Class 12 Logic and Philosophy Chapter 4 — মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি (Mill’s Experimental Methods of Inquiry)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ইয়াত ASSEB (Assam State School Education Board) দ্বাৰা অনুমোদিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন পাঠ্যপুথিৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি (Mill’s Experimental Methods of Inquiry)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰদান কৰা হৈছে। বিখ্যাত ইংৰাজ অভিজ্ঞতাবাদী দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (John Stuart Mill, 1806–1873)ই তেওঁৰ “A System of Logic” (১৮৪৩) গ্ৰন্থত কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণৰ বাবে যি পাঁচটা পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল সেইবোৰৰ সবিশেষ আলোচনা — অন্বয়ী পদ্ধতি, ব্যতিৰেকী পদ্ধতি, যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি, পৰিশেষ পদ্ধতি, আৰু সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি — সংজ্ঞা, সাংকেতিক উপস্থাপন, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা-অসুবিধা, উদাহৰণসহ এই পৃষ্ঠাত সাঙুৰি লোৱা হৈছে। দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ চূড়ান্ত পৰীক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ অতি চমু, চমু আৰু দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন, MCQ, খালী ঠাই, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা অনুশীলন একেলগে পাব।
সাৰাংশ
আৰোহ অনুমান প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্যতম মুখ্য উদ্দেশ্য হ’ল ঘটনাৰ মাজত থকা কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ (causal relation) আৱিষ্কাৰ কৰা আৰু প্ৰমাণ কৰা। এই উদ্দেশ্যেৰে ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে তেওঁৰ বিখ্যাত “A System of Logic” নামৰ গ্ৰন্থত (১৮৪৩ চনত প্ৰকাশিত) পাঁচটা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি উপস্থাপন কৰিছিল। এই পদ্ধতিকেইটা হ’ল — (১) অন্বয়ী পদ্ধতি (Method of Agreement), (২) ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Method of Difference), (৩) যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Joint Method of Agreement and Difference), (৪) পৰিশেষ পদ্ধতি (Method of Residues) আৰু (৫) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি (Method of Concomitant Variations)। এই পদ্ধতিকেইটাক একেলগে “মিলৰ পৰীক্ষণমূলক চাৰিটা সূত্ৰ” বা মিলৰ ক্যাননসমূহ (Mill’s Canons) বুলিও কোৱা হয়।
অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সূত্ৰ অনুসৰি — অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কেৱল এটাহে সাধাৰণ সংস্থিতি (common circumstance) থাকে, তেন্তে সেই সাধাৰণ সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য। সাংকেতিকভাৱে — ABCD/abcd, AEFG/aefg ⇒ A-এই a-ৰ কাৰণ। এই পদ্ধতি আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি (method of discovery) আৰু মুখ্যতঃ নিৰীক্ষণ (observation)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সূত্ৰ — অন্বেষণীয় ঘটনা উপস্থিত থকা এটা দৃষ্টান্ত আৰু অনুপস্থিত থকা আন এটা দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি এটা সংস্থিতিৰ বাহিৰে আন সকলো একেই হয়, তেন্তে সেই অনুপস্থিত/উপস্থিত সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাৰ কাৰণ বা কাৰ্য। সাংকেতিকভাৱে — ABCD/abcd বনাম BCD/bcd ⇒ A-এই a-ৰ কাৰণ। এই পদ্ধতি প্ৰমাণৰ পদ্ধতি (method of proof) আৰু পৰীক্ষণ (experiment)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সংমিশ্ৰণ। ইয়াত প্ৰথমে অন্বয়ী পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰি কাৰণ অনুমান কৰা হয় আৰু পাছত ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰে সেই অনুমান নিশ্চিত কৰা হয়। পৰিশেষ পদ্ধতিৰ সূত্ৰ — কোনো জটিল ঘটনাৰ পৰা পূৰ্বৱৰ্তী আৰোহ অনুমানেৰে জনা অংশবোৰৰ কাৰণসমূহ বিয়োগ কৰিলে যি অৱশিষ্ট থাকে, সেইটোৱেই বাকী থকা পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কাৰ্য। সাংকেতিকভাৱে — ABC/abc, যদি B → b আৰু C → c, তেন্তে A → a। ইয়াৰ জৰিয়তে নেপচুন গ্ৰহ, আৰ্গন গেছ আদিৰ আৱিষ্কাৰ সম্ভৱ হৈছিল। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ সূত্ৰ — যদি এটা ঘটনাৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে আন এটা ঘটনা সমভাৱে পৰিৱৰ্তিত হয়, তেন্তে সেইদুটা ঘটনা পৰস্পৰে কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধেৰে আৱদ্ধ। উদাহৰণ — উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদ স্তম্ভৰ উচ্চতা বাঢ়ে। ইয়াৰ দুটা ৰূপ — একমুখী আৰু বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
