নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC GURU ৱেবছাইটলৈ আপোনাক আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত আপুনি অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ (ASSEB / পূৰ্বৰ AHSEC)ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) পাঠ্যক্ৰমৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “ভাববাদ” (Idealism)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো সঁজুলি বিচাৰি পাব। এই অধ্যায়টোৱে দৰ্শনৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বমীমাংসীয় (Metaphysical) মতবাদ পৰিচয় কৰাইছে— য’ত পৰম সত্তা মন, চেতনা বা আত্মাৰূপে গণ্য হয়, জড় বস্তু নহয়। প্লেটোৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাৰ্কলে, হেগেল আৰু ভাৰতীয় শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্তলৈকে ভাববাদৰ যাত্ৰাটো বুজি লোৱাটো এজন দৰ্শনৰ ছাত্ৰৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
এই অধ্যায়টোৰ বিষয়ৱস্তুসমূহ অতিকৈ সহজ-সৰল ভাষাত উপস্থাপন কৰা হৈছে যাতে আপোনালোকে চমু সময়ৰ ভিতৰতে আত্মস্থ কৰিব পাৰে। লগতে চমু প্ৰশ্ন, দীঘল প্ৰশ্ন, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা ধৰণৰ প্ৰশ্নৰ সমাহাৰে আপোনাৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতি সুদৃঢ় কৰিব। নিয়মিত অধ্যয়নেহে সাফল্য আনিব— মন দি পঢ়ক, নোট লওক আৰু পুনৰাবৃত্তি কৰক।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
ভাববাদ (Idealism) হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰধান তত্ত্বমীমাংসীয় মতবাদ য’ত পৰম সত্তা বা চৰম বাস্তৱতা মন, চেতনা, আত্মা বা ভাৱৰূপে স্বীকাৰ কৰা হয়। ইংৰাজী “Idealism” শব্দটো গ্ৰীক “Idein” ধাতুৰ পৰা উৎপত্তি লাভ কৰিছে— য’ৰ অৰ্থ “দেখা” বা “দৰ্শন কৰা”। প্লেটোৰ মতে “Idea” বা “ভাৱ” হৈছে চিৰন্তন, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু সাৰ্বভৌম। জড় জগত হৈছে এই ভাৱ বা ৰূপৰ ছায়া বা প্ৰতিচ্ছবি মাত্ৰ। সেয়েহে ভাববাদে কয় যে সত্তাৰ আদিম উৎস হৈছে মন আৰু জড় বস্তু গৌণ।
ভাববাদৰ প্ৰধানকৈ তিনিটা ৰূপ আছে— ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ (Subjective Idealism), বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ (Objective Idealism) আৰু নিৰপেক্ষ ভাববাদ (Absolute Idealism)। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা জৰ্জ বাৰ্কলে (George Berkeley)-এ ঘোষণা কৰিছিল “Esse est percipi”— অৰ্থাৎ “থকা মানে প্ৰত্যক্ষ হোৱা” বা “অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ-নিৰ্ভৰ”। বাৰ্কলেৰ মতে কেৱল মন আৰু মনৰ ভাৱেহে আছে; বাহ্যিক জগতৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই। বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ আধুনিক প্ৰৱৰ্তক হৈছে জাৰ্মান দাৰ্শনিক হেগেল (Hegel)। তেওঁৰ মতে “What is rational is real and what is real is rational”— চিন্তা আৰু বাস্তৱতা অভিন্ন। পৰম আত্মা বা Absolute Spirit-এ দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ (Dialectical Method) যোগেদি— বাদ (Thesis), প্ৰতিবাদ (Antithesis) আৰু সমাহাৰ (Synthesis)— নিজকে বিকশিত কৰে।
ভাৰতীয় দৰ্শনতো ভাববাদৰ এক উজ্জ্বল পৰম্পৰা আছে। শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্তই ব্ৰহ্মকেই একমাত্ৰ সত্য বুলি ঘোষণা কৰে— জগতখন মায়া বা অজ্ঞানৰ ফল। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ যোগাচাৰ বা বিজ্ঞানবাদই কয় যে কেৱল চেতনাহে আছে, বাহ্য বস্তু চেতনাৰ ৰূপান্তৰ মাত্ৰ। ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতও ভাববাদৰে এক ৰূপ। পশ্চিমীয়া দৰ্শনত কান্ত (Kant)ৰ অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ (Transcendental Idealism), ব’উন আৰু ব্ৰাইটমেনৰ ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ (Personalistic Idealism), ব্ৰেডলে আৰু গ্ৰীণৰ নিৰপেক্ষ ভাববাদ— এই সকলোবোৰ ভাববাদৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ। ভাববাদৰ পক্ষত জ্ঞানতাত্ত্বিক, তত্ত্বমীমাংসীয়, মূল্যনিষ্ঠ আৰু ধৰ্মীয় যুক্তি দিয়া হয়; বিপক্ষত একনিষ্ঠতাবাদ (Solipsism), বৈজ্ঞানিক আপত্তি আৰু সৰলবোধ বাস্তৱবাদৰ আপত্তি উত্থাপিত হৈছে।
Summary in English
Idealism is the metaphysical doctrine which holds that ultimate reality is mental, spiritual or idea-based rather than material. The word comes from the Greek root “Idein” meaning “to see”. Plato, the father of Western Idealism, argued that eternal Forms or Ideas constitute the ultimate reality, while the physical world is merely their shadow. According to idealism, mind is primary and matter is secondary or derivative.
The principal varieties of Idealism are: Subjective Idealism (Berkeley) summed up in “Esse est percipi” — to be is to be perceived; Objective Idealism (Plato, Hegel, Schelling) — reality is grounded in an objective Absolute Mind or Idea; Absolute Idealism (Hegel, Bradley, T. H. Green) — the whole of reality is a unified Absolute Spirit; Personalistic Idealism (Bowne, Brightman) — reality is a society of persons; and Kant’s Transcendental Idealism distinguishing things-in-themselves from phenomena. Indian idealism is represented by Shankara’s Advaita Vedanta (Brahman alone is real, the world is maya), Yogachara Buddhism (Vijnanavada — only consciousness exists), and Ramanuja’s Vishishtadvaita.
Hegel’s dialectical method (thesis–antithesis–synthesis) explains how the Absolute Spirit progressively reveals itself through history and nature. Idealism is supported by epistemological arguments (we know only ideas), ontological arguments (mind precedes matter), and value-based and religious considerations. It is criticised on the grounds of solipsism, scientific objections, and common-sense realism. Despite the criticisms, idealism remains a central pillar of philosophy and has profoundly influenced ethics, religion and education.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answer)
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাববাদ (Idealism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি দাৰ্শনিক মতবাদে পৰম সত্তা বা চৰম বাস্তৱতাক মন, চেতনা, আত্মা বা ভাৱৰূপে গণ্য কৰে আৰু জড় বস্তুক গৌণ বা মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বুলি ঘোষণা কৰে, তাকে ভাববাদ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২। “Idealism” শব্দটোৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হৈছে?
