-নিম্ন গুণগত পাৰ্থক্য আছে — মানসিক বা বৌদ্ধিক সুখ ইন্দ্ৰিয়জাত সুখতকৈ উচ্চতৰ। মিলৰ বিখ্যাত উক্তি — “It is better to be a human being dissatisfied than a pig satisfied; better to be Socrates dissatisfied than a fool satisfied.” মিলৰ মতে যিজন ব্যক্তিয়ে দুয়ো প্ৰকাৰৰ সুখ ভোগ কৰিছে, তেৱেঁই সুখৰ গুণগত মূল্য নিৰ্ধাৰক হ’ব পাৰে। মিলৰ মতবাদে সুখবাদক অধিক পৰিশীলিত আৰু গ্ৰহণযোগ্য কৰিলে।
সমালোচনা: সুখবাদৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও সমালোচনা আছে — সুখ ক্ষণস্থায়ী আৰু বিষয়ভেদে; ইয়াক জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য কৰিলে চৰিত্ৰৰ অৱনতি ঘটিব পাৰে; কাণ্টৰ মতে সুখ-নিৰ্ভৰ নৈতিকতা অন্ধ আৰু আত্মকেন্দ্ৰিক। তথাপি উপযোগিতাবাদে সমাজ-কল্যাণৰ ধাৰণাত গভীৰ অৱদান আগবঢ়াইছে।
প্ৰশ্ন ৪। কাণ্টৰ কঠোৰবাদ বা নিৰপেক্ষ আদেশৰ মতবাদ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কাণ্টে (১৭২৪-১৮০৪) তেওঁৰ গ্ৰন্থ ‘Groundwork of the Metaphysics of Morals’ আৰু ‘Critique of Practical Reason’-ত কঠোৰবাদ (Rigorism) বা কৰ্তব্যবাদৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে। তেওঁৰ মতে নৈতিকতাৰ ভিত্তি সুখ নহয়, কৰ্তব্যহে।
শুভ ইচ্ছা (Good Will): কাণ্টে কয় — “এই জগতত একমাত্ৰ যি বস্তু নিঃশৰ্তভাৱে ভাল, সেয়া হ’ল শুভ ইচ্ছা।” বুদ্ধি, সাহস, সম্পদ, সুনাম আদিও ভাল হ’ব পাৰে, কিন্তু শুভ ইচ্ছাৰ অভাৱত ই বেয়াৰ যন্ত্ৰত পৰিণত হ’ব পাৰে। শুভ ইচ্ছা মানে কৰ্তব্যৰ খাতিৰত কৰ্তব্য সম্পাদনৰ ইচ্ছা, পৰিণাম যিয়েই নহওঁক।
কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য: কাণ্টৰ মতে নৈতিক কৰ্ম সেইটোৱেই, যিটো কৰ্তব্যৰ বোধত কৰা হয়। যদি কোনোবাই ভয় বা লোভৰ বশত শুদ্ধ কৰ্ম কৰে, সেইটো নৈতিক কৰ্ম নহয়। কেৱল ‘কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য’ (Duty for duty’s sake) পালন কৰিলেহে কৰ্ম নৈতিক হয়।
নিৰপেক্ষ আদেশ (Categorical Imperative): কাণ্টৰ মতে আদেশ দুই প্ৰকাৰ — (১) সাপেক্ষ আদেশ (Hypothetical Imperative): “যদি তুমি সফল হ’ব বিচৰা তেন্তে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰা” — এনে আদেশ কোনো শৰ্তৰ অধীন। (২) নিৰপেক্ষ আদেশ (Categorical Imperative): কোনো শৰ্তৰ অধীন নহয়, ই নিজে নিজেই অনিবাৰ্য আৰু সাৰ্বজনীন — যেনে “মিছা নকবা।” নৈতিকতা কেৱল নিৰপেক্ষ আদেশৰ ওপৰতহে স্থাপিত হ’ব পাৰে।
নিৰপেক্ষ আদেশৰ সূত্ৰ: কাণ্টে নিৰপেক্ষ আদেশৰ কেইবাটাও ৰূপ আগবঢ়াইছে — (ক) সাৰ্বজনীনতাৰ সূত্ৰ: “কেৱল সেই নিয়মৰ অনুসৰি কাৰ্য কৰা যিটোক তুমি একে সময়তে সাৰ্বজনীন বিধান হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিব পাৰা।” (Act only on that maxim by which you can at the same time will that it should become a universal law.) (খ) মানৱতাৰ সূত্ৰ: “সদায় নিজৰ আৰু আনৰ ব্যক্তিত্বৰ মানৱতাক উদ্দেশ্য বুলি গণ্য কৰা, কেতিয়াও কেৱল উপায় হিচাপে নহয়।” (Treat humanity always as an end and never merely as a means.) (গ) স্বায়ত্তশাসনৰ সূত্ৰ: প্ৰতিজন যুক্তিশীল প্ৰাণী নৈতিক বিধানৰ স্বয়ং বিধাতা আৰু পালক।
সমালোচনা: কাণ্টৰ মতবাদৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও আপত্তি উত্থাপিত হৈছে — (১) ই অতি কঠোৰ আৰু আনুষ্ঠানিক, প্ৰকৃত জীৱনৰ পৰিস্থিতিৰ পৰা বিচ্ছিন্ন; (২) কেৱল কৰ্তব্যৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত ল’লে কেতিয়াবা কৰ্তব্যৰ সংঘাত হ’ব পাৰে; (৩) ই আমাৰ অনুভূতি আৰু সহানুভূতিক উপেক্ষা কৰে। তথাপি কাণ্টৰ নীতিতত্ত্বই মানৱ মৰ্যাদা, স্বায়ত্তশাসন আৰু সাৰ্বজনীন নৈতিকতাৰ ধাৰণা গভীৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫। পূৰ্ণতাবাদ বা আত্মোপলব্ধি তত্ত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পূৰ্ণতাবাদ (Perfectionism) বা আত্মোপলব্ধি তত্ত্বৰ (Self-Realisation Theory) মতে আত্মাৰ পূৰ্ণতা বা আত্ম-উপলব্ধিয়েই জীৱনৰ পৰম মঙ্গল আৰু নৈতিকতাৰ মানদণ্ড। সুখবাদে সুখক, কাণ্টে কৰ্তব্যক পৰম মঙ্গল বুলি ক’লে; পূৰ্ণতাবাদীয়ে কয় — মানুহৰ যুক্তিশীল আৰু আধ্যাত্মিক স্বৰূপৰ পূৰ্ণ বিকাশেই পৰম মঙ্গল।