মিলৰ এই পাঁচটা পদ্ধতিৰ ভিতৰত অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি দুটাক মৌলিক পদ্ধতি (fundamental methods) বুলি গণ্য কৰা হয়, কিয়নো বাকী তিনিটা পদ্ধতি এই দুটাৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। এই পদ্ধতিকেইটা অপসৰণ সূত্ৰ (Principle of Elimination)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত — অৰ্থাৎ অন্বেষণীয় ঘটনাৰ লগত যিবোৰ ঘটনাৰ কোনো সম্বন্ধ নাই বা অপ্ৰাসংগিক, সেইবোৰক এটা এটাকৈ বৰ্জন কৰি প্ৰকৃত কাৰণটো নিৰ্ণয় কৰা হয়। বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিত এই পদ্ধতিকেইটাৰ অৱদান অপৰিসীম — মেলেৰিয়াৰ কাৰণ আৱিষ্কাৰ, স্কাৰ্ভি ৰোগৰ কাৰণ নিৰ্ণয়, নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ, আৰ্গন গেছৰ সন্ধান আদি ইয়াৰ কেইটামান উজ্জ্বল উদাহৰণ।
Summary (English)
John Stuart Mill (1806–1873), in his celebrated work “A System of Logic” (1843), formulated five experimental methods of inquiry to discover and prove causal connections among phenomena. These are: (1) the Method of Agreement — if two or more instances of the phenomenon under investigation have only one circumstance in common, that circumstance is the cause (or effect) of the phenomenon; (2) the Method of Difference — if an instance in which the phenomenon occurs and another in which it does not have every circumstance in common save one, that one is the cause (or an indispensable part of the cause) of the phenomenon; (3) the Joint Method of Agreement and Difference — combined application of both, where Agreement is used for discovery and Difference for verification; (4) the Method of Residues — subduct from any phenomenon what is known by previous inductions to be the effect of certain antecedents; the residue is the effect of the remaining antecedents; (5) the Method of Concomitant Variations — whatever phenomenon varies in any manner whenever another phenomenon varies in some particular manner is either a cause or an effect of that phenomenon, or is connected with it through some fact of causation. The first two are regarded as fundamental, while the remaining three are derivative. All five rest on the Principle of Elimination. Mill’s methods have been instrumental in scientific advances such as the discovery of malaria’s cause, scurvy’s cure, the planet Neptune and the noble gas argon.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ মুঠ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ মুঠ সংখ্যা পাঁচটা।
প্ৰশ্ন ২। মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল ইংৰাজ অভিজ্ঞতাবাদী দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (John Stuart Mill)।
প্ৰশ্ন ৩। মিলে কোন গ্ৰন্থত পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিকেইটা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মিলে তেওঁৰ “A System of Logic” (১৮৪৩ চন) নামৰ গ্ৰন্থত পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিকেইটা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাক আন কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ মিলৰ পদ্ধতিকেইটাক মিলৰ ক্যানন (Mill’s Canons) বা পৰীক্ষণমূলক ক্যানন (Experimental Canons) বুলিও জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৫। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ ভিতৰত মৌলিক পদ্ধতি কোনকেইটা?