উত্তৰঃ “Idealism” শব্দটো গ্ৰীক ক্ৰিয়া “Idein”ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “দেখা” বা “দৰ্শন কৰা”। এই শব্দৰ পৰাই “Idea” শব্দটোৰ সৃষ্টি, যাৰ অৰ্থ ভাৱ, ৰূপ বা চিন্তা।
প্ৰশ্ন ৩। পশ্চিমীয়া দৰ্শনত ভাববাদৰ জনক কোন?
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া দৰ্শনত ভাববাদৰ জনক হিচাপে গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটো (Plato)ক গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। ভাববাদৰ মুখ্য প্ৰকাৰবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ভাববাদৰ মুখ্য প্ৰকাৰ তিনিটা— (ক) ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ (Subjective Idealism), (খ) বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ (Objective Idealism), আৰু (গ) নিৰপেক্ষ ভাববাদ (Absolute Idealism)। ইয়াৰ উপৰিও ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ, অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ আদি ৰূপো আছে।
প্ৰশ্ন ৫। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ আধুনিক ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে আইৰিছ দাৰ্শনিক জৰ্জ বাৰ্কলে (George Berkeley, ১৬৮৫–১৭৫৩)।
প্ৰশ্ন ৬। বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ আধুনিক যুগত বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জাৰ্মান দাৰ্শনিক জৰ্জ ৱিলহেলম ফ্ৰেডৰিক হেগেল (G. W. F. Hegel, ১৭৭০–১৮৩১)।
প্ৰশ্ন ৭। “Esse est percipi” উক্তিটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Esse est percipi” এক লেটিন উক্তি, যাৰ অৰ্থ “To be is to be perceived” বা “থকা মানে প্ৰত্যক্ষ হোৱা”। অৰ্থাৎ অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ-নিৰ্ভৰ। এই উক্তিটো বাৰ্কলেৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ মূল মন্ত্ৰ।
প্ৰশ্ন ৮। হেগেলৰ মতে চিন্তা আৰু বাস্তৱতাৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ হেগেলৰ মতে চিন্তা আৰু বাস্তৱতা অভিন্ন (identical)। তেওঁৰ বিখ্যাত উক্তি— “What is rational is real and what is real is rational”। অৰ্থাৎ যি যুক্তিসঙ্গত সেয়াই বাস্তৱ আৰু যি বাস্তৱ সেয়াই যুক্তিসঙ্গত।
প্ৰশ্ন ৯। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি (Dialectical Method) কাক বোলে?
উত্তৰঃ হেগেলে আৱিষ্কাৰ কৰা পৰম আত্মাৰ আত্মবিকাশৰ পদ্ধতিকে দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ তিনিটা স্তৰ আছে— বাদ (Thesis), প্ৰতিবাদ (Antithesis) আৰু সমাহাৰ (Synthesis)। প্ৰতিটো সমাহাৰ পুনৰ নতুন বাদৰূপে কাম কৰে আৰু এনেদৰে চিন্তা আৰু বাস্তৱতা ক্ৰমান্বয়ে বিকশিত হয়।
প্ৰশ্ন ১০। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে আদি শংকৰাচাৰ্য (Adi Shankaracharya)। তেওঁৰ মতে কেৱল ব্ৰহ্মই সত্য, জগতখন মিথ্যা বা মায়া।
প্ৰশ্ন ১১। বিজ্ঞানবাদ (Vijnanavada) কি?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানবাদ বা যোগাচাৰ হৈছে মহাযান বৌদ্ধ দৰ্শনৰ এক ভাববাদী শাখা। এই মতে কেৱল বিজ্ঞান বা চেতনাহে সত্য— বাহ্য বস্তু কেৱল চেতনাৰ ৰূপান্তৰ। ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তক অসঙ্গ আৰু বসুবন্ধু।
প্ৰশ্ন ১২। মায়া (Maya) কাক বোলে?
উত্তৰঃ অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে যি অজ্ঞানজনিত শক্তিয়ে এক ব্ৰহ্মক বহুৰূপে দেখুৱায় তাকে মায়া বুলি কোৱা হয়। মায়াৰ ফলতে আমি জড় জগতখন সত্য বুলি ভাৱোঁ।
প্ৰশ্ন ১৩। অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ (Transcendental Idealism)ৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্ত (Immanuel Kant, ১৭২৪–১৮০৪)।
প্ৰশ্ন ১৪। কান্তে বস্তুক কেইটা ভাগত ভাগ কৰিছে?
উত্তৰঃ কান্তে বস্তুক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছে— (ক) প্ৰপঞ্চ (Phenomena) অৰ্থাৎ প্ৰত্যক্ষযোগ্য বস্তু, আৰু (খ) স্বৰূপতঃ বস্তু (Noumena/Things-in-themselves) অৰ্থাৎ অপ্ৰত্যক্ষযোগ্য বস্তু।
প্ৰশ্ন ১৫। ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ (Personalistic Idealism)ৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে আমেৰিকান দাৰ্শনিক ব’উন (Bowne) আৰু ব্ৰাইটমেন (Brightman)।
প্ৰশ্ন ১৬। নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন কোন?
উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা হ’ল হেগেল, F. H. Bradley, T. H. Green, বোছাংকেট আদি।
প্ৰশ্ন ১৭। বাৰ্কলেৰ মতে বাহ্য বস্তু কেনেকৈ স্থায়ী হয়?
উত্তৰঃ বাৰ্কলেৰ মতে বাহ্য বস্তুৰ স্থায়িত্ব ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে বস্তুটো প্ৰত্যক্ষ নকৰে, ঈশ্বৰৰ মনত সেই বস্তুটো প্ৰত্যক্ষৰূপে বৰ্তি থাকে।
প্ৰশ্ন ১৮। একনিষ্ঠতাবাদ (Solipsism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মতে কেৱল মোৰ মন আৰু মোৰ মনৰ ভাৱেহে একমাত্ৰ সত্য— আন একো নাই বুলি কয়, তাকে একনিষ্ঠতাবাদ বা স্ব-একমাত্ৰবাদ বুলি কোৱা হয়। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতিত একনিষ্ঠতাবাদ ওলাই আহে।
প্ৰশ্ন ১৯। প্লেটোৰ ৰূপ (Form) সম্বন্ধীয় তত্ত্বটো কি?
উত্তৰঃ প্লেটোৰ মতে প্ৰতিটো জড় বস্তুৰ এক চিৰন্তন, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু সাৰ্বভৌম ৰূপ বা ভাৱ আছে। এই ৰূপবোৰ আদৰ্শ জগতত (World of Forms) থাকে আৰু জড় বস্তুবোৰ সেই ৰূপবোৰৰ ছায়া বা প্ৰতিচ্ছবি মাত্ৰ।
প্ৰশ্ন ২০। নিৰপেক্ষ ভাব (Absolute Spirit) কি?
উত্তৰঃ হেগেলে কোৱা পৰম মন বা আত্মাকে নিৰপেক্ষ ভাব বুলি কোৱা হয়। ই হৈছে চৰম, সৰ্বব্যাপী, যুক্তিসঙ্গত আৰু আত্ম-বিকাশশীল সত্তা— য’ৰ পৰা সকলো বাস্তৱতা উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ২১। বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ বিশিষ্টাদ্বৈত মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে দক্ষিণ ভাৰতীয় বৈষ্ণৱ সন্ত ৰামানুজ (Ramanuja)।
প্ৰশ্ন ২২। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ আৰু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ মাজত প্ৰধান পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদে কয় যে বস্তুৰ অস্তিত্ব ব্যক্তিগত মনৰ প্ৰত্যক্ষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদে কয় যে বস্তুৰ অস্তিত্ব এক বস্তুনিষ্ঠ পৰম মন বা ভাৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল— ব্যক্তিগত মন নহয়।
প্ৰশ্ন ২৩। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ তিনিটা স্তৰ কি কি?
