HSLC Guruলৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত ASSEB (Assam State School Education Board) দ্বাৰা অনুমোদিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বৰ্ষৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) পাঠ্যক্ৰমৰ পঞ্চম অধ্যায় — বাস্তৱবাদ (Realism: Naive and Scientific)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত পৰিৱেশন কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোত বাস্তৱবাদৰ সংজ্ঞা, লোকপ্ৰচলিত বা সৰল বাস্তৱবাদ, বৈজ্ঞানিক বা সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ, নৱ্য-বাস্তৱবাদ, ভাৰতীয় আৰু পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ ধাৰা, মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য, বাস্তৱবাদৰ সপক্ষে আৰু বিপক্ষে যুক্তি আদি বিষয়সমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ চমু প্ৰশ্ন, দীঘল প্ৰশ্ন, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা ধৰণৰ। পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ এই অধ্যায়টো ভালদৰে আয়ত্ত কৰিব পাৰিলে দৰ্শন বিষয়ত উচ্চ নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰি।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
বাস্তৱবাদ (Realism) হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰধান তত্ত্ব, যিয়ে এই কথা স্বীকাৰ কৰে যে — বাহ্য জগতৰ বস্তুসমূহৰ অস্তিত্ব মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়; বস্তুসমূহ মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীনভাৱে বিদ্যমান। অৰ্থাৎ, কোনোবাই দেখক বা নেদেখক, জানক বা নাজানক — বস্তুৰ অস্তিত্ব থাকিবই। ভাৱবাদ (Idealism)ৰ ঠিক বিপৰীত মতবাদ হৈছে এই বাস্তৱবাদ।
বাস্তৱবাদৰ মূলতঃ দুটা প্ৰধান ভাগ আছে — (১) সৰল বাস্তৱবাদ বা লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism / Common-sense Realism) আৰু (২) বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ বা সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism / Critical Realism)।
সৰল বাস্তৱবাদৰ মতে, আমি বাহ্য বস্তু যেনেদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ, বস্তুটো ঠিক তেনেকুৱাই। ৰূপ, ৰস, গন্ধ, স্পৰ্শ, শব্দ আদি সকলো গুণেই বস্তুত প্ৰকৃততে আছে আৰু সেই গুণসমূহ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল আমেৰিকান দাৰ্শনিক ডুৰাণ্ট ড্ৰেক (Durant Drake)-এ তেওঁৰ “Invitation to Philosophy” নামৰ গ্ৰন্থত। ৰিড (Reid), মূৰ (G. E. Moore), পেৰী (R. B. Perry), হল্ট (E. B. Holt) আদি দাৰ্শনিকসকল এই মতৰ সমৰ্থক।
বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke)। তেওঁৰ “Essay Concerning Human Understanding” গ্ৰন্থখনত এই মতবাদৰ বিস্তৃত আলোচনা আছে। লকৰ মতে, বস্তুৰ গুণসমূহক দুভাগত ভাগ কৰিব পাৰি — (ক) মুখ্য গুণ (Primary Qualities) — আকাৰ, আকৃতি, বিস্তৃতি, ওজন, গতি, সংখ্যা ইত্যাদি; এই গুণসমূহ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ আৰু বস্তুত প্ৰকৃততে থাকে। (খ) গৌণ গুণ (Secondary Qualities) — ৰং, ৰস, গন্ধ, শব্দ, উষ্ণতা ইত্যাদি; এই গুণসমূহ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু বস্তুত প্ৰকৃততে নাথাকে। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানোঁ; তাৰ প্ৰতিৰূপ বা প্ৰতিকৃতিৰ যোগেদিহে জানো।
নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism) বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে আমেৰিকা আৰু ইংলেণ্ডত গঢ় লৈ উঠিছিল। ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তকসকল হৈছে — জি. ই. মূৰ (G. E. Moore), বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell), এছ. আলেকজেণ্ডাৰ (S. Alexander), পেৰী (R. B. Perry), হল্ট (E. B. Holt), মাৰ্ভিন (Marvin) আদি। এই মতে জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয় উভয়েই স্বতন্ত্ৰ আৰু জ্ঞান প্ৰক্ৰিয়াত বস্তুৰ যিকোনো পৰিৱৰ্তন নঘটে।
ভাৰতীয় বাস্তৱবাদৰ ক্ষেত্ৰত ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শন, চাৰ্ৱাক জড়বাদ আৰু বৌদ্ধ দৰ্শনৰ সৌত্ৰান্তিক আৰু বৈভাষিক সম্প্ৰদায়ে বাস্তৱবাদী মত পোষণ কৰে। পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ ধাৰাত এৰিষ্টটল, লক, ৰিড, মূৰ, ৰাছেল, চান্টায়না, ড্ৰেক, চেলাৰ্ছ আদি প্ৰধান।
Summary in English
Realism is an important philosophical doctrine which holds that the external world and physical objects exist independently of the human mind and perception. Whether or not anyone perceives an object, the object exists as such. Realism is the direct opposite of Idealism, which considers the mind or spirit as the ultimate reality.
Realism is broadly classified into two principal forms — Naive Realism (Common-sense Realism) and Scientific Realism (Critical Realism). According to Naive Realism, objects exist as they appear; all qualities — colour, taste, smell, shape, size — really belong to the object and are independent of the perceiving mind. The term “Naive Realism” was first used by the American philosopher Durant Drake in his book “Invitation to Philosophy”. Thomas Reid, G. E. Moore, R. B. Perry, and E. B. Holt are notable supporters.