উত্তৰঃ মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ ভিতৰত অন্বয়ী পদ্ধতি আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি এই দুটা মৌলিক পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৬। অন্বয়ী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে কিমান দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ অন্বয়ী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে কমেও দুটা বা ততোধিক ইতিবাচক দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৭। ব্যতিৰেকী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে কিমান দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ব্যতিৰেকী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে দুটা দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন — এটা ইতিবাচক (positive) আৰু এটা নেতিবাচক (negative)।
প্ৰশ্ন ৮। কোনটো পদ্ধতিক “আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ অন্বয়ী পদ্ধতিক “আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি (Method of Discovery)” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। কোনটো পদ্ধতিক “প্ৰমাণৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ব্যতিৰেকী পদ্ধতিক “প্ৰমাণৰ পদ্ধতি (Method of Proof)” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১০। অন্বয়ী পদ্ধতি কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?
উত্তৰঃ অন্বয়ী পদ্ধতি মুখ্যতঃ নিৰীক্ষণ (Observation)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ১১। ব্যতিৰেকী পদ্ধতি কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?
উত্তৰঃ ব্যতিৰেকী পদ্ধতি মুখ্যতঃ পৰীক্ষণ (Experiment)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ১২। অপসৰণ সূত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ অন্বেষণীয় ঘটনাৰ লগত প্ৰাসংগিক সম্বন্ধ নথকা ঘটনাবোৰক এটা এটাকৈ বৰ্জন কৰি প্ৰকৃত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই অপসৰণ সূত্ৰ (Principle of Elimination) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৩। কাকতালীয় দোষ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই কাৰণ বুলি ভুল ধৰি লোৱাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা যুক্তিদোষকে কাকতালীয় দোষ (Post Hoc Fallacy / Post hoc ergo propter hoc) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা ৰূপ কি কি?
উত্তৰঃ সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা ৰূপ — (১) একমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Direct) আৰু (২) বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Inverse)।
প্ৰশ্ন ১৫। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি কোন ধৰণৰ কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য?
উত্তৰঃ সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি বিশেষকৈ স্থায়ী কাৰণ (Permanent Cause)ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, যেনে — মাধ্যাকৰ্ষণ, উষ্ণতা, বায়ুচাপ আদি।
প্ৰশ্ন ১৬। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ কোনটো পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল?
উত্তৰঃ নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ পৰিশেষ পদ্ধতি (Method of Residues)ৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৭। বায়ুপূৰ্ণ পাত্ৰত ঘণ্টাৰ শব্দ আৰু বায়ুশূন্য পাত্ৰত শব্দ নথকাৰ পৰীক্ষণ কোন পদ্ধতিৰ উদাহৰণ?
উত্তৰঃ এই পৰীক্ষণ ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Method of Difference)ৰ উদাহৰণ। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হয় যে শব্দৰ সঞ্চাৰৰ বাবে বায়ু (মাধ্যম) অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ১৮। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল ঘটনাৰ মাজৰ কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ (causal relation) আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ কৰা।
প্ৰশ্ন ১৯। অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ — ABCD ⇒ abcd; AEFG ⇒ aefg; ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ।
প্ৰশ্ন ২০। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ — ABCD ⇒ abcd; BCD ⇒ bcd; ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ।
প্ৰশ্ন ২১। পৰিশেষ পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ পৰিশেষ পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ — ABC ⇒ abc; B হ’ল b-ৰ কাৰণ; C হ’ল c-ৰ কাৰণ; ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ।
প্ৰশ্ন ২২। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ সাংকেতিক ৰূপ — A¹BC ⇒ a¹bc; A²BC ⇒ a²bc; A³BC ⇒ a³bc; ∴ A আৰু a কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধেৰে আৱদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২৩। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ ভিতৰত কোনটো পদ্ধতি পৰিমাণাত্মক (quantitative)?