এৰিষ্টটলৰ ইউডাইমোনিয়া: প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলৰ মতে মানুহৰ পৰম লক্ষ্য হৈছে ‘ইউডাইমোনিয়া’ (eudaimonia) — অৰ্থাৎ মঙ্গলময় বা সফল জীৱন। ই কেৱল ক্ষণিক সুখ নহয়, যুক্তি অনুসৰি সদ্গুণৰ ভিত্তিত কৰা সম্পূৰ্ণ জীৱনৰ পূৰ্ণতা। মানুহ যুক্তিশীল প্ৰাণী হোৱা বাবেই যুক্তি অনুসৰি জীৱন যাপন কৰিলেহে সি প্ৰকৃত মানুহ হৈ পৰে।
টি. এইচ. গ্ৰীণৰ মত: ইংৰাজ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিক টি. এইচ. গ্ৰীণৰ (১৮৩৬-১৮৮২) মতে নৈতিক জীৱনৰ লক্ষ্য হৈছে ‘স্থায়ী আত্ম-সন্তুষ্টি’ (permanent self-satisfaction)। এই আত্ম-সন্তুষ্টি ক্ষণিক ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ পৰা নহয়, আত্মাৰ যুক্তিশীল আৰু আধ্যাত্মিক ক্ষমতাৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ পৰাহে আহে। গ্ৰীণে সমাজৰ সৈতে ব্যক্তিৰ সম্পৰ্কৰ গুৰুত্বও আৰোপ কৰিলে।
এফ. এইচ. ব্ৰেডলেৰ মত: ব্ৰেডলেৰ (১৮৪৬-১৯২৪) বিখ্যাত গ্ৰন্থ ‘Ethical Studies’-ত তেওঁ কৈছে — “My Station and its Duties.” অৰ্থাৎ মানুহে সমাজৰ এক বিশেষ ‘স্থান’ত আছে আৰু সেই স্থানৰ অনুৰূপ কৰ্তব্য পালন কৰাৰ মাজতেই আত্মোপলব্ধি ঘটে। ব্যক্তি আৰু সমাজ পৃথক নহয়; ব্যক্তিৰ আত্মা সমাজৰ এক জৈৱিক অংশ।
মূল্যায়ন: পূৰ্ণতাবাদৰ মতে সুখ আৰু কৰ্তব্য দুয়োটাকে আত্মোপলব্ধিৰ মাজত সমন্বয় কৰিব পাৰি। ই সুখবাদৰ আত্মকেন্দ্ৰিকতা আৰু কাণ্টীয় কঠোৰতাৰ পৰা মুক্ত। কিন্তু ‘পূৰ্ণতা’ বা ‘আত্ম’ৰ স্পষ্ট সংজ্ঞা নথকা বাবে ই কিছু অস্পষ্ট। তথাপি পূৰ্ণতাবাদে নৈতিক চিন্তাত গভীৰতা আৰু আধ্যাত্মিক মূল্য যোগ দিছে।
প্ৰশ্ন ৬। স্বজ্ঞাবাদ ব্যাখ্যা কৰি ইয়াৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) সেই মতবাদ যি কৈছে — নৈতিক জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ, স্বতঃসিদ্ধ আৰু সহজাত; বিবেক বা স্বজ্ঞাইহে কোনটো শুদ্ধ আৰু কোনটো অশুদ্ধ সেইটো প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশ কৰে। নৈতিক সত্য অভিজ্ঞতা বা যুক্তিৰ পৰা পোৱা নহয়; ই মনৰ অন্তৰ্নিহিত ক্ষমতা।
মুখ্য প্ৰৱৰ্তক: (১) বিচপ জোছেফ বাটলাৰ (Bishop Joseph Butler): তেওঁৰ মতে ‘বিবেক’ (Conscience) মানুহৰ মনৰ এক সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা যিয়ে কৰ্মৰ নৈতিক মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে। বিবেকৰ আদেশ মানিলেহে মানুহ নৈতিক হয়। (২) হেনৰি চিজউইক (Henry Sidgwick): তেওঁৰ মতে কিছুমান নৈতিক সিদ্ধান্ত আছে যিবোৰ স্বতঃসিদ্ধ আৰু সাৰ্বজনীনভাৱে স্বীকৃত — যেনে বিবেচনা, ন্যায়, কল্যাণ। (৩) জি. ই. মূৰ (G. E. Moore): ‘Principia Ethica’ গ্ৰন্থত মূৰে কৈছে ‘ভাল’ (good) এক প্ৰত্যক্ষ, অসংজ্ঞেয় আৰু অবিশ্লেষণীয় গুণ। ‘ভাল’ক ‘সুখ’ বা ‘উপযোগিতা’ৰ সৈতে সমান বুলি ক’লে ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ (Naturalistic Fallacy) ত পৰিব।
শ্ৰেণী বিভাজন: স্বজ্ঞাবাদ দুই প্ৰকাৰ — (ক) বুদ্ধিনিষ্ঠ স্বজ্ঞাবাদ (Rational Intuitionism): সাধাৰণ যুক্তি বা ‘ভাল মন’ই নৈতিক সত্য উপলব্ধি কৰে; (খ) আবেগনিষ্ঠ স্বজ্ঞাবাদ (Emotional Intuitionism): নৈতিক অনুভূতি বা সহানুভূতিৰ যোগেদি নৈতিক জ্ঞান আহে।