The founder of Scientific Realism is the British philosopher John Locke, who developed the doctrine in his “Essay Concerning Human Understanding”. Locke divided the qualities of objects into two — Primary Qualities (extension, shape, size, motion, number, weight) which are mind-independent and really belong to the object, and Secondary Qualities (colour, taste, smell, sound, temperature) which are mind-dependent and produced in our mind by the action of primary qualities. According to Scientific Realism, we do not know objects directly; we know them only through their representations or copies — hence it is also called “Representative Realism”.
Neo-Realism developed in early 20th century in America and England. Its proponents are G. E. Moore, Bertrand Russell, Samuel Alexander, R. B. Perry, E. B. Holt, and Marvin. They argue that knower and known are independent, and the act of knowing does not alter the object. Indian Realism is found in Nyaya-Vaisheshika, Charvaka materialism, and Buddhist Sautrantika and Vaibhasika schools. Western Realism includes Aristotle, Locke, Reid, Moore, Russell, Santayana, Drake, and Sellars.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answer)
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Type Questions — 1 / 2 Marks)
প্ৰশ্ন ১। বাস্তৱবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি দাৰ্শনিক মতবাদে বাহ্য জগতৰ বস্তুসমূহৰ অস্তিত্ব মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীন বুলি স্বীকাৰ কৰে, সেই মতবাদকে বাস্তৱবাদ (Realism) বোলে।
প্ৰশ্ন ২। বাস্তৱবাদৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দটো কি?
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দটো হ’ল “Realism”।
প্ৰশ্ন ৩। বাস্তৱবাদৰ দুটা মুখ্য ভাগ কি কি?
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ দুটা মুখ্য ভাগ হ’ল — (ক) সৰল বাস্তৱবাদ (Naive Realism) আৰু (খ) বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism)।
প্ৰশ্ন ৪। সৰল বাস্তৱবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি বাস্তৱবাদে বাহ্য বস্তুসমূহক আমি যেনেদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ ঠিক তেনেকুৱাই বুলি স্বীকাৰ কৰে আৰু বস্তুৰ সকলো গুণ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ বুলি ভাবে, সেইখিনিকে সৰল বাস্তৱবাদ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল আমেৰিকান দাৰ্শনিক ডুৰাণ্ট ড্ৰেক (Durant Drake)-এ।
প্ৰশ্ন ৬। ড্ৰেকে কোন গ্ৰন্থত “Naive Realism” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ডুৰাণ্ট ড্ৰেকে তেওঁৰ “Invitation to Philosophy” নামৰ গ্ৰন্থত “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke)।
প্ৰশ্ন ৮। লকে কোন গ্ৰন্থত জ্ঞানৰ স্বৰূপৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ জন লকে তেওঁৰ “Essay Concerning Human Understanding” নামৰ গ্ৰন্থত জ্ঞানৰ স্বৰূপৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। মুখ্য গুণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বস্তুৰ যিবোৰ গুণ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয় আৰু বস্তুৰ ভিতৰতে প্ৰকৃততে থাকে — যেনে আকাৰ, আকৃতি, বিস্তৃতি, ওজন, গতি, সংখ্যা — সেইবোৰকে মুখ্য গুণ (Primary Qualities) বোলে।
প্ৰশ্ন ১০। গৌণ গুণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বস্তুৰ যিবোৰ গুণ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ব্যক্তিভেদে পৰিৱৰ্তিত হয় — যেনে ৰং, ৰস, গন্ধ, শব্দ, উষ্ণতা — সেইবোৰকে গৌণ গুণ (Secondary Qualities) বোলে।
প্ৰশ্ন ১১। মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা প্ৰথমে স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰিছিল ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লকে।
প্ৰশ্ন ১২। নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন কোন?
উত্তৰঃ নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তাসকল হ’ল — জি. ই. মূৰ (G. E. Moore), বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell), এছ. আলেকজেণ্ডাৰ (S. Alexander), আৰ. বি. পেৰী (R. B. Perry), ই. বি. হল্ট (E. B. Holt) আৰু মাৰ্ভিন (Marvin)।
প্ৰশ্ন ১৩। বাস্তৱবাদৰ বিপৰীত মতবাদটো কি?
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ বিপৰীত মতবাদটো হ’ল ভাৱবাদ (Idealism)।
প্ৰশ্ন ১৪। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কোনবোৰ সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ন্যায়, বৈশেষিক, চাৰ্ৱাক, জৈন আৰু বৌদ্ধ দৰ্শনৰ সৌত্ৰান্তিক আৰু বৈভাষিক সম্প্ৰদায়সমূহ বাস্তৱবাদী।
প্ৰশ্ন ১৫। পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ আদি প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰঃ পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ আদি প্ৰৱক্তা হৈছে গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টটল (Aristotle)।
প্ৰশ্ন ১৬। লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ সাধাৰণ মানুহৰ সাধাৰণ বুদ্ধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত যি বাস্তৱবাদে বস্তুসমূহক প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাৰ যোগেদি যেনেদৰে দেখা যায় তেনেকুৱাই বুলি স্বীকাৰ কৰে, তাকেই লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ বা সৰল বাস্তৱবাদ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৭। সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ অন্য নাম কি?
উত্তৰঃ সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ অন্য নাম হ’ল বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism) বা প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ (Representative Realism)।
প্ৰশ্ন ১৮। সৰল বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সৰল বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তা হৈছে স্কটিছ দাৰ্শনিক টমাছ ৰিড (Thomas Reid)।
প্ৰশ্ন ১৯। জ্ঞান লাভ প্ৰক্ৰিয়াত মুখ্য গুণৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মুখ্য গুণৰ যোগেদিয়েই বস্তু সম্পৰ্কীয় প্ৰকৃত আৰু বস্তুনিষ্ঠ জ্ঞান লাভ হয়, কাৰণ এই গুণসমূহ বস্তুৰ স্বাভাৱিক স্বৰূপৰ অংগ আৰু মন-নিৰপেক্ষ।
প্ৰশ্ন ২০। চাৰ্ৱাক দৰ্শন কোন প্ৰকাৰৰ বাস্তৱবাদ?