উত্তৰঃ দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ তিনিটা স্তৰ হ’ল— (ক) বাদ বা পক্ষ (Thesis), (খ) প্ৰতিবাদ বা বিপক্ষ (Antithesis), আৰু (গ) সমাহাৰ বা সমন্বয় (Synthesis)।
প্ৰশ্ন ২৪। যোগাচাৰৰ অন্য নাম কি?
উত্তৰঃ যোগাচাৰৰ অন্য নাম হৈছে বিজ্ঞানবাদ বা চিত্তমাত্ৰবাদ (Cittamatra)।
প্ৰশ্ন ২৫। ভাববাদৰ বিৰোধী মতবাদ কি?
উত্তৰঃ ভাববাদৰ বিৰোধী মতবাদ হৈছে জড়বাদ (Materialism) আৰু বাস্তৱবাদ (Realism)।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাববাদ (Idealism) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাববাদ হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰাচীন আৰু গভীৰ তত্ত্বমীমাংসীয় মতবাদ যিয়ে পৰম সত্তা বা চৰম বাস্তৱতা মন, চেতনা, আত্মা বা ভাৱৰূপে স্বীকাৰ কৰে। ইংৰাজী “Idealism” শব্দটো গ্ৰীক ক্ৰিয়া “Idein”ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যাৰ অৰ্থ “দেখা”। প্লেটোৰ মতে ভাৱ বা ৰূপবোৰ চিৰন্তন আৰু সত্য, কিন্তু জড় বস্তুসমূহ ক্ষণিক আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। সেয়েহে ভাববাদে দাবী কৰে— মন আদিম আৰু জড় বস্তু গৌণ।
ভাববাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— প্ৰথমতে, ই কয় যে জড় বস্তুৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই; দ্বিতীয়তে, ই বাস্তৱতাৰ সমগ্ৰ ৰূপটোক বিশেষ অংশতকৈ অধিক গুৰুত্ব দিয়ে; তৃতীয়তে, ই প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ পৰিৱৰ্তে আধ্যাত্মিক মূল্যবোধক প্ৰাধান্য দিয়ে; চতুৰ্থতে, ই বাস্তৱতাৰ মাজত এক সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণ একতা স্বীকাৰ কৰে; পঞ্চমতে, ই মূল্যবোধ, নৈতিকতা আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে। সেয়েহে ভাববাদ কেৱল এক তত্ত্বমীমাংসীয় মতবাদ নহয়, ই এক জীৱন-দৃষ্টিও।
প্ৰশ্ন ২। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ (Subjective Idealism) কি? বাৰ্কলেৰ ভাববাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদে দাবী কৰে যে বাহ্য বস্তুৰ অস্তিত্ব ব্যক্তিগত মনৰ প্ৰত্যক্ষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বস্তুৰ গুণসমূহ মানসিক আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। বস্তু মনৰ পৰা পৃথক হৈ থাকিব নোৱাৰে। এই মতবাদৰ আধুনিক প্ৰৱৰ্তক হ’ল আইৰিছ দাৰ্শনিক জৰ্জ বাৰ্কলে (১৬৮৫–১৭৫৩)।
বাৰ্কলেৰ বিখ্যাত উক্তি “Esse est percipi”— থকা মানে প্ৰত্যক্ষ হোৱা। তেওঁৰ মতে কেৱল মন আৰু মনৰ ভাৱেহে আছে; বাহ্যিক জড় জগতৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই। আমি মেজ এখনক চাওঁতে যি ৰং, আকাৰ, কঠিনতা অনুভৱ কৰোঁ— সেই সকলোবোৰ মনৰ ভাৱৰ সমষ্টি; মেজ এখন এই অনুভূতিবোৰৰ বাহিৰে আন একো নহয়। সেয়েহে যেতিয়ালৈকে কোনো মনে প্ৰত্যক্ষ নকৰে, তেতিয়ালৈকে বস্তুটোৰ অস্তিত্ব নাই।
প্ৰত্যেকজন ব্যক্তিৰ অনুপস্থিতিতো বস্তু কেনেকৈ থাকে— এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰত বাৰ্কলেয়ে কয় যে ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষৰ ফলত বস্তু সদায় বৰ্তি থাকে। এনেদৰে বাৰ্কলেৰ ভাববাদে চৰম একনিষ্ঠতাবাদৰ পৰা ৰক্ষা পায়।
প্ৰশ্ন ৩। বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ (Objective Idealism) কি? হেগেলৰ মতবাদ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদে কয় যে বাস্তৱতাৰ আদিম উৎস হৈছে এক বস্তুনিষ্ঠ পৰম মন বা ভাৱ— ব্যক্তিগত মন নহয়। এই পৰম মন স্বতন্ত্ৰ আৰু সাৰ্বভৌম। জড় জগতখন এই পৰম মনৰ প্ৰকাশ মাত্ৰ। আধুনিক যুগত এই মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে জাৰ্মান দাৰ্শনিক জৰ্জ ৱিলহেলম ফ্ৰেডৰিক হেগেল (১৭৭০–১৮৩১)।
হেগেলৰ মূল প্ৰতিজ্ঞা— “What is rational is real and what is real is rational”— যি যুক্তিসঙ্গত সেয়াই বাস্তৱ আৰু যি বাস্তৱ সেয়াই যুক্তিসঙ্গত। চিন্তা আৰু সত্তা অভিন্ন। তেওঁৰ মতে নিৰপেক্ষ ভাব (Absolute Spirit) দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ যোগেদি নিজকে বিকশিত কৰে। এই পদ্ধতিৰ তিনিটা স্তৰ— বাদ (Thesis), প্ৰতিবাদ (Antithesis) আৰু সমাহাৰ (Synthesis)। প্ৰতিটো সমাহাৰ পুনৰ নতুন বাদ হয় আৰু এনেদৰে অনন্ত প্ৰক্ৰিয়াত পৰম ভাৱে নিজৰ পূৰ্ণতা লাভ কৰে।
হেগেলৰ মতে প্ৰকৃতি, ইতিহাস, কলা, ধৰ্ম, দৰ্শন— সকলোতে এই দ্বান্দ্বিক বিকাশ ঘটিছে। সেয়েহে তেওঁৰ ভাববাদক ঐতিহাসিক, যুক্তিনিষ্ঠ আৰু সাৰ্বজনীন বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। ব্যক্তিনিষ্ঠ আৰু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ আৰু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ ভাববাদৰে দুটা প্ৰধান শাখা হ’লেও ইয়াৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে। প্ৰথমতে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদে বস্তুৰ অস্তিত্ব ব্যক্তিগত মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বুলি কয়, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদে এক বস্তুনিষ্ঠ পৰম মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বুলি কয়।