উত্তৰঃ সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি মুখ্যতঃ পৰিমাণাত্মক, কাৰণ ই কাৰণ-কাৰ্যৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজত সম্বন্ধ স্থাপন কৰে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২–৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিকেইটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিকেইটা হ’ল —
- অন্বয়ী পদ্ধতি (Method of Agreement)
- ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Method of Difference)
- যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Joint Method of Agreement and Difference)
- পৰিশেষ পদ্ধতি (Method of Residues)
- সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি (Method of Concomitant Variations)
প্ৰশ্ন ২। অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ মিলে দিয়া সংজ্ঞা মতে — “অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কেৱল এটাহে সাধাৰণ সংস্থিতি (common circumstance) থাকে, তেন্তে সেই সাধাৰণ সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য।” সাংকেতিকভাৱে — ABCD ⇒ abcd, AEFG ⇒ aefg ⇒ A হ’ল a-ৰ কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৩। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ মিলে দিয়া সংজ্ঞা মতে — “অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা এটা দৃষ্টান্ত আৰু অনুপস্থিত থকা আন এটা দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কেৱল এটা সংস্থিতিৰ বাহিৰে আন সকলোবোৰ একেই হয়, তেন্তে যিটো সংস্থিতিত পাৰ্থক্য আছে সেইটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য বা ইয়াৰ অপৰিহাৰ্য অংগ।” সাংকেতিকভাৱে — ABCD ⇒ abcd, BCD ⇒ bcd ⇒ A হ’ল a-ৰ কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৪। যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ অন্বয়ী পদ্ধতি আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি দুয়োটাৰ মিলিত প্ৰয়োগেৰে কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ কৰা পদ্ধতিকে যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Joint Method of Agreement and Difference) বোলে। মিলে দিয়া সংজ্ঞা — “অন্বেষণীয় ঘটনা উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্তৰ এটাহে সাধাৰণ সংস্থিতি থাকে আৰু অন্বেষণীয় ঘটনা অনুপস্থিত থকা দৃষ্টান্তসমূহত সেই সংস্থিতিটোৰ অনুপস্থিতিৰ বাহিৰে আন কোনো সাদৃশ্য নাথাকে, তেন্তে সেই সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাৰ কাৰণ।” ইয়াত প্ৰথমে অন্বয়ী পদ্ধতিৰে কাৰণ অনুমান কৰা হয়, পাছত ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰে নিশ্চিত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। পৰিশেষ পদ্ধতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ মিলৰ মতে — “যিকোনো জটিল ঘটনাৰ পৰা পূৰ্বৱৰ্তী আৰোহ অনুমানেৰে জনা অংশসমূহৰ কাৰণসমূহ বিয়োগ কৰিলে যি অৱশিষ্ট থাকে, সেইটোৱেই বাকী থকা পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কাৰ্য।” সাংকেতিকভাৱে — ABC ⇒ abc, যদি জনা যায় যে B → b আৰু C → c, তেন্তে A → a।
প্ৰশ্ন ৬। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ মিলৰ মতে — “যদি কোনো এটা ঘটনা যিকোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰণে পৰিৱৰ্তিত হোৱাৰ লগে লগে আন এটা ঘটনাও সমভাৱে পৰিৱৰ্তিত হয়, তেন্তে দ্বিতীয় ঘটনাটো প্ৰথমটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য, নাইবা কোনো কাৰণ-সম্বন্ধেৰে দুয়োটা সংযুক্ত।” উদাহৰণ — উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদৰ স্তম্ভৰ উচ্চতা বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ৭। অপসৰণ সূত্ৰ কি? ই মিলৰ পদ্ধতিৰ লগত কেনেকৈ জড়িত?