উত্তৰঃ চাৰ্ৱাক দৰ্শন এক ধৰণৰ জড়বাদী বাস্তৱবাদ (Materialistic Realism), য’ত কেৱল ভৌতিক বস্তুৰহে অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰা হয়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Type Questions — 4 / 6 Marks)
প্ৰশ্ন ১। বাস্তৱবাদৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “বাস্তৱবাদ” (Realism) হ’ল দৰ্শনৰ এনে এক মতবাদ, যিয়ে দৃঢ়ভাৱে স্বীকাৰ কৰে যে বাহ্য জগতৰ বস্তুসমূহৰ অস্তিত্ব মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীন। কোনোবাই বস্তু এটাক প্ৰত্যক্ষ কৰক বা নকৰক, সেই বস্তুটো নিজৰ স্বৰূপত বিদ্যমান থাকেই।
বাস্তৱবাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
(১) স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব: বাহ্য বস্তুসমূহ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, ইহঁতে নিজৰ স্বাধীন অস্তিত্ব ৰাখে।
(২) প্ৰত্যক্ষৰ স্বাতন্ত্ৰ্য: বস্তুৰ অস্তিত্ব আৰু প্ৰত্যক্ষ এই দুটা ভিন্ন বিষয়। বস্তু প্ৰত্যক্ষৰ আগতেই বিদ্যমান।
(৩) জ্ঞাতা-জ্ঞেয়ৰ পাৰ্থক্য: জ্ঞাতা (Knower) আৰু জ্ঞেয় (Known) উভয়েই স্বতন্ত্ৰ; এজনৰ ওপৰত আনজনৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰশীল নহয়।
(৪) বস্তুনিষ্ঠতা: জ্ঞান বস্তুনিষ্ঠ (Objective); ব্যক্তিনিষ্ঠ ভ্ৰম বা মতি-গতিয়ে জ্ঞানৰ স্বৰূপ পৰিৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰে।
(৫) ভাৱবাদৰ বিৰোধী: বাস্তৱবাদ ভাৱবাদৰ ঠিক বিপৰীত — ভাৱবাদে মনকে মূল সত্য বুলি ধৰে, কিন্তু বাস্তৱবাদে বস্তুকে স্বতন্ত্ৰ সত্য বুলি ধৰে।
প্ৰশ্ন ২। সৰল বাস্তৱবাদ কাক বোলে? ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ যি বাস্তৱবাদে বাহ্য বস্তুসমূহক আমি যেনেদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ ঠিক তেনেকুৱাই বুলি বিনা সংশয়ে স্বীকাৰ কৰে আৰু বস্তুৰ সকলো গুণ মন-নিৰপেক্ষভাৱে বস্তুতে আছে বুলি ভাবে, সেই মতবাদকে সৰল বাস্তৱবাদ বা লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism) বোলে।
“Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল আমেৰিকান দাৰ্শনিক ডুৰাণ্ট ড্ৰেকে তেওঁৰ “Invitation to Philosophy” গ্ৰন্থত।
সৰল বাস্তৱবাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
(১) বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব আছে আৰু সেইটো মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ।
(২) বস্তুটো যেনেদৰে প্ৰত্যক্ষ হয়, ইয়াৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ ঠিক তেনেকুৱাই।
(৩) ৰূপ, ৰস, গন্ধ, স্পৰ্শ, শব্দ আদি সকলো গুণেই বস্তুৰ ভিতৰতে আছে।
(৪) আমাৰ ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য।
(৫) জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ মাজত কোনো মাধ্যম নাই; জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ।
প্ৰশ্ন ৩। সৰল বাস্তৱবাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সৰল বাস্তৱবাদ যদিও সাধাৰণ বুদ্ধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, তথাপি দাৰ্শনিকসকলে ইয়াৰ বহু সমালোচনা কৰিছে —
(১) ভ্ৰম ব্যাখ্যাৰ অসামৰ্থ্য: ভ্ৰম, ভুল প্ৰত্যক্ষ আদিৰ কথা সৰল বাস্তৱবাদে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। যদি বস্তু যেনে দেখা যায় তেনেকুৱাই হয়, তেন্তে দূৰৰ ৰে’ল লাইনত দুডাল লাইন একেলগ হোৱা যেন দেখা যায় কিয়?