দ্বিতীয়তে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক বাৰ্কলে, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক প্লেটো আৰু আধুনিক যুগত হেগেল। তৃতীয়তে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ মূল মন্ত্ৰ “Esse est percipi”, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ মূল মন্ত্ৰ “চিন্তা আৰু সত্তা অভিন্ন”।
চতুৰ্থতে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতিত একনিষ্ঠতাবাদৰ আশংকা থাকে, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদে এই আশংকাৰ পৰা মুক্ত। পঞ্চমতে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ অভিজ্ঞতাবাদী, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ যুক্তিবাদী। ষষ্ঠতে, বাৰ্কলেৰ মতে বস্তুৰ স্থায়িত্ব ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষৰ ফল, কিন্তু হেগেলৰ মতে বস্তুৰ স্থায়িত্ব নিৰপেক্ষ ভাবৰ আত্মবিকাশৰ ফল। সপ্তমতে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদে দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি স্বীকাৰ নকৰে, কিন্তু বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ মূল ভেটিয়েই দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৫। বাৰ্কলেৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাৰ্কলেৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ বহুতো সমালোচনা হৈছে— তলত প্ৰধান সমালোচনাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে।
প্ৰথমতে, ই. মূৰ (G. E. Moore)এ তেওঁৰ বিখ্যাত প্ৰবন্ধ “Refutation of Idealism”ত দেখুৱাইছে যে অনুভূতি (sensation) আৰু অনুভৱনীয় বস্তু (content of sensation) দুটা সম্পূৰ্ণ পৃথক বস্তু। বাৰ্কলেয়ে এই দুয়োটাক একে বুলি ভাৱি ভুল কৰিছে।
দ্বিতীয়তে, বস্তুৰ অস্তিত্ব আৰু বস্তুৰ অস্তিত্বৰ জ্ঞান একে নহয়। বস্তুটো আগেয়ে থাকে— তাৰ পিছতহে আমি জানিব পাৰোঁ। কিন্তু বাৰ্কলেয়ে অস্তিত্বকেই জ্ঞানত হ্ৰাস কৰিছে।
তৃতীয়তে, ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদে বস্তুৰ স্থায়িত্ব আৰু নিৰন্তৰতা ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষৰ আশ্ৰয় ল’ব লগা হোৱাটোৱে দেখুৱাই যে এই মত স্বয়ম্ভৰ নহয়।
চতুৰ্থতে, বাৰ্কলেৰ মতে যদি সকলো বস্তুৱেই ব্যক্তিগত মনৰ ভাৱ হয়, তেন্তে চৰম একনিষ্ঠতাবাদৰ অৱস্থা আহি পৰে— য’ত কেৱল মই আৰু মোৰ ভাৱেহে সত্য হৈ পৰিব।
পঞ্চমতে, বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিয়ে দেখুৱাইছে যে বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ ভৌতিক অস্তিত্ব আছে— পৰমাণু, ইলেক্ট্ৰন, প্ৰোটন আদি বাস্তৱ। সেয়েহে বস্তুক কেৱল মনৰ ভাৱ বুলি কোৱাটো বিজ্ঞানসন্মত নহয়।
ষষ্ঠতে, সৰলবোধ বাস্তৱবাদৰ দৃষ্টিৰে চাবলৈ গ’লে আমাৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাই সাক্ষ্য দিয়ে যে বাহ্য জগতৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে। এই কাৰণসমূহৰ বাবে বাৰ্কলেৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ পূৰ্ণতঃ গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
প্ৰশ্ন ৬। হেগেলৰ বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হেগেলৰ বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদে দৰ্শনত যথেষ্ট অৱদান যোগাইছে— কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে বহুতো সমালোচনাও হৈছে।
প্ৰথমতে, হেগেলে চিন্তা আৰু সত্তাক একে বুলি ক’লেও বাস্তৱত এই দুটা বস্তু একে নহয়। চিন্তা মানসিক, কিন্তু সত্তা সৰ্বদা মানসিক নহ’বও পাৰে। এই অভেদ স্থাপন কৰাটো অতিৰিক্ত যুক্তিবাদ।
দ্বিতীয়তে, হেগেলে অভিজ্ঞতাজনিত জ্ঞানক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া নাই। তেওঁ অতিকৈ তত্ত্বমীমাংসীয় বিচাৰৰ মাজত নিমজ্জিত হৈছে।
তৃতীয়তে, কিছুমান সমালোচকে হেগেলৰ দৰ্শনক ৰহস্যবাদী (mystical) বুলি কয়— কাৰণ তেওঁৰ পৰম ভাবৰ ধাৰণাটো স্পষ্টকৈ বুজাই দিয়া কঠিন।
চতুৰ্থতে, হেগেলে কয় যে জগত পৰম ভাৱৰ পৰা বিকশিত হৈছে— কিন্তু ভাৱৰ আগতে কোনোবা সত্তা থাকিব লাগিব— সেইটো হেগেলে স্পষ্ট কৰিব পৰা নাই।
পঞ্চমতে, হেগেলে জড় জগতৰ স্বতন্ত্ৰ মূল্য অস্বীকাৰ কৰিছে যিটো বিজ্ঞান-যুগত গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
এনে সমালোচনা থকা স্বত্ত্বেও হেগেলৰ ভাববাদে দাৰ্শনিক চিন্তাৰ ক্ষেত্ৰখনত যুগান্তকাৰী অৱদান যোগাইছে— বিশেষকৈ দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি, ঐতিহাসিক চেতনা আৰু সাৰ্বজনীন একতাৰ ধাৰণা।
প্ৰশ্ন ৭। ভাববাদৰ পক্ষৰ যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাববাদৰ পক্ষত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ যুক্তি দিয়া হৈছে— তলত প্ৰধান যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল।
প্ৰথমতে, জ্ঞানতাত্ত্বিক যুক্তি— আমি জগতক প্ৰত্যক্ষ কৰোঁতে কেৱল আমাৰ ভাৱ বা অনুভূতিকেই জানিব পাৰোঁ। মনৰ বাহিৰৰ বস্তু সম্পৰ্কে আমাৰ প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান নাই। সেয়েহে যি জনা যায় সেয়াই আছে— আৰু জনা যায় কেৱল ভাৱ।
দ্বিতীয়তে, তত্ত্বমীমাংসীয় যুক্তি— বস্তুৰ মূল উৎস কি? জড় বস্তুৰ পৰা চেতনা উৎপন্ন হোৱাটো ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু চেতনাৰ পৰা জড় বস্তুৰ ৰূপ গঢ় লোৱাটো বুজাব পাৰি। সেয়েহে মন আদিম।