উত্তৰঃ অপসৰণ সূত্ৰ (Principle of Elimination) হ’ল — অন্বেষণীয় ঘটনাৰ লগত প্ৰাসংগিক সম্বন্ধ নথকা পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাবোৰক এটা এটাকৈ বৰ্জন কৰি প্ৰকৃত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰাৰ নীতি। মিলৰ পাঁচোটা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি এই সূত্ৰৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। অপসৰণ সূত্ৰৰ চাৰিটা মূল নীতি — (১) কাৰণৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্য নঘটে; (২) কাৰ্যৰ অনুপস্থিতিত কাৰণ নাথাকে; (৩) কাৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে কাৰ্যৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে; (৪) যি অন্বেষণীয় ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱৰ্তন ঘটায় নাই, সেইটো কাৰণ হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৮। অন্বয়ী পদ্ধতিৰ এটা প্ৰাত্যহিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বহুতো ৰোগী মেলেৰিয়াত আক্ৰান্ত হোৱাৰ পিছত দেখা যায় — তেওঁলোকে বিভিন্ন খাদ্য খাইছিল, বিভিন্ন ঠাইত আছিল, বিভিন্ন বয়সৰ — কিন্তু এটা সাধাৰণ সংস্থিতি আছিল, সেয়া হ’ল সকলোকে এনফিলিছ মহে কামুৰিছিল। সেইবাবে অন্বয়ী পদ্ধতিৰে সিদ্ধান্ত দিয়া হ’ল — মেলেৰিয়া ৰোগৰ কাৰণ এনফিলিছ মহে।
প্ৰশ্ন ৯। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ এটা পৰীক্ষাগাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বায়ুপূৰ্ণ এটা পাত্ৰত বিদ্যুৎ-ঘণ্টা বজালে শব্দ শুনিবলৈ পাওঁ। কিন্তু সেই একে পাত্ৰৰ পৰা বায়ু আঁতৰাই বায়ুশূন্য কৰি ঘণ্টা বজালে আৰু শব্দ শুনিবলৈ নাপাওঁ। প্ৰথম ক্ষেত্ৰত বায়ু আছিল আৰু শব্দ আছিল; দ্বিতীয় ক্ষেত্ৰত বায়ু নাছিল আৰু শব্দও নাছিল — আন সকলোবোৰ অৱস্থা একেই। সেয়েহে ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰে সিদ্ধান্ত — শব্দৰ সঞ্চাৰৰ কাৰণ হ’ল বায়ু (মাধ্যম)।
প্ৰশ্ন ১০। পৰিশেষ পদ্ধতিৰ এটা ঐতিহাসিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ইউৰেনাছ গ্ৰহৰ গতিৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা দেখা গৈছিল যে ইয়াৰ গতিৰ এটা অংশ পৰিচিত গ্ৰহসমূহৰ আকৰ্ষণৰ ফলত হ’বলগীয়া হিচাবৰ লগত মিল নাখায়। জনা গ্ৰহসমূহৰ আকৰ্ষণজনিত বিচ্যুতি বিয়োগ কৰাৰ পিছত যি অৱশিষ্ট বিচ্যুতি ৰৈ গ’ল, তাৰ কাৰণ হিচাপে এটা অজান গ্ৰহৰ অস্তিত্ব অনুমান কৰা হ’ল। পিছলৈ ১৮৪৬ চনত সেই অজান গ্ৰহটোৱে নেপচুন বুলি আৱিষ্কৃত হ’ল।
প্ৰশ্ন ১১। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা ৰূপৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ (১) একমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Direct): এটা ঘটনা বঢ়িলে আনটোও বাঢ়ে বা এটা কমিলে আনটোও কমে। উদাহৰণ — উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদ স্তম্ভৰ উচ্চতা বাঢ়ে। (২) বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Inverse): এটা বঢ়িলে আনটো কমে, এটা কমিলে আনটো বাঢ়ে। উদাহৰণ — শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ বাঢ়িলে কুসংস্কাৰ কমে; বায়ুচাপ বঢ়িলে আয়তন কমে।
প্ৰশ্ন ১২। কাকতালীয় দোষ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ক, খ — দুটা ঘটনাৰ ভিতৰত যদি ক, খ-ৰ পূৰ্বে ঘটে, তেন্তে কেৱল সেই কাৰণতেই ক-ক খ-ৰ কাৰণ বুলি ভাবিব নোৱাৰি। কিন্তু পূৰ্ববৰ্তিতাকেই কাৰণ বুলি ধৰি লোৱা ভুলটোৱে “Post hoc ergo propter hoc” (এইটো হোৱাৰ পিছত সেইটো হোৱা, সেয়েহে এইটোৱে সেইটোৰ কাৰণ) বা কাকতালীয় দোষ বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণ — কোনো এজন ব্যক্তিয়ে কালা কাঁচ পিন্ধি বাহিৰ ওলাই গাড়ী দুৰ্ঘটনাত পৰিল; এই পৰৱৰ্তিতাৰ পৰা যদি কোৱা হয় “কালা কাঁচ পিন্ধাটোৱেই দুৰ্ঘটনাৰ কাৰণ” — সেয়া কাকতালীয় দোষ।
প্ৰশ্ন ১৩। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ ভিতৰত মৌলিক পদ্ধতি কোনকেইটা আৰু কিয়?