(২) সপোনৰ ব্যাখ্যা নোহোৱা: সপোনত আমি বহু বস্তু দেখোঁ, কিন্তু সেইবোৰৰ বাস্তৱিক অস্তিত্ব নাই। সৰল বাস্তৱবাদে এই দৃশ্যৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰে।
(৩) ব্যক্তিভেদে প্ৰত্যক্ষৰ পাৰ্থক্য: একে বস্তুটোৱে ভিন্ন ব্যক্তিৰ ওচৰত ভিন্নভাৱে প্ৰতিভাত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে — বৰ্ণান্ধ ব্যক্তিয়ে ৰং ভিন্নভাৱে দেখে।
(৪) গৌণ গুণৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা: ৰং, ৰস, গন্ধ আদি গৌণ গুণসমূহ পৰিস্থিতি অনুসৰি পৰিৱৰ্তিত হয়। গৰম পানীত হাত ভৰাই আনি ঠাণ্ডা পানীৰ পাত্ৰত হাত দিলে সেই পানী ঠাণ্ডা যেন লাগে; কিন্তু ঠাণ্ডা পানীৰ পৰা আনি একে পাত্ৰটোতে দিলে তাকে গৰম যেন লাগে।
(৫) মানসিক সংশ্লেষণ অগ্ৰাহ্য: জ্ঞান লাভ প্ৰক্ৰিয়াত মনৰ সংশ্লেষণ আৰু সংগঠনৰ ভূমিকা সৰল বাস্তৱবাদে স্বীকাৰ নকৰে।
(৬) বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যাৰ অভাৱ: আধুনিক বিজ্ঞানে ৰং, শব্দ আদিক তৰংগৰূপে ব্যাখ্যা কৰে, যিটো সৰল বাস্তৱবাদৰ মতৰ বিপৰীত।
প্ৰশ্ন ৪। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ কাক বোলে? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যি বাস্তৱবাদে স্বীকাৰ কৰে যে বাহ্য বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে যদিও আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানোঁ — তাৰ প্ৰতিৰূপ বা প্ৰতিনিধিৰ যোগেদিহে জানো — সেই মতবাদকে বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism) বা সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism) বোলে। ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke) এই মতৰ প্ৰৱৰ্তক।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
(১) স্বতন্ত্ৰ বস্তু: বাহ্য বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে; ই মন-নিৰপেক্ষ।
(২) মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য: বস্তুৰ গুণসমূহক মুখ্য আৰু গৌণ এই দুই ভাগত ভাগ কৰে। মুখ্য গুণ বস্তুৰ ভিতৰত আৰু মন-নিৰপেক্ষ; গৌণ গুণ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(৩) প্ৰতিনিধিত্বমূলক জ্ঞান: আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানোঁ; বস্তুৰ প্ৰতিৰূপ বা ছবিৰ মাধ্যমেদিহে জানো।
(৪) বিজ্ঞানসন্মত ব্যাখ্যা: এই মতে আধুনিক বিজ্ঞানৰ আৱিষ্কাৰৰ লগত সংগতি ৰাখি বস্তু আৰু গুণৰ ব্যাখ্যা দিয়া হয়।
(৫) ভ্ৰম ব্যাখ্যা: এই মতে ভ্ৰম, ভুল প্ৰত্যক্ষ, সপোন আদিৰ ব্যাখ্যা দিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৫। মুখ্য গুণ আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক জন লকে বস্তুৰ গুণসমূহক দুটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছিল — মুখ্য গুণ (Primary Qualities) আৰু গৌণ গুণ (Secondary Qualities)।
মুখ্য গুণ:
(১) মুখ্য গুণসমূহ মন-নিৰপেক্ষ; অৰ্থাৎ মন থাকক বা নাথাকক, এই গুণসমূহে বস্তুত থাকেই।
(২) আকাৰ, আকৃতি, বিস্তৃতি, ওজন, গতি, সংখ্যা আদি মুখ্য গুণৰ উদাহৰণ।
(৩) এই গুণসমূহ পৰিৱৰ্তিত নহয়; ব্যক্তিভেদে ভিন্ন নহয়।
(৪) এই গুণসমূহ বস্তুৰ স্বাভাৱিক স্বৰূপৰ অংগ।
(৫) মুখ্য গুণৰ যোগেদি বস্তুনিষ্ঠ আৰু প্ৰকৃত জ্ঞান লাভ হয়।
গৌণ গুণ:
(১) গৌণ গুণসমূহ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(২) ৰং, ৰস, গন্ধ, শব্দ, উষ্ণতা আদি গৌণ গুণৰ উদাহৰণ।
(৩) এই গুণসমূহ পৰিস্থিতি আৰু ব্যক্তিভেদে পৰিৱৰ্তিত হয়।
(৪) এই গুণসমূহ বস্তুৰ স্বাভাৱিক স্বৰূপৰ অংগ নহয়।
(৫) মুখ্য গুণৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত মনত গৌণ গুণৰ অনুভৱ হয়।
প্ৰশ্ন ৬। নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism) কি? ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে আমেৰিকা আৰু ইংলেণ্ডত গঢ় লৈ উঠা বাস্তৱবাদৰ এক নতুন ৰূপকে নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism) বোলে। ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তকসকল হ’ল — জি. ই. মূৰ, বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল, এছ. আলেকজেণ্ডাৰ, আৰ. বি. পেৰী, ই. বি. হল্ট, মাৰ্ভিন আদি।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
(১) জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয় উভয়েই স্বতন্ত্ৰ আৰু মন-নিৰপেক্ষ।
(২) জ্ঞান প্ৰক্ৰিয়াত বস্তুৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নঘটে।
(৩) জ্ঞান হ’ল বস্তু আৰু মনৰ মাজত এক প্ৰত্যক্ষ সম্বন্ধ; কোনো প্ৰতিৰূপ মাধ্যম নাই।
(৪) সাৰ্ৱজনীন আৰু বিশেষ — দুয়োৰে স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে।
(৫) সকলো গুণেই (মুখ্য আৰু গৌণ) বস্তুৰ ভিতৰতে আছে।