সমালোচনা: স্বজ্ঞাবাদৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও আপত্তি — (১) বিভিন্ন ব্যক্তিৰ স্বজ্ঞা বিভিন্ন হ’ব পাৰে; (২) ই নৈতিক বিতৰ্ক সমাধানৰ পথ নিদিয়ে; (৩) সাংস্কৃতিক, ব্যক্তিগত আৰু আবেগিক প্ৰভাৱত স্বজ্ঞা ভ্ৰমাত্মক হ’ব পাৰে; (৪) ই নৈতিক জ্ঞানৰ যুক্তিসংগত ব্যাখ্যা নিদিয়ে। তথাপি স্বজ্ঞাবাদে সাধাৰণ মানুহৰ নৈতিক জীৱনত বিবেক আৰু অন্তৰাত্মাৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰি এক মূল্যৱান অৱদান আগবঢ়াইছে।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰৰ পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাত মানুহৰ জীৱনৰ চাৰি লক্ষ্যক ‘পুৰুষাৰ্থ’ (Purushartha) বুলি কোৱা হৈছে। ‘পুৰুষাৰ্থ’ মানে পুৰুষৰ অৰ্থ — অৰ্থাৎ মানুহে প্ৰাপ্তি কৰিব লগীয়া বস্তু। এই পুৰুষাৰ্থ চাৰিটা — ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ।
(১) ধৰ্ম: ‘ধৰ্ম’ শব্দটো ‘ধৃ’ ধাতুৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ ধাৰণ কৰা। ধৰ্ম হৈছে নৈতিক বিধান, কৰ্তব্য পালন, সত্য, ন্যায় আৰু সদাচাৰ। মনুসংহিতাৰ মতে অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, শৌচ আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযম — এই পাঁচটা ধৰ্মৰ লক্ষণ। ধৰ্ম জীৱনৰ ভেটি; ই অৰ্থ আৰু কামৰ নিয়ামক।
(২) অৰ্থ: ‘অৰ্থ’ মানে ধন-সম্পদ, জীৱিকা নিৰ্বাহৰ উপায়। ই জাগতিক জীৱনৰ ভেটি। কৌটিল্যৰ ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’-ত অৰ্থৰ গুৰুত্ব বিশদভাৱে আলোচিত হৈছে। কিন্তু অৰ্থ সদায় ধৰ্মৰ অধীনত হ’ব লাগে — অন্যথা ই অনৈতিক হ’ব পাৰে।
(৩) কাম: ‘কাম’ মানে কামনা, বাসনা, ইচ্ছা — সুখ-ভোগৰ আকাংক্ষা। মানুহৰ স্বাভাৱিক ইচ্ছাবোৰৰ পূৰণ কাম। বাৎস্যায়নৰ ‘কামসূত্ৰ’-ত কামৰ স্বৰূপ আলোচিত হৈছে। কাম ধৰ্ম-অৰ্থৰ অধীনত থাকিলে অনৈতিক নহয়।
(৪) মোক্ষ: ‘মোক্ষ’ মানে মুক্তি — জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি, অজ্ঞান-দুখৰ পৰা মুক্তি, সংসাৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি। ই পৰম পুৰুষাৰ্থ। মোক্ষৰ ধাৰণা বিভিন্ন দাৰ্শনিক সম্প্ৰদায়ে বিভিন্নভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছে — শংকৰৰ অদ্বৈত বেদান্তত ই ব্ৰহ্মৰ সৈতে আত্মাৰ একত্ব; ৰামানুজৰ মতে ই ভগৱানৰ চৰণত প্ৰেমময় সেৱা; বৌদ্ধ ধৰ্মত ই নিৰ্বাণ; জৈন ধৰ্মত ই কৈৱল্য।
সমন্বয়: ভাৰতীয় চিন্তাত এই চাৰি পুৰুষাৰ্থ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। ধৰ্মই অৰ্থ আৰু কামক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে; অৰ্থ আৰু কামৰ যথাযথ সাধনৰ দ্বাৰা মানুহে মোক্ষৰ পথত আগবাঢ়িব পাৰে। গৃহস্থ-আশ্ৰম, বানপ্ৰস্থ-আশ্ৰম, সন্ন্যাস-আশ্ৰম আদিৰ যোগেদি ক্ৰমে এই চাৰি পুৰুষাৰ্থ অৰ্জনৰ পথ ভাৰতীয় চিন্তাত নিৰ্দেশিত হৈছে। সেয়েহে পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয় ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰৰ এক অনন্য আৰু সম্পূৰ্ণ ধাৰণা।
প্ৰশ্ন ৮। কৰ্মবাদ আৰু নিষ্কাম কৰ্মৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কৰ্মবাদ: ভাৰতীয় চিন্তাৰ এক মৌলিক সিদ্ধান্ত হৈছে কৰ্মবাদ (Theory of Karma)। ‘কৰ্ম’ শব্দটো সংস্কৃত ‘কৃ’ ধাতুৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ কৰা। কৰ্মবাদৰ মতে — প্ৰতিটো কৰ্মৰে অনিবাৰ্য ফল আছে; ভাল কৰ্মৰ ভাল ফল আৰু বেয়া কৰ্মৰ বেয়া ফল কৰ্ত্তাই অৱশ্যেই ভোগ কৰিব লাগিব। যিবোৰ ফল এই জন্মত ভোগ কৰা সম্ভৱ নহয়, সেইবোৰ পৰৱৰ্তী জন্মত ভোগ কৰিব লাগিব। সেয়েহে কৰ্মবাদ পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণাৰ সৈতে অংগাংগিভাৱে জড়িত।
কৰ্ম তিনি প্ৰকাৰৰ — (ক) সঞ্চিত কৰ্ম: পূৰ্বজন্মৰ সকলো কৰ্মৰ সমষ্টি; (খ) প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম: এই জন্মত ফল ভোগ কৰিবলগীয়া কৰ্ম; (গ) ক্ৰিয়মাণ বা আগামী কৰ্ম: বৰ্তমানে সম্পাদিত কৰ্ম যাৰ ফল ভৱিষ্যতে ভোগ কৰিব লাগিব। কৰ্মবাদে নৈতিক দায়িত্ব, ন্যায়, পুনৰ্জন্ম আৰু চৰিত্ৰ গঠনৰ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