উত্তৰঃ মিলৰ পদ্ধতিকেইটাৰ ভিতৰত অন্বয়ী পদ্ধতি আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি মৌলিক পদ্ধতি বুলি গণ্য, কাৰণ — (১) এই দুটা পদ্ধতিয়েই কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণৰ মূল ভিত্তি; (২) যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি এই দুটাৰ সংমিশ্ৰণ; (৩) পৰিশেষ পদ্ধতি ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ এক বিশেষ ৰূপ; (৪) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ পৰিমাণাত্মক প্ৰয়োগ।
প্ৰশ্ন ১৪। অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (১) দৃষ্টান্তৰ সংখ্যা — অন্বয়ী পদ্ধতিৰ বাবে দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্ত লাগে; ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ বাবে কেৱল দুটা দৃষ্টান্তেই যথেষ্ট। (২) প্ৰকৃতি — অন্বয়ী পদ্ধতি নিৰীক্ষণ-ভিত্তিক আৰু আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি; ব্যতিৰেকী পদ্ধতি পৰীক্ষণ-ভিত্তিক আৰু প্ৰমাণৰ পদ্ধতি। (৩) সিদ্ধান্ত — অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱ্য; ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
প্ৰশ্ন ১৫। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ (১) এই পদ্ধতি স্থায়ী কাৰণ (যেনে — মাধ্যাকৰ্ষণ, উষ্ণতা) আৱিষ্কাৰত একমাত্ৰ উপযোগী, কাৰণ স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি। (২) ই কাৰণ-কাৰ্যৰ পৰিমাণৰ মাজত গাণিতিক সম্বন্ধ স্থাপন কৰাত সহায় কৰে আৰু ফলত বিজ্ঞানৰ পৰিমাণাত্মক সূত্ৰ (যেনে — বয়েলৰ সূত্ৰ, চাৰ্লছৰ সূত্ৰ) গঠনত মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫–৬ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। অন্বয়ী পদ্ধতি (Method of Agreement) কাক বোলে? ইয়াৰ সংজ্ঞা, সাংকেতিক ৰূপ, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: মিলৰ ভাষাত — “If two or more instances of the phenomenon under investigation have only one circumstance in common, the circumstance in which alone all the instances agree is the cause (or effect) of the given phenomenon.” অসমীয়াত — অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কেৱল এটাহে সাধাৰণ সংস্থিতি থাকে, তেন্তে সেই সাধাৰণ সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য।
সাংকেতিক ৰূপ:
- দৃষ্টান্ত ১: ABCD ⇒ abcd
- দৃষ্টান্ত ২: AEFG ⇒ aefg
- দৃষ্টান্ত ৩: AHIJ ⇒ ahij
- ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ (অথবা a হ’ল A-ৰ কাৰ্য)
বৈশিষ্ট্য: (১) ই মুখ্যতঃ নিৰীক্ষণ-ভিত্তিক পদ্ধতি; (২) ইয়াত দুটা বা ততোধিক ইতিবাচক দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন; (৩) ই আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি (Method of Discovery); (৪) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱ্য (probable), নিশ্চিত নহয়; (৫) ই “কাৰণ-হীন কাৰ্য নাথাকে” — এই অপসৰণ নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
উদাহৰণ: মেলেৰিয়া ৰোগৰ আৱিষ্কাৰ — ভিন্ন বয়স, ভিন্ন স্থান, ভিন্ন খাদ্যাভ্যাসৰ অনেক ৰোগীৰ মাজত একমাত্ৰ সাধাৰণ সংস্থিতি আছিল এনফিলিছ মহৰ কামোৰণি; সেয়েহে সিদ্ধান্ত — মেলেৰিয়াৰ কাৰণ এনফিলিছ মহ। আন উদাহৰণ — চাৰিজন মাছ-মঙহ ভোজনকাৰীৰ পেট কামোৰণি হ’ল; তেওঁলোকে ভিন্ন বয়স, ভিন্ন পেচাৰ; কিন্তু একে পচা মাছ খাইছিল; সেয়েহে পচা মাছেই কাৰণ।