(৬) ভ্ৰমৰ ব্যাখ্যা ভিন্ন উপায়ে দিয়া হয়, কিন্তু মূল বাস্তৱতাৰ স্বীকৃতি অটল।
প্ৰশ্ন ৭। বাস্তৱবাদৰ সপক্ষে মুখ্য যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ সমৰ্থনত প্ৰদান কৰা মুখ্য যুক্তিসমূহ হ’ল —
(১) বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰতা: আমাৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাই প্ৰমাণ কৰে যে বস্তু মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে আছে। চকু বন্ধ কৰিলেও বা ঘৰৰ পৰা আঁতৰি গ’লেও বস্তু সিমানতে থাকে।
(২) ভ্ৰম আৰু সঁচাৰ পাৰ্থক্য: ভ্ৰম আৰু সঁচা প্ৰত্যক্ষৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিব পৰাটোৱেই বুজায় যে এক স্বতন্ত্ৰ বস্তুনিষ্ঠ মান আছে — সেই মানদণ্ডই হ’ল বাস্তৱ বস্তু।
(৩) আন্তৰ্ব্যক্তিনিষ্ঠতা (Intersubjectivity): বহুজনে একে বস্তুটোক একে ধৰণে দেখে; ই বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্বৰ প্ৰমাণ।
(৪) বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি: বিজ্ঞানে বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব ধৰি লৈ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰে। বিজ্ঞানৰ সফলতাই বাস্তৱবাদৰ সমৰ্থন।
(৫) সাধাৰণ বুদ্ধিৰ সাক্ষ্য: সাধাৰণ মানুহে নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা বুজে যে বস্তু মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
(৬) কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ: বস্তুৱে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ত প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰে — অৰ্থাৎ বস্তু কাৰণ আৰু সংবেদন কাৰ্য। কাৰণৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব থাকিবই।
প্ৰশ্ন ৮। বাস্তৱবাদৰ বিৰুদ্ধে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৱবাদী দাৰ্শনিকসকলে বাস্তৱবাদৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও যুক্তি দিছে —
(১) প্ৰত্যক্ষৰ সমস্যা: আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানোঁ; কেৱল আমাৰ মানসিক ছবি বা সংবেদনহে জানোঁ। গতিকে বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্বৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ নাই।
(২) ভ্ৰম আৰু কাল্পনিক প্ৰত্যক্ষ: ভ্ৰম, সপোন, বিকল্প-প্ৰত্যক্ষ আদিত আমি যিবোৰ “বস্তু” দেখো সিহঁতৰ বাস্তৱিক অস্তিত্ব নাই।
(৩) মুখ্য-গৌণ গুণৰ সমস্যা: লকে মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য কৰিছে, কিন্তু বাৰ্কলেৰ মতে মুখ্য গুণো মন-নিৰ্ভৰ — গতিকে কোনো মন-নিৰপেক্ষ গুণ নাই।
(৪) কাৰণৰ অনুমান: বস্তুক কাৰণ ৰূপে স্বীকাৰ কৰাটো নিছক অনুমান, প্ৰমাণ নহয়।
(৫) মনৰ সক্ৰিয় ভূমিকা: জ্ঞান লাভ প্ৰক্ৰিয়াত মনৰ সক্ৰিয় সংশ্লেষণ আৰু সংগঠনৰ ভূমিকা থাকে — গতিকে জ্ঞান বিশুদ্ধ বস্তুনিষ্ঠ নহয়।
(৬) ব্যক্তিভেদে পাৰ্থক্য: একে বস্তুটো ভিন্ন ব্যক্তিৰ ওচৰত ভিন্নভাৱে প্ৰতিভাত হয়; ই বস্তুৰ মন-নিৰ্ভৰতাৰ সংকেত।
প্ৰশ্ন ৯। ভাৰতীয় বাস্তৱবাদ সম্পৰ্কে চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত বাস্তৱবাদৰ সুদীৰ্ঘ ঐতিহ্য আছে। প্ৰধানতঃ চাৰিটা ধাৰাত ভাৰতীয় বাস্তৱবাদ পোৱা যায় —
(১) ন্যায়-বৈশেষিক: এই সম্প্ৰদায় উন্নত বাস্তৱবাদী। ইহঁতৰ মতে বাহ্য জগতৰ পদাৰ্থ — দ্ৰৱ্য, গুণ, কৰ্ম আদি — মন-নিৰপেক্ষভাৱে আছে। গৌতম, কণাদ আদি ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তক।
(২) চাৰ্ৱাক: চাৰ্ৱাক জড়বাদী বাস্তৱবাদ। ইহঁতৰ মতে কেৱল পৃথিৱী, জল, তেজ আৰু বায়ু — এই চাৰিটা ভৌতিক উপাদানৰ অস্তিত্ব আছে। আত্মা বা অলৌকিক কোনো সত্তা নাই।
(৩) জৈন: জৈন দৰ্শনে জীৱ আৰু অজীৱ — দুয়োৰে স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে।
(৪) বৌদ্ধ বাস্তৱবাদ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ সৌত্ৰান্তিক আৰু বৈভাষিক সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী। সৌত্ৰান্তিকে বস্তুক অনুমানযোগ্য আৰু বৈভাষিকে প্ৰত্যক্ষযোগ্য বুলি ধৰে।
প্ৰশ্ন ১০। পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ ধাৰা চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাশ্চাত্য দৰ্শনত বাস্তৱবাদৰ এক দীঘলীয়া ঐতিহ্য পোৱা যায় —
(১) এৰিষ্টটল (Aristotle): পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ আদি প্ৰৱক্তা। তেওঁৰ মতে সাৰ্ৱজনীনীয়সমূহ বস্তুৰ ভিতৰতে আছে।
(২) জন লক (John Locke): বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক; মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য দিছে।
(৩) টমাছ ৰিড (Thomas Reid): স্কটিছ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক।