নিষ্কাম কৰ্ম: শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতাত শ্ৰীকৃষ্ণই অৰ্জুনক ‘নিষ্কাম কৰ্ম’ (Niskama Karma) ৰ উপদেশ দিছে। কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধত নিজৰ আত্মীয়সকলক হত্যা কৰাৰ ভাৱনাত অৰ্জুনে কৰ্তব্য পালনৰ পৰা পিছ হুঁহকিছিল। তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণই ক’লে — “কৰ্মণ্যেৱাধিকাৰস্তে মা ফলেষু কদাচন” (গীতা ২.৪৭) — অৰ্থাৎ “কৰ্মৰ ওপৰতহে তোমাৰ অধিকাৰ আছে, ফলৰ ওপৰত নাই।” ফলৰ আকাংক্ষা ত্যাগ কৰি কৰ্তব্যৰ খাতিৰত কৰ্ম কৰাকে নিষ্কাম কৰ্ম বোলে।
নিষ্কাম কৰ্মৰ লক্ষণ: (১) কৰ্ম কৰিবলৈ নাই — এনে কথা নকব; (২) ফলৰ প্ৰতি আসক্ত নহ’ব; (৩) কৰ্ম কৰ্তব্যৰ বুদ্ধিৰে কৰিব; (৪) কৰ্ম ভগৱানক উৎসৰ্গ কৰিব; (৫) সিদ্ধি-অসিদ্ধিত সমভাৱ ৰাখিব। নিষ্কাম কৰ্মই মানুহক বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰি মোক্ষৰ পথত আগবঢ়ায়।
কাণ্টৰ সৈতে তুলনা: নিষ্কাম কৰ্মৰ ধাৰণা কাণ্টৰ ‘কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য’ ধাৰণাৰ সৈতে চমকপ্ৰদভাৱে সদৃশ। দুয়োটাইে কৈছে কৰ্তব্য পালনত ফলাকাংক্ষা থাকিব নালাগে। তথাপি গীতাৰ নিষ্কাম কৰ্মত ভগৱানৰ প্ৰতি ভক্তি আৰু আত্ম-সমৰ্পণৰ আধ্যাত্মিক দিশ আছে, যিটো কাণ্টীয় তত্ত্বত নাই।
সেয়েহে কৰ্মবাদ আৰু নিষ্কাম কৰ্মৰ ধাৰণাই ভাৰতীয় নীতিচিন্তাক বিশ্বদৰ্শনত এক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯। নৈতিক বিচাৰৰ স্বৰূপ আৰু লক্ষণ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: যি বিচাৰে কোনো ঐচ্ছিক কৰ্মৰ নৈতিক মূল্য (moral worth) নিৰ্ধাৰণ কৰে — অৰ্থাৎ সেইটো শুদ্ধ নে অশুদ্ধ, ভাল নে বেয়া, কৰ্তব্য নে অকৰ্তব্য — তাকে নৈতিক বিচাৰ (Moral Judgement) বোলে। ই নীতিশাস্ত্ৰৰ এক কেন্দ্ৰীয় বিষয়।
স্বৰূপ: নৈতিক বিচাৰ এক বিশেষ ধৰণৰ মূল্যনিৰ্ধাৰক বিচাৰ। ই সাধাৰণ বৰ্ণনাত্মক বিচাৰ (“আকাশ নীলা”) ৰ পৰা ভিন্ন; ই আদৰ্শ-সাপেক্ষ মূল্যায়ন কৰে। নৈতিক বিচাৰে কৰ্মক আদৰ্শৰ সৈতে তুলনা কৰি ‘উচিত-অনুচিত’, ‘ভাল-বেয়া’ ৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে।
লক্ষণ: নৈতিক বিচাৰৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ —
(১) ঐচ্ছিক কৰ্মৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য: নৈতিক বিচাৰ কেৱল ঐচ্ছিক কৰ্মৰ ওপৰতহে প্ৰযোজ্য। অনৈচ্ছিক কৰ্ম, প্ৰাকৃতিক ঘটনা, পশুৰ কৰ্ম আদিৰ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰযোজ্য নহয়।
(২) আদৰ্শৰ সৈতে তুলনা: নৈতিক বিচাৰে কৰ্মক কোনো নৈতিক আদৰ্শ বা মানদণ্ডৰ সৈতে তুলনা কৰি মূল্যায়ন কৰে।
(৩) সাৰ্বজনীনতা: নৈতিক বিচাৰ ব্যক্তিগত প্ৰিয়-অপ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়; ই সাৰ্বজনীন। যদি ‘মিছা কোৱা অশুদ্ধ’ — তেন্তে সকলোৰে বাবেই অশুদ্ধ।
(৪) বস্তুনিষ্ঠতা: নৈতিক বিচাৰ আবেগ-উদ্ভূত নহয়; ই যুক্তিসিদ্ধ আৰু বস্তুনিষ্ঠ।
(৫) অভিপ্ৰায়, উদ্দেশ্য আৰু পৰিণাম: কেৱল কৰ্মৰ বাহ্যিক ৰূপৰ ওপৰতে নহয়, কৰ্মৰ অভিপ্ৰায়, উদ্দেশ্য আৰু পৰিণামৰ ওপৰতো নৈতিক বিচাৰ নিৰ্ভৰশীল।
(৬) কৰ্ত্তা-নিৰ্ভৰ: নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় হৈছে কৰ্ম, কিন্তু কৰ্মৰ মাধ্যমেৰে ই কৰ্ত্তাৰ চৰিত্ৰৰ মূল্যায়নো কৰে।
(৭) দ্বৈত স্বৰূপ: নৈতিক বিচাৰ ‘শুদ্ধ-অশুদ্ধ’ (right-wrong) আৰু ‘ভাল-বেয়া’ (good-bad) দুয়ো প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে।
প্ৰকাৰভেদ: নৈতিক বিচাৰ দুই প্ৰকাৰ — (ক) প্ৰথা-আশ্ৰিত নৈতিক বিচাৰ (Customary Moral Judgement): সাধাৰণ লোকে প্ৰথা, পৰম্পৰা আদিৰ ভিত্তিত কৰে; (খ) প্ৰতিফলিত নৈতিক বিচাৰ (Reflective Moral Judgement): যুক্তি-বিচাৰ আৰু গভীৰ চিন্তাৰ পিছত কৰা বিচাৰ। নৈতিকতাৰ মান বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰতিফলিত নৈতিক বিচাৰৰ গুৰুত্বও বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ১০। ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু নিয়তিবাদৰ বিতৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইচ্ছা-স্বাধীনতা (Free Will) আৰু নিয়তিবাদ (Determinism) ৰ বিতৰ্ক নীতিশাস্ত্ৰৰ এক চিৰন্তন প্ৰশ্ন। নৈতিক দায়িত্বৰ ভিত্তি ক’ত — ই এই বিতৰ্কৰ মূল প্ৰশ্ন।