তৃতীয়তে, মূল্যনিষ্ঠ যুক্তি— সত্য, শিৱ, সুন্দৰ আদি মূল্যবোধৰ অস্তিত্ব আছে। এই মূল্যবোধবোৰ মানসিক বা আধ্যাত্মিক— জড় নহয়। সেয়েহে চৰম বাস্তৱতা মানসিক।
চতুৰ্থতে, ধৰ্মীয় যুক্তি— ঈশ্বৰৰ ধাৰণা, আত্মাৰ অমৰত্ব, পৰলোক আদি ধৰ্মীয় বিশ্বাসসমূহ ভাববাদৰ ভেটিতহে সম্ভৱ। সেয়েহে ধৰ্মীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰাও ভাববাদ গ্ৰহণযোগ্য।
পঞ্চমতে, একতা আৰু সমন্বয়ৰ যুক্তি— বাস্তৱতাত যি একতা আৰু সমন্বয় দেখা যায় সেয়া পৰম মনৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ ফল। জড় বস্তুৰ সংঘাত-যুদ্ধ কেতিয়াও একতা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।
ষষ্ঠতে, উদ্দেশ্যৰ যুক্তি— প্ৰকৃতিৰ মাজত যি উদ্দেশ্য আৰু পৰিকল্পনা দেখা যায় সেয়া কেৱল চেতনাযুক্ত সত্তাৰ পৰাহে আহিব পাৰে। সেয়েহে চৰম বাস্তৱতা চেতনাযুক্ত।
প্ৰশ্ন ৮। ভাববাদৰ বিপক্ষৰ যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাববাদৰ বিপক্ষতো বহুতো শক্তিশালী যুক্তি দিয়া হৈছে— সেইবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
প্ৰথমতে, সৰলবোধ বাস্তৱবাদৰ আপত্তি— আমাৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাই দেখুৱায় যে গছ-গছনি, পাহাৰ-পৰ্বত, সাগৰ-নদী আদি বাহ্য বস্তুসমূহৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে। এইবোৰক কেৱল মনৰ ভাৱ বুলি ক’লে সাধাৰণ বুদ্ধিৰ বিৰোধ হয়।
দ্বিতীয়তে, বৈজ্ঞানিক আপত্তি— আধুনিক বিজ্ঞানে দেখুৱাইছে যে জড় বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ ভৌতিক অস্তিত্ব আছে— পৰমাণু, পৰমাণু-কণিকা, তৰংগ আদি। বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিয়ে ভাববাদক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে।
তৃতীয়তে, একনিষ্ঠতাবাদৰ আশংকা— ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতিত কেৱল মই আৰু মোৰ ভাৱেহে সত্য হৈ পৰে। ই অযৌক্তিক।
চতুৰ্থতে, চেতনাহীন বস্তুৰ অস্তিত্ব— কয়লা, শিল, ধাতু আদি চেতনাহীন বস্তুৰ অস্তিত্ব মন বা চেতনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’ব নোৱাৰে।
পঞ্চমতে, যুক্তি আৰু সত্তাৰ পাৰ্থক্য— চিন্তা আৰু সত্তা একে নহয়। আমাৰ চিন্তাৰ বহিৰ্ভূতভাৱে সত্তাৰ অস্তিত্ব থাকিব পাৰে।
ষষ্ঠতে, মন আৰু মস্তিষ্কৰ সম্পৰ্ক— আধুনিক স্নায়ুবিজ্ঞানে দেখুৱাইছে যে মন মস্তিষ্কৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ ফল। মস্তিষ্ক জড় বস্তু— সেয়েহে মন জড়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
সপ্তমতে, মূল্যবোধৰ স্বতন্ত্ৰতা— সত্য, শিৱ, সুন্দৰৰ অস্তিত্ব মন-নিৰপেক্ষভাৱেও স্বীকাৰ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৯। ভাৰতীয় ভাববাদৰ এক চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত ভাববাদৰ এক উজ্জ্বল আৰু সুদীৰ্ঘ পৰম্পৰা আছে। প্ৰাচীন উপনিষদৰ পৰাই “সৰ্বং খল্বিদং ব্ৰহ্ম” (এই সকলো কেৱল ব্ৰহ্ম) এই ভাববাদী সুৰ আৰম্ভ হৈছিল। ইয়াৰ পিছত বিভিন্ন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক সম্প্ৰদায়ে ভাববাদৰ বিভিন্ন ৰূপ গঢ়ি তুলিছে— তলত প্ৰধানসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল।
(ক) অদ্বৈত বেদান্ত (Advaita Vedanta): আদি শংকৰাচাৰ্য (৭৮৮–৮২০ খ্ৰীঃ)এ এই মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁৰ মতে কেৱল ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ সত্য— “ব্ৰহ্ম সত্যং, জগন মিথ্যা, জীৱো ব্ৰহ্মৈৱ নাপৰঃ”। জগতখন মায়া বা অজ্ঞানজনিত ভ্ৰম। জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মা মূলতঃ অভিন্ন।
(খ) যোগাচাৰ বা বিজ্ঞানবাদ: মহাযান বৌদ্ধ দৰ্শনৰ এই শাখাৰ প্ৰৱৰ্তক অসঙ্গ আৰু বসুবন্ধু। ইয়াৰ মতে কেৱল বিজ্ঞান বা চেতনাই সত্য। বাহ্য বস্তুসমূহ চেতনাৰ ৰূপান্তৰ মাত্ৰ। সেয়েহে এই মতক “চিত্তমাত্ৰবাদ”ও বোলা হয়।
(গ) বিশিষ্টাদ্বৈত: ৰামানুজে এই মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ মতে ব্ৰহ্ম একমাত্ৰ সত্য, কিন্তু চিৎ (চেতনা) আৰু অচিৎ (জড়) ব্ৰহ্মৰ গুণ বা বিশেষণ হিচাপে অভিন্নভাৱে অৱস্থিত। জগত সত্য— কিন্তু ব্ৰহ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(ঘ) দ্বৈতাদ্বৈত আৰু শুদ্ধাদ্বৈত: নিম্বাৰ্ক আৰু বল্লভাচাৰ্যেও ভাববাদৰ ভিন ভিন ৰূপ আগবঢ়াইছে। সকলো ভাৰতীয় ভাববাদেই আধ্যাত্মিক মুক্তি বা মোক্ষৰ বাবে যাত্ৰাত গুৰুত্ব দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১০। ভাববাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাববাদ আৰু বাস্তৱবাদ দুটা বিৰোধী তত্ত্বমীমাংসীয় মতবাদ। ইয়াৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ এনেধৰণৰ—
প্ৰথমতে, ভাববাদৰ মতে চৰম বাস্তৱতা মন বা ভাৱৰূপে স্বীকাৰ কৰা হয়, কিন্তু বাস্তৱবাদৰ মতে চৰম বাস্তৱতা জড় বা মন-নিৰপেক্ষ বস্তুৰূপে স্বীকাৰ কৰা হয়।
দ্বিতীয়তে, ভাববাদৰ মতে বাহ্য জগত মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু বাস্তৱবাদৰ মতে বাহ্য জগত মন-নিৰপেক্ষ আৰু স্বতন্ত্ৰ।
তৃতীয়তে, ভাববাদে চেতনাক আদিম আৰু জড়ক গৌণ বুলি কয়, কিন্তু বাস্তৱবাদে জড়ক আদিম বা স্বাধীন বুলি স্বীকাৰ কৰে।
চতুৰ্থতে, ভাববাদৰ প্ৰৱক্তা প্লেটো, বাৰ্কলে, হেগেল, শংকৰাচাৰ্য আদি; কিন্তু বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱক্তা এৰিষ্টটল, লক, মূৰ, ৰাছেল আদি।