(৪) আমেৰিকান নৱ্য-বাস্তৱবাদ: আৰ. বি. পেৰী, ই. বি. হল্ট, মাৰ্ভিন, মন্টেগু, পিটকিন আদি।
(৫) সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ: জৰ্জ চান্টায়না (Santayana), ডুৰাণ্ট ড্ৰেক (Drake), ৰয় উড চেলাৰ্ছ (Roy Wood Sellars) আদি।
(৬) ব্ৰিটিছ নৱ্য-বাস্তৱবাদ: জি. ই. মূৰ, বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল, এছ. আলেকজেণ্ডাৰ আদি।
প্ৰশ্ন ১১। বাস্তৱবাদ আৰু ভাৱবাদৰ মাজত পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদ (Realism) আৰু ভাৱবাদ (Idealism) দৰ্শনৰ দুটা প্ৰধান বিৰোধী মতবাদ —
(১) বাস্তৱবাদে বাহ্য বস্তুৰ অস্তিত্ব মন-নিৰপেক্ষ বুলি স্বীকাৰ কৰে; ভাৱবাদে বস্তুৰ অস্তিত্ব মন-নিৰ্ভৰ বুলি ভাবে।
(২) বাস্তৱবাদৰ মতে জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয় স্বতন্ত্ৰ; ভাৱবাদে জ্ঞেয় জ্ঞাতাৰ মনৰ সৃষ্টি বুলি ধৰে।
(৩) বাস্তৱবাদে বস্তুজগতক প্ৰাধান্য দিয়ে; ভাৱবাদে মন বা চেতনাক প্ৰাধান্য দিয়ে।
(৪) বাস্তৱবাদে বিজ্ঞানসন্মত আৰু সাধাৰণ বুদ্ধিৰ সমৰ্থন পায়; ভাৱবাদে আধ্যাত্মিকতাৰ ফালে সঢ়া।
(৫) বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তকসকল — এৰিষ্টটল, লক, মূৰ, ৰাছেল আদি; ভাৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তকসকল — প্লেটো, বাৰ্কলে, হেগেল আদি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১। বাস্তৱবাদৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দটো কি?
(ক) Idealism (খ) Realism (গ) Pragmatism (ঘ) Naturalism
উত্তৰঃ (খ) Realism
২। “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
(ক) জন লক (খ) বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (গ) ডুৰাণ্ট ড্ৰেক (ঘ) এৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (গ) ডুৰাণ্ট ড্ৰেক
৩। ড্ৰেকে কোনখন গ্ৰন্থত “Naive Realism” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
(ক) Essay Concerning Human Understanding (খ) Invitation to Philosophy (গ) Problems of Philosophy (ঘ) Principia Ethica
উত্তৰঃ (খ) Invitation to Philosophy
৪। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) এৰিষ্টটল (খ) প্লেটো (গ) জন লক (ঘ) বাৰ্কলে
উত্তৰঃ (গ) জন লক
৫। লকে কোন গ্ৰন্থত জ্ঞানৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰিছিল?
(ক) Republic (খ) Essay Concerning Human Understanding (গ) Critique of Pure Reason (ঘ) Meditations
উত্তৰঃ (খ) Essay Concerning Human Understanding
৬। কোনটো মুখ্য গুণ?
(ক) ৰং (খ) ৰস (গ) আকাৰ (ঘ) গন্ধ
উত্তৰঃ (গ) আকাৰ
৭। কোনটো গৌণ গুণ?
(ক) আকৃতি (খ) ওজন (গ) বিস্তৃতি (ঘ) ৰং
উত্তৰঃ (ঘ) ৰং
৮। বাস্তৱবাদৰ বিপৰীত মতবাদ কি?
(ক) ভাৱবাদ (খ) সংশয়বাদ (গ) প্ৰয়োগবাদ (ঘ) প্ৰকৃতিবাদ
উত্তৰঃ (ক) ভাৱবাদ
৯। নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱৰ্তক হ’ল —
(ক) প্লেটো (খ) বাৰ্কলে (গ) জি. ই. মূৰ (ঘ) দেকাৰ্ট
উত্তৰঃ (গ) জি. ই. মূৰ
১০। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কোনটো সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী?
(ক) অদ্বৈত বেদান্ত (খ) ন্যায়-বৈশেষিক (গ) যোগাচাৰ (ঘ) মাধ্যমিক
উত্তৰঃ (খ) ন্যায়-বৈশেষিক
১১। চাৰ্ৱাক দৰ্শন কোনধৰণৰ বাস্তৱবাদ?
(ক) আধ্যাত্মিক (খ) জড়বাদী (গ) প্ৰতিনিধিত্বমূলক (ঘ) সমালোচনামূলক
উত্তৰঃ (খ) জড়বাদী
১২। পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ আদি প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) প্লেটো (খ) এৰিষ্টটল (গ) দেকাৰ্ট (ঘ) কান্ত
উত্তৰঃ (খ) এৰিষ্টটল
১৩। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ কোনটো সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী?
(ক) মাধ্যমিক (খ) যোগাচাৰ (গ) সৌত্ৰান্তিক (ঘ) অদ্বৈত
উত্তৰঃ (গ) সৌত্ৰান্তিক
১৪। সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তা হ’ল —
(ক) কান্ত (খ) বাৰ্কলে (গ) চান্টায়না (ঘ) প্লেটো
উত্তৰঃ (গ) চান্টায়না
১৫। সৰল বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তা হ’ল —
(ক) দেকাৰ্ট (খ) টমাছ ৰিড (গ) হেগেল (ঘ) বাৰ্কলে
উত্তৰঃ (খ) টমাছ ৰিড
১৬। মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
(ক) এৰিষ্টটল (খ) জন লক (গ) প্লেটো (ঘ) দেকাৰ্ট
উত্তৰঃ (খ) জন লক
১৭। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ অন্য নাম কি?
(ক) সৰল বাস্তৱবাদ (খ) প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ (গ) ভাৱবাদ (ঘ) প্ৰয়োগবাদ
উত্তৰঃ (খ) প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ
১৮। নৱ্য-বাস্তৱবাদ কোন শতিকাত গঢ় লৈ উঠিছিল?