ইচ্ছা-স্বাধীনতাবাদ: এই মতৰ মতে মানুহে নিজৰ বিবেক-বুদ্ধিৰে স্বাধীনভাৱে কৰ্ম বাছনি কৰিব পাৰে। কাণ্টৰ মতে ‘উচিত’ (ought) ৰ ধাৰণাই ইচ্ছা-স্বাধীনতাক অপৰিহাৰ্য কৰি তোলে — কাৰণ ‘উচিত’ ই ‘পাৰে’ (can) ক ইংগিত দিয়ে। যদি মানুহৰ স্বাধীনতা নাথাকে, তেন্তে নৈতিক দায়িত্ব, পুৰস্কাৰ-শাস্তি, প্ৰশংসা-নিন্দা আদিৰ অৰ্থ থাকে নে? সেয়েহে নৈতিক জীৱনৰ বাবে ইচ্ছা-স্বাধীনতা অপৰিহাৰ্য।
নিয়তিবাদ: এই মতৰ মতে মানুহৰ সকলো কৰ্ম পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত আৰু কাৰণ-কাৰ্য নিয়মৰ অধীন। বংশগতি, পৰিৱেশ, শিক্ষা, সমাজ — এই সকলোৱে মিলিত হৈ মানুহৰ কৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। স্পিনোজা, লাপ্লাছ আৰু কিছু আধুনিক বিজ্ঞানীয়ে নিয়তিবাদক সমৰ্থন কৰে। কঠোৰ নিয়তিবাদৰ মতে ইচ্ছা-স্বাধীনতা এক ভ্ৰম মাত্ৰ।
সামঞ্জস্যবাদ (Compatibilism): ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু নিয়তিবাদৰ মাজৰ সমন্বয় সাধনৰ চেষ্টা সামঞ্জস্যবাদ। ইয়াৰ মতে ইচ্ছা-স্বাধীনতা মানে কাৰণহীন কৰ্ম নহয়; বৰং কোনো বাহ্যিক বাধাৰ অভাৱত নিজৰ চৰিত্ৰ অনুসৰি কৰ্ম কৰাৰ ক্ষমতাহে। মানুহৰ চৰিত্ৰ পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতাৰ ফল হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই চৰিত্ৰ অনুসৰি কৰ্ম কৰাৰ স্বাধীনতাও মানুহৰ আছে।
ভাৰতীয় দৃষ্টিভংগী: ভাৰতীয় কৰ্মবাদৰ মতে পূৰ্বজন্মৰ কৰ্মফল মানুহৰ বৰ্তমান অৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰে — এই অৰ্থত নিয়তিবাদৰ ছাঁ আছে। কিন্তু বৰ্তমান কৰ্মত মানুহৰ স্বাধীনতা স্বীকৃত — সেয়েহে ভাৰতীয় দৃষ্টিভংগী এক সুসমন্বিত মত।
সিদ্ধান্ত: চৰম ইচ্ছা-স্বাধীনতা আৰু চৰম নিয়তিবাদ দুয়োটাই অসম্পূৰ্ণ। সাধাৰণতে স্বীকাৰ কৰা হয় যে মানুহৰ ইচ্ছা সম্পূৰ্ণৰূপে স্বাধীন নহয়, আকৌ সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ধাৰিতো নহয়; ই ‘স্ব-নিৰ্ধাৰিত’ (self-determined)। নৈতিক দায়িত্ব এনে স্ব-নিৰ্ধাৰিত স্বাধীনতাৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী (Additional Questions)
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘Ethics’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) লেটিন (খ) গ্ৰীক (গ) সংস্কৃত (ঘ) ফাৰ্ছী
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীক।
২। ‘ethos’ শব্দৰ অৰ্থ —
(ক) ধন (খ) যুদ্ধ (গ) ৰীতি বা চৰিত্ৰ (ঘ) মুক্তি
উত্তৰঃ (গ) ৰীতি বা চৰিত্ৰ।
৩। ‘Moral’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) গ্ৰীক (খ) লেটিন (গ) আৰবী (ঘ) ফৰাচী
উত্তৰঃ (খ) লেটিন।
৪। নীতিশাস্ত্ৰ এক —
(ক) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান (খ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (গ) প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান (ঘ) সামাজিক বিজ্ঞান
উত্তৰঃ (খ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
৫। নীতিশাস্ত্ৰৰ মুখ্য বিষয়বস্তু —
(ক) অনৈচ্ছিক কৰ্ম (খ) ঐচ্ছিক কৰ্ম (গ) যান্ত্ৰিক কৰ্ম (ঘ) প্ৰাকৃতিক কৰ্ম
উত্তৰঃ (খ) ঐচ্ছিক কৰ্ম।
৬। উপযোগিতাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) কাণ্ট (খ) এৰিষ্টটল (গ) বেন্থাম (ঘ) মূৰ
উত্তৰঃ (গ) বেন্থাম।
৭। সুখৰ গুণগত পাৰ্থক্যৰ কথা কোনে কৈছিল?
(ক) বেন্থাম (খ) মিল (গ) চিজউইক (ঘ) এৰিষ্টিপাছ
উত্তৰঃ (খ) মিল।
৮। ‘শুভ ইচ্ছা’ কাৰ ধাৰণা?
(ক) মিল (খ) বেন্থাম (গ) কাণ্ট (ঘ) এৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (গ) কাণ্ট।
৯। ‘নিৰপেক্ষ আদেশ’ কোনে আগবঢ়াইছিল?