পঞ্চমতে, ভাববাদ আধ্যাত্মিক আৰু ধৰ্মীয় মূল্যবোধক প্ৰাধান্য দিয়ে, কিন্তু বাস্তৱবাদ অভিজ্ঞতা আৰু বিজ্ঞানক প্ৰাধান্য দিয়ে।
ষষ্ঠতে, ভাববাদৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক আধাৰ যুক্তিবাদ; কিন্তু বাস্তৱবাদৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক আধাৰ অভিজ্ঞতাবাদ।
প্ৰশ্ন ১১। কান্তৰ অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ (Transcendental Idealism) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্তে (১৭২৪–১৮০৪) তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ “Critique of Pure Reason”ত অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদৰ মতবাদ আগবঢ়াইছিল। তেওঁ অভিজ্ঞতাবাদ আৰু যুক্তিবাদৰ এক সমন্বয় ঘটাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
কান্তে বস্তুক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল— (ক) প্ৰপঞ্চ (Phenomena)— অৰ্থাৎ আমি যেনেদৰে বস্তুক প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ, আৰু (খ) স্বৰূপতঃ বস্তু (Noumena/Things-in-themselves)— অৰ্থাৎ বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ।
কান্তৰ মতে আমি কেৱল প্ৰপঞ্চকেহে জানিব পাৰোঁ— স্বৰূপতঃ বস্তুৰ জ্ঞান আমাৰ পক্ষে অসম্ভৱ। আমাৰ মনত স্থান, কাল, কাৰ্য-কাৰণ আদি কেইটামান অভিজ্ঞতাপূৰ্ৱ (a priori) ৰূপ আৰু বৰ্গ আছে যিবোৰৰ সহায়ত আমি অভিজ্ঞতাক সাজি লওঁ। সেয়েহে জগতৰ ৰূপটো আমাৰ মনৰ ৰচনা— কিন্তু সেই ৰূপৰ আঁৰত স্বৰূপতঃ বস্তু আছে যাৰ সম্পৰ্কে আমি একো জানিব নোৱাৰোঁ।
এনেধৰণে কান্তে ভাববাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ এক স্বতন্ত্ৰ পথ আগবঢ়াইছে। তেওঁৰ মতে চৈতনাহীন বস্তু থাকে, কিন্তু আমাৰ পক্ষে সেয়া জনা সম্ভৱ নহয়— সেয়েহে তেওঁৰ মত “ক্ৰিটিকেল ভাববাদ”ও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। নিৰপেক্ষ ভাববাদ (Absolute Idealism)ৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ভাববাদ হৈছে বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ এক চৰম ৰূপ য’ত পৰম বাস্তৱতাক এক, অখণ্ড আৰু সাৰ্বভৌম পৰম আত্মা বা পৰম মনৰূপে স্বীকাৰ কৰা হয়। এই মতবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা হেগেল, F. H. Bradley, T. H. Green, বোছাংকেট আদি।
হেগেলৰ মতে নিৰপেক্ষ ভাব বা পৰম আত্মা চিন্তাশীল, যুক্তিসঙ্গত আৰু আত্ম-বিকাশশীল। ই দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ যোগেদি নিজৰ পূৰ্ণতা লাভ কৰে।
ব্ৰেডলেৰ মতে পৰম বাস্তৱতা এক “Absolute Experience”— য’ত সকলো বৈষম্য আৰু বিৰোধ সমন্বিত হয়। তেওঁৰ মতে আমি যি দ্বৈত-বহুত্ব দেখোঁ সেয়া কেৱল আভাস (appearance)— প্ৰকৃত সত্তা এক।
নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য— পৰম এক অখণ্ড সত্তা, ব্যক্তিগত মনতকৈ পৃথক, যুক্তিসঙ্গত, সাৰ্বজনীন আৰু চিৰন্তন। এই মতবাদে দৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰত একতাৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
(ক) বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQs)
প্ৰশ্ন ১। “Idealism” শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা হৈছে?
(ক) লেটিন (খ) গ্ৰীক (গ) সংস্কৃত (ঘ) জাৰ্মান
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীক।
প্ৰশ্ন ২। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ আধুনিক প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) প্লেটো (খ) হেগেল (গ) বাৰ্কলে (ঘ) কান্ত
উত্তৰঃ (গ) বাৰ্কলে।
প্ৰশ্ন ৩। “Esse est percipi” উক্তিটো কাৰ?
(ক) হেগেল (খ) বাৰ্কলে (গ) কান্ত (ঘ) প্লেটো
উত্তৰঃ (খ) বাৰ্কলে।
প্ৰশ্ন ৪। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) বাৰ্কলে (খ) হেগেল (গ) কান্ত (ঘ) লক
উত্তৰঃ (খ) হেগেল।
প্ৰশ্ন ৫। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) ৰামানুজ (খ) মাধ্বাচাৰ্য (গ) শংকৰাচাৰ্য (ঘ) বল্লভাচাৰ্য
উত্তৰঃ (গ) শংকৰাচাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬। যোগাচাৰ মতবাদৰ অন্য নাম কি?
(ক) মাধ্যমিক (খ) বিজ্ঞানবাদ (গ) শূন্যবাদ (ঘ) সৰ্বাস্তিৱাদ
উত্তৰঃ (খ) বিজ্ঞানবাদ।
প্ৰশ্ন ৭। অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) হেগেল (খ) বাৰ্কলে (গ) কান্ত (ঘ) ফিকটে
উত্তৰঃ (গ) কান্ত।
প্ৰশ্ন ৮। বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) শংকৰাচাৰ্য (খ) ৰামানুজ (গ) মাধ্বাচাৰ্য (ঘ) নিম্বাৰ্ক
উত্তৰঃ (খ) ৰামানুজ।
প্ৰশ্ন ৯। হেগেলৰ মতে যি যুক্তিসঙ্গত সেয়াই ……।
(ক) মিথ্যা (খ) বাস্তৱ (গ) মায়া (ঘ) ভ্ৰম
উত্তৰঃ (খ) বাস্তৱ।
প্ৰশ্ন ১০। প্ৰপঞ্চ আৰু স্বৰূপতঃ বস্তুৰ পাৰ্থক্য কোনে কৰিছিল?
(ক) হেগেল (খ) বাৰ্কলে (গ) কান্ত (ঘ) প্লেটো
উত্তৰঃ (গ) কান্ত।
প্ৰশ্ন ১১। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ তিনিটা স্তৰ ক্ৰমে কি কি?
(ক) সমাহাৰ-প্ৰতিবাদ-বাদ (খ) বাদ-প্ৰতিবাদ-সমাহাৰ (গ) প্ৰতিবাদ-বাদ-সমাহাৰ (ঘ) বাদ-সমাহাৰ-প্ৰতিবাদ
উত্তৰঃ (খ) বাদ-প্ৰতিবাদ-সমাহাৰ।
প্ৰশ্ন ১২। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতি কি?
(ক) বাস্তৱবাদ (খ) জড়বাদ (গ) একনিষ্ঠতাবাদ (ঘ) দ্বৈতবাদ
উত্তৰঃ (গ) একনিষ্ঠতাবাদ।
প্ৰশ্ন ১৩। “ব্ৰহ্ম সত্যং, জগন মিথ্যা” কোনে কৈছিল?