(ক) ১৭ শতিকা (খ) ১৮ শতিকা (গ) ১৯ শতিকা (ঘ) ২০ শতিকা
উত্তৰঃ (ঘ) ২০ শতিকা
১৯। বাস্তৱবাদৰ মতে জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ সম্বন্ধ কেনেকুৱা?
(ক) অভিন্ন (খ) স্বতন্ত্ৰ (গ) মন-নিৰ্ভৰ (ঘ) কাল্পনিক
উত্তৰঃ (খ) স্বতন্ত্ৰ
২০। কোনে নৱ্য-বাস্তৱবাদ প্ৰতিষ্ঠাত প্ৰধান ভূমিকা পালন কৰিছিল?
(ক) প্লেটো (খ) বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (গ) দেকাৰ্ট (ঘ) হেগেল
উত্তৰঃ (খ) বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। বাস্তৱবাদৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দটো হ’ল ______।
উত্তৰঃ Realism
২। “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল ______-এ।
উত্তৰঃ ডুৰাণ্ট ড্ৰেক
৩। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ______।
উত্তৰঃ জন লক
৪। জন লকৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম ______।
উত্তৰঃ Essay Concerning Human Understanding
৫। আকাৰ, ওজন, বিস্তৃতি আদিক ______ গুণ বোলে।
উত্তৰঃ মুখ্য
৬। ৰং, ৰস, গন্ধ আদিক ______ গুণ বোলে।
উত্তৰঃ গৌণ
৭। বাস্তৱবাদৰ বিপৰীত মতবাদটো হ’ল ______।
উত্তৰঃ ভাৱবাদ
৮। নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰধান প্ৰৱক্তা হ’ল ______।
উত্তৰঃ জি. ই. মূৰ
৯। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ______ সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী।
উত্তৰঃ ন্যায়-বৈশেষিক
১০। পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদৰ আদি প্ৰৱক্তা হৈছে ______।
উত্তৰঃ এৰিষ্টটল
১১। ______ অনুসৰি, বস্তু যেনেদৰে দেখা যায় তেনেকুৱাই।
উত্তৰঃ সৰল বাস্তৱবাদ
১২। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে আমি বস্তুক ______ যোগেদি জানো।
উত্তৰঃ প্ৰতিৰূপ
১৩। চাৰ্ৱাক দৰ্শন এক ______ বাস্তৱবাদ।
উত্তৰঃ জড়বাদী
১৪। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ______ সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী।
উত্তৰঃ সৌত্ৰান্তিক
১৫। মুখ্য গুণ মন-______।
উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True / False)
১। বাস্তৱবাদৰ মতে বস্তুৰ অস্তিত্ব মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২। জন লক বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। “Naive Realism” শব্দটো প্ৰথম এৰিষ্টটলে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। ৰং, ৰস, গন্ধ — এইবোৰ গৌণ গুণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। আকাৰ আৰু আকৃতি গৌণ গুণ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৬। ভাৱবাদ আৰু বাস্তৱবাদ একে মতবাদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৭। জি. ই. মূৰ নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱৰ্তক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। চাৰ্ৱাক দৰ্শনে আত্মাৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৯। সৰল বাস্তৱবাদে সাধাৰণ বুদ্ধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শন বাস্তৱবাদী।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে জানো।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১২। বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। সৰল বাস্তৱবাদে ভ্ৰমৰ ব্যাখ্যা সঠিকভাৱে দিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৪। লকে মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৫। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ যোগাচাৰ সম্প্ৰদায় বাস্তৱবাদী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
মিলোৱা প্ৰশ্ন (Matching)
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। জন লক | (ক) “Invitation to Philosophy” |
| ২। ডুৰাণ্ট ড্ৰেক | (খ) Essay Concerning Human Understanding |
| ৩। জি. ই. মূৰ | (গ) সৰল বাস্তৱবাদ |
| ৪। টমাছ ৰিড | (ঘ) নৱ্য-বাস্তৱবাদ |
| ৫। চাৰ্ৱাক | (ঙ) জড়বাদী বাস্তৱবাদ |
উত্তৰঃ ১ — (খ), ২ — (ক), ৩ — (ঘ), ৪ — (গ), ৫ — (ঙ)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া | ইংৰাজী | অৰ্থ |
|---|---|---|
| বাস্তৱবাদ | Realism | বস্তুৰ মন-নিৰপেক্ষ অস্তিত্বৰ মতবাদ |
| সৰল বাস্তৱবাদ | Naive Realism | বস্তু যেনেদৰে দেখা যায় তেনেকুৱাই বুলি ভবা মতবাদ |
| লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ | Common-sense Realism | সাধাৰণ বুদ্ধি-আশ্ৰিত বাস্তৱবাদ |
| বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ | Scientific Realism | বিজ্ঞানসন্মত বাস্তৱবাদ |
| সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ | Critical Realism | বিচাৰ-বিশ্লেষণমূলক বাস্তৱবাদ |
| প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ | Representative Realism | প্ৰতিৰূপৰ যোগেদি জ্ঞান লাভৰ মত |
| নৱ্য-বাস্তৱবাদ | Neo-Realism | ২০ শতিকাৰ নতুন বাস্তৱবাদ |
| মুখ্য গুণ | Primary Qualities | মন-নিৰপেক্ষ বস্তুনিষ্ঠ গুণ |
| গৌণ গুণ | Secondary Qualities | মন-নিৰ্ভৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ গুণ |
| জ্ঞাতা | Knower | জ্ঞান লাভ কৰা ব্যক্তি |
| জ্ঞেয় | Known/Object | জ্ঞানৰ বিষয় বা বস্তু |
| প্ৰত্যক্ষ | Perception | ইন্দ্ৰিয়-অভিজ্ঞতা |
| ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা | Sensory Experience | ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেদি লাভ কৰা অভিজ্ঞতা |
| ভ্ৰম | Illusion | ভুল প্ৰত্যক্ষ |
| মন-নিৰপেক্ষ | Mind-independent | মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰা |
| মন-নিৰ্ভৰ | Mind-dependent | মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| ভাৱবাদ | Idealism | মনকে মূল সত্য বুলি ধৰা মতবাদ |
| জড়বাদ | Materialism | জড় পদাৰ্থকে মূল সত্য বুলি ধৰা মত |
| আন্তৰ্ব্যক্তিনিষ্ঠতা | Intersubjectivity | বহুজনৰ একে অভিজ্ঞতা |
| প্ৰতিৰূপ | Representation | বস্তুৰ মানসিক ছবি |
তুলনা সাৰণী (Comparison Tables)
সৰল বাস্তৱবাদ বনাম বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ
| আধাৰ | সৰল বাস্তৱবাদ | বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ |
|---|---|---|
| প্ৰৱৰ্তক | টমাছ ৰিড, লোকপ্ৰচলিত মত | জন লক |
| বস্তু সম্পৰ্কে দৃষ্টিভংগী | বস্তু যেনেদৰে দেখা যায় তেনেকুৱাই | বস্তু আছে কিন্তু আমি প্ৰতিৰূপৰ যোগেদিহে জানোঁ |
| গুণৰ ভাগ | ভাগ নকৰে — সকলো গুণ বস্তুত আছে | মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য কৰে |
| জ্ঞান প্ৰক্ৰিয়া | প্ৰত্যক্ষ আৰু সৰল | পৰোক্ষ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক |
| ভ্ৰম ব্যাখ্যা | ভালদৰে দিব নোৱাৰে | ভালদৰে দিব পাৰে |
| বিজ্ঞানৰ লগত সংগতি | সংগতিপূৰ্ণ নহয় | সংগতিপূৰ্ণ |
| আধাৰ | সাধাৰণ বুদ্ধি | বৈজ্ঞানিক যুক্তি |
মুখ্য গুণ বনাম গৌণ গুণ
| আধাৰ | মুখ্য গুণ | গৌণ গুণ |
|---|---|---|
| মন-নিৰ্ভৰতা | মন-নিৰপেক্ষ | মন-নিৰ্ভৰ |
| উদাহৰণ | আকাৰ, আকৃতি, ওজন, বিস্তৃতি, গতি | ৰং, ৰস, গন্ধ, শব্দ, উষ্ণতা |
| পৰিৱৰ্তনশীলতা | পৰিৱৰ্তিত নহয় | পৰিৱৰ্তনশীল |
| বস্তুনিষ্ঠতা | বস্তুনিষ্ঠ | ব্যক্তিনিষ্ঠ |
| ব্যক্তিভেদে | একে | ভিন্ন |
| বস্তুৰ স্বৰূপৰ অংগ? | হয় | নহয় |
বাস্তৱবাদ বনাম ভাৱবাদ
| আধাৰ | বাস্তৱবাদ (Realism) | ভাৱবাদ (Idealism) |
|---|---|---|
| মূল সত্য | বস্তু (মন-নিৰপেক্ষ) | মন বা চেতনা |
| বস্তুৰ অস্তিত্ব | মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ | মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| জ্ঞাতা-জ্ঞেয় | স্বতন্ত্ৰ | অভিন্ন বা পৰস্পৰ-নিৰ্ভৰ |
| প্ৰৱৰ্তক | এৰিষ্টটল, লক, মূৰ, ৰাছেল | প্লেটো, বাৰ্কলে, হেগেল, কান্ত |
| বিজ্ঞানৰ লগত সম্পৰ্ক | বিজ্ঞানসন্মত | আধ্যাত্মিকতাৰ ফালে |
| সাধাৰণ বুদ্ধিৰ লগত | মিল আছে | মিল নাই |
| উদাহৰণ মতবাদ | ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্ৱাক | অদ্বৈত বেদান্ত, যোগাচাৰ |
ভাৰতীয় বনাম পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদ
| আধাৰ | ভাৰতীয় বাস্তৱবাদ | পাশ্চাত্য বাস্তৱবাদ |
|---|---|---|
| মুখ্য সম্প্ৰদায় | ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্ৱাক, জৈন, বৌদ্ধ (সৌত্ৰান্তিক/বৈভাষিক) | এৰিষ্টটেলিয়, লকীয় (Lockean), নৱ্য-বাস্তৱবাদ, সমালোচনামূলক |
| প্ৰৱৰ্তক | গৌতম, কণাদ, বৃহস্পতি (চাৰ্ৱাক) | এৰিষ্টটল, জন লক, ৰিড, মূৰ, ৰাছেল |
| আধ্যাত্মিকতাৰ স্থান | আছে (চাৰ্ৱাকৰ বাহিৰে) | সীমিত / নাই |
| মুখ্য গ্ৰন্থ | ন্যায়সূত্ৰ, বৈশেষিক সূত্ৰ | Essay Concerning Human Understanding |
| লক্ষ্য | মোক্ষ লাভ | জ্ঞান-বিজ্ঞান |
আশাকৰোঁ “বাস্তৱবাদ” অধ্যায়টোৰ এই বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলনে পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনালোকক যথেষ্ট সহায় কৰিব। অধিক অধ্যয়ন আৰু আন আন অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে hslcguru.com ভ্ৰমণ কৰক।