(ক) কাণ্ট (খ) মিল (গ) মূৰ (ঘ) ব্ৰেডলে
উত্তৰঃ (ক) কাণ্ট।
১০। ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ কাৰ ধাৰণা?
(ক) মিল (খ) মূৰ (গ) ব্ৰেডলে (ঘ) চিজউইক
উত্তৰঃ (খ) মূৰ।
১১। ‘আত্মোপলব্ধি তত্ত্ব’ৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক —
(ক) বেন্থাম (খ) কাণ্ট (গ) গ্ৰীণ আৰু ব্ৰেডলে (ঘ) মূৰ
উত্তৰঃ (গ) গ্ৰীণ আৰু ব্ৰেডলে।
১২। ‘ইউডাইমোনিয়া’ কাৰ ধাৰণা?
(ক) সক্ৰেটিছ (খ) প্লেটো (গ) এৰিষ্টটল (ঘ) এপিকিউৰাছ
উত্তৰঃ (গ) এৰিষ্টটল।
১৩। পুৰুষাৰ্থৰ সংখ্যা কিমান?
(ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ
উত্তৰঃ (গ) চাৰি।
১৪। কোনটো পৰম পুৰুষাৰ্থ?
(ক) ধৰ্ম (খ) অৰ্থ (গ) কাম (ঘ) মোক্ষ
উত্তৰঃ (ঘ) মোক্ষ।
১৫। ‘নিষ্কাম কৰ্ম’ৰ উপদেশ পোৱা যায় —
(ক) উপনিষদত (খ) বেদত (গ) গীতাত (ঘ) ৰামায়ণত
উত্তৰঃ (গ) গীতাত।
১৬। ‘অহিংসা পৰমো ধৰ্মঃ’ — এই উক্তি কোন ধৰ্মৰ?
(ক) বৌদ্ধ (খ) জৈন (গ) শিখ (ঘ) সনাতন
উত্তৰঃ (খ) জৈন।
১৭। বেন্থামৰ সুখ-পৰিমাপৰ মাপকাঠিৰ সংখ্যা —
(ক) পাঁচ (খ) ছয় (গ) সাত (ঘ) আঠ
উত্তৰঃ (গ) সাত।
১৮। ‘বিবেক’ক নৈতিকতাৰ ভিত্তি বুলি কোন কৈছিল?
(ক) মিল (খ) বাটলাৰ (গ) মূৰ (ঘ) কাণ্ট
উত্তৰঃ (খ) বাটলাৰ।
১৯। ‘Pushpin is as good as poetry’ — কাৰ উক্তি?
(ক) মিল (খ) বেন্থাম (গ) কাণ্ট (ঘ) এৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (খ) বেন্থাম।
২০। সুখবাদৰ চৰম ৰূপ কোনটো?
(ক) উপযোগিতাবাদ (খ) ছাইৰিনিকবাদ (গ) এপিকিউৰাছবাদ (ঘ) মিলৰ মতবাদ
উত্তৰঃ (খ) ছাইৰিনিকবাদ।
২১। ‘My Station and its Duties’ গ্ৰন্থৰ ৰচক কোন?
(ক) গ্ৰীণ (খ) ব্ৰেডলে (গ) মূৰ (ঘ) কাণ্ট
উত্তৰঃ (খ) ব্ৰেডলে।
২২। ‘Principia Ethica’ৰ ৰচক কোন?
(ক) মিল (খ) বেন্থাম (গ) মূৰ (ঘ) চিজউইক
উত্তৰঃ (গ) মূৰ।
২৩। নৈতিকতাৰ মানদণ্ড হিচাপে ‘সুখ’ক যি স্বীকাৰ কৰে —
(ক) সুখবাদ (খ) কঠোৰবাদ (গ) পূৰ্ণতাবাদ (ঘ) স্বজ্ঞাবাদ
উত্তৰঃ (ক) সুখবাদ।
২৪। নৈতিক বিচাৰৰ বিষয় কোনটো?
(ক) ঐচ্ছিক কৰ্ম (খ) অনৈচ্ছিক কৰ্ম (গ) যান্ত্ৰিক কৰ্ম (ঘ) প্ৰাকৃতিক ঘটনা
উত্তৰঃ (ক) ঐচ্ছিক কৰ্ম।
২৫। ‘মানুহক সদায় উদ্দেশ্য বুলি গণ্য কৰা, কেতিয়াও কেৱল উপায় হিচাপে নহয়’ — কাৰ উক্তি?