(ক) ৰামানুজ (খ) শংকৰাচাৰ্য (গ) বল্লভাচাৰ্য (ঘ) মাধ্বাচাৰ্য
উত্তৰঃ (খ) শংকৰাচাৰ্য।
প্ৰশ্ন ১৪। বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদৰ আধুনিক প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) প্লেটো (খ) বাৰ্কলে (গ) হেগেল (ঘ) ব্ৰেডলে
উত্তৰঃ (গ) হেগেল।
প্ৰশ্ন ১৫। ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) ব’উন (খ) প্লেটো (গ) লক (ঘ) ৰাছেল
উত্তৰঃ (ক) ব’উন।
প্ৰশ্ন ১৬। প্লেটোৰ ৰূপ-জগতক কি কোৱা হয়?
(ক) Phenomena (খ) Noumena (গ) World of Forms (ঘ) Maya
উত্তৰঃ (গ) World of Forms।
প্ৰশ্ন ১৭। “Refutation of Idealism” প্ৰবন্ধৰ ৰচক কোন?
(ক) ৰাছেল (খ) মূৰ (গ) লক (ঘ) হিউম
উত্তৰঃ (খ) মূৰ।
প্ৰশ্ন ১৮। নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ প্ৰৱক্তা নহয়—
(ক) হেগেল (খ) ব্ৰেডলে (গ) বাৰ্কলে (ঘ) গ্ৰীণ
উত্তৰঃ (গ) বাৰ্কলে।
প্ৰশ্ন ১৯। ভাববাদৰ বিৰোধী মতবাদ হ’ল—
(ক) যুক্তিবাদ (খ) জড়বাদ (গ) সংশয়বাদ (ঘ) প্ৰয়োগবাদ
উত্তৰঃ (খ) জড়বাদ।
প্ৰশ্ন ২০। অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে জগতখন কি?
(ক) সত্য (খ) মায়া (গ) ভ্ৰম (ঘ) আভাস
উত্তৰঃ (খ) মায়া।
(খ) খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১। “Idealism” শব্দটো গ্ৰীক ক্ৰিয়া ……ৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ Idein।
প্ৰশ্ন ২। পশ্চিমীয়া দৰ্শনত ভাববাদৰ জনক …… ।
উত্তৰঃ প্লেটো।
প্ৰশ্ন ৩। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ মূল মন্ত্ৰ …… ।
উত্তৰঃ Esse est percipi।
প্ৰশ্ন ৪। হেগেলৰ মতে চিন্তা আৰু বাস্তৱতা …… ।
উত্তৰঃ অভিন্ন।
প্ৰশ্ন ৫। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক …… ।
উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬। বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক …… ।
উত্তৰঃ ৰামানুজ।
প্ৰশ্ন ৭। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ প্ৰথম স্তৰক …… বুলি কয়।
উত্তৰঃ বাদ (Thesis)।
প্ৰশ্ন ৮। কান্তে বস্তুক …… আৰু …… এই দুই ভাগত ভাগ কৰিছে।
উত্তৰঃ প্ৰপঞ্চ আৰু স্বৰূপতঃ বস্তু।
প্ৰশ্ন ৯। যোগাচাৰ বৌদ্ধ মতবাদৰ অন্য নাম …… ।
উত্তৰঃ বিজ্ঞানবাদ।
প্ৰশ্ন ১০। বাৰ্কলেৰ মতে বস্তুৰ স্থায়িত্ব …… ৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষৰ ফল।
উত্তৰঃ ঈশ্বৰ।
প্ৰশ্ন ১১। ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদৰ প্ৰৱক্তা …… আৰু …… ।
উত্তৰঃ ব’উন আৰু ব্ৰাইটমেন।
প্ৰশ্ন ১২। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতিত …… আহি পৰে।
উত্তৰঃ একনিষ্ঠতাবাদ।
প্ৰশ্ন ১৩। অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে জগতখন …… ।
উত্তৰঃ মায়া।
প্ৰশ্ন ১৪। ভাববাদৰ বিৰোধী মতবাদ হৈছে …… ।
উত্তৰঃ জড়বাদ/বাস্তৱবাদ।
প্ৰশ্ন ১৫। নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা …… ।
উত্তৰঃ হেগেল।
(গ) শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা (True / False)
প্ৰশ্ন ১। ভাববাদৰ মতে জড়েই চৰম বাস্তৱতা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (ভাববাদৰ মতে মন বা ভাৱেই চৰম বাস্তৱতা।)
প্ৰশ্ন ২। বাৰ্কলে ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ আধুনিক প্ৰৱৰ্তক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। হেগেল ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (হেগেল বস্তুনিষ্ঠ/নিৰপেক্ষ ভাববাদৰ প্ৰৱৰ্তক।)
প্ৰশ্ন ৪। “Esse est percipi” বাৰ্কলেৰ উক্তি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ তিনিটা স্তৰ আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৬। অদ্বৈত বেদান্তে জগতক সত্য বুলি স্বীকাৰ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (অদ্বৈত বেদান্তে জগতক মিথ্যা/মায়া বুলি কয়।)
প্ৰশ্ন ৭। কান্তে বস্তুক প্ৰপঞ্চ আৰু স্বৰূপতঃ বস্তু এই দুই ভাগত ভাগ কৰিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৮। যোগাচাৰৰ অন্য নাম শূন্যবাদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (যোগাচাৰৰ অন্য নাম বিজ্ঞানবাদ।)
প্ৰশ্ন ৯। ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদৰ চৰম পৰিণতিত একনিষ্ঠতাবাদ আহি পৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১০। হেগেলৰ মতে যি যুক্তিসঙ্গত সেয়াই বাস্তৱ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১১। বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক শংকৰাচাৰ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বিশিষ্টাদ্বৈতৰ প্ৰৱৰ্তক ৰামানুজ।)
প্ৰশ্ন ১২। প্লেটোৰ মতে ৰূপবোৰ চিৰন্তন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(ঘ) মিলোৱা (Match the Following)
| স্তম্ভ ‘ক’ (দাৰ্শনিক/ধাৰণা) | স্তম্ভ ‘খ’ (পৰিচয়) |
|---|---|
| ১। বাৰ্কলে | (ক) দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি |
| ২। হেগেল | (খ) Esse est percipi |
| ৩। শংকৰাচাৰ্য | (গ) অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ |
| ৪। কান্ত | (ঘ) অদ্বৈত বেদান্ত |
| ৫। ৰামানুজ | (ঙ) ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ |
| ৬। ব’উন | (চ) বিশিষ্টাদ্বৈত |
| ৭। প্লেটো | (ছ) যোগাচাৰ/বিজ্ঞানবাদ |
| ৮। বসুবন্ধু | (জ) ৰূপ-তত্ত্ব |
উত্তৰঃ ১—(খ); ২—(ক); ৩—(ঘ); ৪—(গ); ৫—(চ); ৬—(ঙ); ৭—(জ); ৮—(ছ)।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Idealism | ভাববাদ |