(ক) মিল (খ) বেন্থাম (গ) কাণ্ট (ঘ) এৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (গ) কাণ্ট।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক ‘____’ শব্দৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ ethos।
২। ‘Moral’ শব্দটো ____ ভাষাৰ ‘mores’ শব্দৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ লেটিন।
৩। নীতিশাস্ত্ৰ এক ____ বিজ্ঞান।
উত্তৰঃ আদৰ্শনিষ্ঠ।
৪। নীতিশাস্ত্ৰৰ মুখ্য বিষয়বস্তু হ’ল ____ কৰ্ম।
উত্তৰঃ ঐচ্ছিক।
৫। উপযোগিতাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ____ আৰু মিল।
উত্তৰঃ বেন্থাম।
৬। ____ এ সুখৰ গুণগত পাৰ্থক্যৰ কথা কৈছিল।
উত্তৰঃ মিল।
৭। কাণ্টৰ মতে ____ এই মাত্ৰ পৰম মঙ্গল।
উত্তৰঃ শুভ ইচ্ছা।
৮। কাণ্টৰ ‘____ আদেশ’ ৰ মূল সূত্ৰ — “কেৱল সেই নিয়মৰ অনুসৰি কাৰ্য কৰা যিটোক তুমি একে সময়তে সাৰ্বজনীন বিধান হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিব পাৰা।”
উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ।
৯। ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ ধাৰণাটো ____ এ দিছিল।
উত্তৰঃ জি. ই. মূৰ।
১০। পুৰুষাৰ্থ চাৰিটা — ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু ____।
উত্তৰঃ মোক্ষ।
১১। ____ ক পৰম পুৰুষাৰ্থ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ মোক্ষ।
১২। নিষ্কাম কৰ্মৰ উপদেশ ____ গ্ৰন্থত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা।
১৩। ‘অহিংসা পৰমো ধৰ্মঃ’ — এই উক্তি ____ ধৰ্মৰ।
উত্তৰঃ জৈন।
১৪। এৰিষ্টটলৰ মতে জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য হৈছে ____।
উত্তৰঃ ইউডাইমোনিয়া।
১৫। ছাইৰিনিকবাদৰ প্ৰৱৰ্তক ____।
উত্তৰঃ এৰিষ্টিপাছ।
১৬। বেন্থামৰ সুখ-পৰিমাপৰ মাপকাঠিৰ সংখ্যা ____।
উত্তৰঃ সাত।
১৭। ‘____’ মানে স্বাধীন ইচ্ছা।
উত্তৰঃ ইচ্ছা-স্বাধীনতা।
১৮। ‘____’ মানে সকলো কৰ্ম পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত।
উত্তৰঃ নিয়তিবাদ।
১৯। ‘Summum Bonum’ মানে ____।
উত্তৰঃ পৰম মঙ্গল।
২০। সদ্গুণৰ ‘স্বৰ্ণমধ্য’ ধাৰণা ____ এ দিছিল।
উত্তৰঃ এৰিষ্টটল।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True/False)
১। ‘Ethics’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২। নীতিশাস্ত্ৰ এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। অনৈচ্ছিক কৰ্ম নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। বেন্থামে সুখৰ পৰিমাণিক বিচাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। মিলে সুখৰ গুণগত পাৰ্থক্যৰ কথা কৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। কাণ্টৰ মতে সুখেই পৰম মঙ্গল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৭। ‘শুভ ইচ্ছা’ কাণ্টৰ ধাৰণা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। ‘প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি’ মিলে দিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৯। মোক্ষক পৰম পুৰুষাৰ্থ বুলি গণ্য কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। নিষ্কাম কৰ্মৰ উপদেশ গীতাত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মই অহিংসাক পৰম ধৰ্ম বুলি গণ্য কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। ছাইৰিনিকবাদৰ প্ৰৱৰ্তক বেন্থাম।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৩। ‘ইউডাইমোনিয়া’ এৰিষ্টটলৰ ধাৰণা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। নৈতিক বিচাৰ ব্যক্তিগত আবেগৰ ফল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৫। নিৰপেক্ষ আদেশ কোনো শৰ্তৰ অধীন নহয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা (Match the Following)
| স্তম্ভ ক | স্তম্ভ খ |
|---|---|
| ১। বেন্থাম | (ক) প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি |
| ২। মিল | (খ) পৰিমাণিক সুখবাদ |
| ৩। কাণ্ট | (গ) গুণগত সুখবাদ |
| ৪। মূৰ | (ঘ) নিৰপেক্ষ আদেশ |
| ৫। এৰিষ্টটল | (ঙ) ইউডাইমোনিয়া |
| ৬। ব্ৰেডলে | (চ) আত্মোপলব্ধি |
| ৭। বাটলাৰ | (ছ) বিবেক |
| ৮। গীতা | (জ) নিষ্কাম কৰ্ম |
উত্তৰঃ ১-(খ), ২-(গ), ৩-(ঘ), ৪-(ক), ৫-(ঙ), ৬-(চ), ৭-(ছ), ৮-(জ)।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া পৰিভাষা | ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ | সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| নীতিশাস্ত্ৰ | Ethics | মানুহৰ ঐচ্ছিক কৰ্মৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰক বিজ্ঞান |
| নৈতিকতা | Morality | ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিতৰ মান |
| আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান | Normative Science | ‘কি হোৱা উচিত’ বিচাৰক বিজ্ঞান |
| বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান | Positive Science | ‘কি আছে’ বৰ্ণনাকাৰী বিজ্ঞান |
| ঐচ্ছিক কৰ্ম | Voluntary Action | সচেতন, উদ্দেশ্যমূলক কৰ্ম |
| অনৈচ্ছিক কৰ্ম | Involuntary Action | অসচেতন, প্ৰতিৱৰ্তী কৰ্ম |