| Subjective Idealism | ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ |
| Objective Idealism | বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ |
| Absolute Idealism | নিৰপেক্ষ ভাববাদ |
| Personalistic Idealism | ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ |
| Transcendental Idealism | অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ |
| Idea / Form | ভাৱ / ৰূপ |
| Mind / Spirit | মন / আত্মা |
| Matter | জড় / পদাৰ্থ |
| Reality | বাস্তৱতা / সত্তা |
| Esse est percipi | থকা মানে প্ৰত্যক্ষ হোৱা |
| Perception | প্ৰত্যক্ষ |
| Sensation | অনুভূতি |
| Dialectical Method | দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি |
| Thesis | বাদ / পক্ষ |
| Antithesis | প্ৰতিবাদ / বিপক্ষ |
| Synthesis | সমাহাৰ / সমন্বয় |
| Absolute Spirit | নিৰপেক্ষ ভাব / পৰম আত্মা |
| Phenomena | প্ৰপঞ্চ |
| Noumena / Things-in-themselves | স্বৰূপতঃ বস্তু |
| Solipsism | একনিষ্ঠতাবাদ / স্ব-একমাত্ৰবাদ |
| Maya | মায়া |
| Brahman | ব্ৰহ্ম |
| Vijnanavada | বিজ্ঞানবাদ |
| Advaita Vedanta | অদ্বৈত বেদান্ত |
| Vishishtadvaita | বিশিষ্টাদ্বৈত |
| Yogachara | যোগাচাৰ |
| Realism | বাস্তৱবাদ |
| Materialism | জড়বাদ |
| Rational | যুক্তিসঙ্গত |
তুলনামূলক তালিকা (Comparison Tables)
সাৰণী ১: ভাববাদৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ
| প্ৰকাৰ | প্ৰৱক্তা | মূল মতবাদ |
|---|---|---|
| ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ | জৰ্জ বাৰ্কলে | কেৱল মন আৰু মনৰ ভাৱহে আছে; Esse est percipi |
| বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ | প্লেটো, হেগেল, শ্বেলিং | পৰম মন বা ভাৱ বাস্তৱতাৰ উৎস |
| নিৰপেক্ষ ভাববাদ | হেগেল, ব্ৰেডলে, T.H. Green | পৰম এক, অখণ্ড, সাৰ্বভৌম আত্মা |
| ব্যক্তিত্ববাদী ভাববাদ | ব’উন, ব্ৰাইটমেন | বাস্তৱতা ব্যক্তি বা আত্মাবোৰৰ সমষ্টি |
| অতিন্দ্ৰিয় ভাববাদ | ইমানুৱেল কান্ত | প্ৰপঞ্চ আৰু স্বৰূপতঃ বস্তুৰ ভেদ |
| অদ্বৈত বেদান্ত | শংকৰাচাৰ্য | কেৱল ব্ৰহ্ম সত্য, জগত মায়া |
| বিজ্ঞানবাদ (যোগাচাৰ) | অসঙ্গ, বসুবন্ধু | কেৱল চেতনাহে আছে |
| বিশিষ্টাদ্বৈত | ৰামানুজ | ব্ৰহ্ম এক, কিন্তু চিৎ-অচিৎ ইয়াৰ বিশেষণ |
সাৰণী ২: ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ বনাম বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ
| আধাৰ | ব্যক্তিনিষ্ঠ ভাববাদ | বস্তুনিষ্ঠ ভাববাদ |
|---|---|---|
| প্ৰৱৰ্তক | বাৰ্কলে | প্লেটো / হেগেল |
| মূল মন্ত্ৰ | Esse est percipi | চিন্তা = সত্তা |
| বস্তুৰ অস্তিত্ব | ব্যক্তিগত মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল | পৰম মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| চৰম পৰিণতি | একনিষ্ঠতাবাদৰ আশংকা | একনিষ্ঠতাৰ পৰা মুক্ত |
| জ্ঞানতাত্ত্বিক ভেটি | অভিজ্ঞতাবাদ | যুক্তিবাদ |
| স্থায়িত্বৰ ব্যাখ্যা | ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন প্ৰত্যক্ষ | পৰম মনৰ আত্মবিকাশ |
| দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি | স্বীকাৰ নকৰে | মূল ভেটি |
সাৰণী ৩: ভাববাদ বনাম বাস্তৱবাদ
| আধাৰ | ভাববাদ (Idealism) | বাস্তৱবাদ (Realism) |
|---|---|---|
| চৰম বাস্তৱতা | মন / ভাৱ / আত্মা | জড় / মন-নিৰপেক্ষ বস্তু |
| আদিম সত্তা | চেতনা | জড় |
| বাহ্য জগত | মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল | মন-নিৰপেক্ষ আৰু স্বতন্ত্ৰ |
| প্ৰৱক্তা | প্লেটো, বাৰ্কলে, হেগেল, শংকৰ | এৰিষ্টটল, লক, মূৰ, ৰাছেল |
| জ্ঞানতাত্ত্বিক ভেটি | যুক্তিবাদ | অভিজ্ঞতাবাদ |
| মূল্যবোধ | আধ্যাত্মিক / ধৰ্মীয় | বৈজ্ঞানিক / ভৌতিক |
| উদাহৰণ | অদ্বৈত বেদান্ত, হেগেলবাদ | নৱ-বাস্তৱবাদ, সমালোচনাত্মক বাস্তৱবাদ |
সাৰণী ৪: দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ স্তৰ
| স্তৰ | অসমীয়া নাম | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| Thesis | বাদ / পক্ষ | সত্তা (Being) |
| Antithesis | প্ৰতিবাদ / বিপক্ষ | অস্তিত্বহীনতা (Nothing) |
| Synthesis | সমাহাৰ / সমন্বয় | পৰিণতি (Becoming) |
সাৰণী ৫: ভাৰতীয় ভাববাদৰ মুখ্য সম্প্ৰদায়
| সম্প্ৰদায় | প্ৰৱৰ্তক | মুখ্য মতবাদ |
|---|---|---|
| অদ্বৈত বেদান্ত | শংকৰাচাৰ্য | ব্ৰহ্ম এক, জগত মায়া |
| বিশিষ্টাদ্বৈত | ৰামানুজ | ব্ৰহ্ম এক, কিন্তু চিৎ-অচিৎ বিশেষণ |
| দ্বৈতাদ্বৈত | নিম্বাৰ্ক | একতা আৰু পাৰ্থক্য সহঅৱস্থিত |
| শুদ্ধাদ্বৈত | বল্লভাচাৰ্য | শুদ্ধ ব্ৰহ্ম একমাত্ৰ সত্য |
| যোগাচাৰ (বিজ্ঞানবাদ) | অসঙ্গ, বসুবন্ধু | কেৱল চেতনাহে সত্য |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব। ভাববাদ এক গভীৰ আৰু চিন্তাশীল মতবাদ— ইয়াৰ মূল ধাৰণাবোৰ ভালদৰে আত্মস্থ কৰক, প্ৰৱক্তাসকলৰ নাম আৰু তেওঁলোকৰ মূল উক্তি মনত ৰাখক, আৰু পক্ষ-বিপক্ষৰ যুক্তিসমূহ যুক্তিসঙ্গতভাৱে উপস্থাপন কৰিব শিকক। নিয়মীয়া পুনৰাবৃত্তি আৰু লেখি অনুশীলন কৰিলে আপোনাৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পাব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC GURUৰ অন্যান্য পৃষ্ঠা চাওক। আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ বাবে শুভকামনা থাকিল!