| অভিপ্ৰায় | Motive | কৰ্মৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰেৰণা |
| উদ্দেশ্য | Intention | কৰ্মৰ পূৰ্বদৃষ্ট লক্ষ্য |
| পৰিণাম | Consequence | কৰ্মৰ ফল |
| নৈতিক বিচাৰ | Moral Judgement | কৰ্মৰ নৈতিক মূল্য নিৰ্ধাৰক বিচাৰ |
| সুখবাদ | Hedonism | সুখকেই পৰম মঙ্গল মনা মত |
| উপযোগিতাবাদ | Utilitarianism | সৰ্বাধিক সংখ্যকৰ সৰ্বাধিক সুখৰ মত |
| কঠোৰবাদ | Rigorism | কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য — কাণ্টৰ মত |
| নিৰপেক্ষ আদেশ | Categorical Imperative | শৰ্তহীন সাৰ্বজনীন আদেশ |
| সাপেক্ষ আদেশ | Hypothetical Imperative | শৰ্ত-সাপেক্ষ আদেশ |
| শুভ ইচ্ছা | Good Will | কৰ্তব্যৰ খাতিৰে কৰ্ম কৰাৰ ইচ্ছা |
| পূৰ্ণতাবাদ | Perfectionism | আত্মোপলব্ধিক পৰম মঙ্গল মনা মত |
| আত্মোপলব্ধি | Self-Realisation | আত্মাৰ পূৰ্ণ বিকাশ |
| স্বজ্ঞাবাদ | Intuitionism | বিবেকেৰে নৈতিক জ্ঞান লাভ |
| প্ৰাকৃতিক ভ্ৰান্তি | Naturalistic Fallacy | ‘ভাল’ক প্ৰাকৃতিক গুণৰ সৈতে সমান কৰাৰ ভুল |
| পুৰুষাৰ্থ | Purushartha | মানুহৰ জীৱনৰ চাৰি লক্ষ্য |
| ধৰ্ম | Dharma | নৈতিক বিধান, কৰ্তব্য |
| অৰ্থ | Artha | ধন-সম্পদ |
| কাম | Kama | কামনা-বাসনা |
| মোক্ষ | Moksha | মুক্তি, পৰম পুৰুষাৰ্থ |
| কৰ্মবাদ | Theory of Karma | কৰ্মৰ অনিবাৰ্য ফলৰ মত |
| নিষ্কাম কৰ্ম | Niskama Karma | ফলাকাংক্ষাহীন কৰ্ম |
| অহিংসা | Ahimsa | হিংসাহীনতা, প্ৰাণীক ক্ষতি নকৰা |
| পৰম মঙ্গল | Summum Bonum | জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য |
| ইচ্ছা-স্বাধীনতা | Free Will | স্বাধীন কৰ্ম-নিৰ্বাচনৰ ক্ষমতা |
| নিয়তিবাদ | Determinism | সকলো কৰ্ম পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত মত |
| সদ্গুণ | Virtue | চৰিত্ৰৰ স্থায়ী ভাল প্ৰৱণতা |
| কৰ্তব্য | Duty | নৈতিক বাধ্যবাধকতা |
| ন্যায় | Justice | প্ৰত্যেককে তেওঁৰ প্ৰাপ্য দিয়া |
| ইউডাইমোনিয়া | Eudaimonia | এৰিষ্টটলৰ পৰম সুখী জীৱন |
নৈতিকতাৰ মানদণ্ডৰ তুলনামূলক তালিকা
| মতবাদ | মুখ্য প্ৰৱৰ্তক | পৰম মঙ্গল | মূল সিদ্ধান্ত |
|---|---|---|---|
| স্বাৰ্থপৰ সুখবাদ | এৰিষ্টিপাছ, এপিকিউৰাছ | নিজৰ সুখ | নিজৰ সুখেই জীৱনৰ লক্ষ্য |
| উপযোগিতাবাদ | বেন্থাম, মিল | সাৰ্বজনীন সুখ | সৰ্বাধিক সংখ্যকৰ সৰ্বাধিক সুখ |
| কঠোৰবাদ | কাণ্ট | শুভ ইচ্ছা | কৰ্তব্যৰ বাবেই কৰ্তব্য |
| পূৰ্ণতাবাদ | এৰিষ্টটল, গ্ৰীণ, ব্ৰেডলে | আত্মোপলব্ধি | আত্মাৰ পূৰ্ণ বিকাশ |
| স্বজ্ঞাবাদ | বাটলাৰ, চিজউইক, মূৰ | ‘ভাল’ স্বজ্ঞাত | বিবেকেৰে প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান |
| ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰ | গীতা, উপনিষদ | মোক্ষ | পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয়, নিষ্কাম কৰ্ম |
পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয়ৰ তালিকা
| পুৰুষাৰ্থ | অৰ্থ | স্বৰূপ |
|---|---|---|
| ধৰ্ম | নৈতিক বিধান | কৰ্তব্য পালন, সদাচাৰ; অন্য পুৰুষাৰ্থৰ নিয়ামক |
| অৰ্থ | ধন-সম্পদ | জীৱিকা নিৰ্বাহৰ উপায়; ধৰ্মৰ অধীনত হ’ব লাগে |
| কাম | কামনা-বাসনা | সুখ-ইচ্ছা; ধৰ্ম-অৰ্থৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰিত |
| মোক্ষ | মুক্তি | সংসাৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি; পৰম পুৰুষাৰ্থ |
ঐচ্ছিক কৰ্মৰ স্তৰৰ তালিকা
| স্তৰ | উপাদান | স্বৰূপ |
|---|---|---|
| মানসিক স্তৰ | অভাববোধ, অভিপ্ৰায়, ইচ্ছা, সংঘাত, বিচাৰ, সংকল্প, উদ্দেশ্য | আভ্যন্তৰীণ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া |
| শাৰীৰিক স্তৰ | স্নায়ুৰ আদেশ, পেশীৰ চলন | কৰ্মৰ বাহ্যিক ৰূপায়ণ |
| বহিৰ্স্তৰ | পূৰ্বদৃষ্ট আৰু অপূৰ্বদৃষ্ট পৰিণাম | কৰ্মৰ বহিৰ্ভাগৰ ফল |
কাণ্টৰ নিৰপেক্ষ আদেশৰ ৰূপ
| সূত্ৰৰ নাম | সাৰাংশ |
|---|---|
| সাৰ্বজনীনতাৰ সূত্ৰ | কেৱল সেই নিয়মৰ অনুসৰি কাৰ্য কৰা যিটোক সাৰ্বজনীন বিধান হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিব পাৰা |
| মানৱতাৰ সূত্ৰ | মানৱতাক সদায় উদ্দেশ্য বুলি গণ্য কৰা, কেৱল উপায় হিচাপে নহয় |
| স্বায়ত্তশাসনৰ সূত্ৰ | প্ৰতিজন যুক্তিশীল প্ৰাণী নৈতিক বিধানৰ স্বয়ং বিধাতা আৰু পালক |
আশাকৰোঁ ASSEB ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিকৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন বিষয়ৰ সপ্তম অধ্যায় ‘নীতিশাস্ত্ৰ’ৰ এই বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ-সমাহাৰে আপোনাৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত প্ৰভূত সহায় কৰিব। নীতিশাস্ত্ৰ কেৱল এক পাঠ্য বিষয় নহয় — ই জীৱনৰ পথপ্ৰদৰ্শক। সুখবাদৰ আনন্দ, কাণ্টীয় কৰ্তব্যৰ গৰিমা, আত্মোপলব্ধিৰ গভীৰতা, স্বজ্ঞাৰ অন্তৰ্দৃষ্টি, পুৰুষাৰ্থৰ সমন্বয় আৰু নিষ্কাম কৰ্মৰ আধ্যাত্মিকতা — এই সকলোবোৰে আমাক উন্নত নৈতিক জীৱনৰ পথ দেখুৱায়। অধিক অধ্যয়ন আৰু সমলৰ বাবে নিয়মীয়াকৈ HSLC GURU চাব আৰু আপোনাৰ বন্ধুবৰ্গৰ লগত এই প্ৰবন্ধটো শ্বেয়াৰ কৰিব। শুভকামনাৰে — HSLC GURU পৰিয়াল।