সুবিধা:
- প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ অতি বিস্তৃত — যিকোনো প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
- পৰীক্ষাগাৰৰ অভাৱত প্ৰাকৃতিক নিৰীক্ষণৰে কাম চলায় — খৰচ-শক্তি কম লাগে।
- কাৰণৰ পৰা কাৰ্য আৰু কাৰ্যৰ পৰা কাৰণ — দুয়োপিনে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
- আৱিষ্কাৰৰ পথ দেখুৱায় — পৰৱৰ্তী পদ্ধতিৰে নিশ্চয়তা পোৱাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
অসুবিধা:
- নানা কাৰণবাদ (Plurality of Causes): একে কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণ থাকিব পাৰে; সেইবাবে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত পোৱা টান।
- সম্ভাৱ্য সিদ্ধান্ত: ই কেৱল সম্ভাৱনাৰ ইংগিত দিয়ে, নিশ্চিত প্ৰমাণ নিদিয়ে।
- অপ্ৰাসংগিক সংস্থিতিৰ অসুবিধা: কেতিয়াবা সঁচা কাৰণ চিনাক্ত নকৰি অপ্ৰাসংগিক সংস্থিতিকে কাৰণ ধৰি ভুল হ’ব পাৰে।
- কাকতালীয় দোষৰ সম্ভাৱনা: ক্ৰম-পূৰ্বৱৰ্তিতাকেই কাৰণ ধৰি ভুল ব্যাখ্যা হ’বলৈ পাৰে।
- “কাৰণৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্য নঘটে” — এই নীতি প্ৰতিষ্ঠা নকৰে: অৰ্থাৎ ই দেখুৱাইছে যে A-ৰ লগে লগে a আছে, কিন্তু A নাথাকিলে a নাথাকিব নে নাই — সেইটো প্ৰমাণ নকৰে।
প্ৰশ্ন ২। ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Method of Difference) কাক বোলে? ইয়াৰ সংজ্ঞা, সাংকেতিক ৰূপ, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: মিলৰ ভাষাত — “If an instance in which the phenomenon under investigation occurs, and an instance in which it does not occur, have every circumstance in common save one, that one occurring only in the former; the circumstance in which alone the two instances differ, is the effect, or the cause, or an indispensable part of the cause, of the phenomenon.” অসমীয়াত — অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা এটা দৃষ্টান্ত আৰু অনুপস্থিত থকা আন এটা দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কেৱল এটা সংস্থিতিৰ বাহিৰে আন সকলোবোৰ একেই হয়, তেন্তে যিটো সংস্থিতিত পাৰ্থক্য আছে সেইটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য বা কাৰণৰ অপৰিহাৰ্য অংগ।
সাংকেতিক ৰূপ:
- ইতিবাচক দৃষ্টান্ত: ABCD ⇒ abcd
- নেতিবাচক দৃষ্টান্ত: BCD ⇒ bcd
- ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ (অথবা কাৰণৰ অপৰিহাৰ্য অংগ)
বৈশিষ্ট্য: (১) ই পৰীক্ষণ-ভিত্তিক পদ্ধতি; (২) ইয়াত কেৱল দুটা দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন — এটা ইতিবাচক, এটা নেতিবাচক; (৩) ই প্ৰমাণৰ পদ্ধতি (Method of Proof); (৪) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত (certain); (৫) ই “কাৰণ-অনুপস্থিতিত কাৰ্যও অনুপস্থিত” — এই অপসৰণ নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
উদাহৰণ: বায়ুপূৰ্ণ পাত্ৰৰ ভিতৰত বিদ্যুৎ-ঘণ্টা বজালে শব্দ শুনা যায়; সেই একে পাত্ৰৰ পৰা বায়ু আঁতৰোৱাৰ পিছত (বায়ুশূন্য) ঘণ্টা বজালে শব্দ শুনা নাযায়। দুয়ো ক্ষেত্ৰত পাত্ৰ, ঘণ্টা, বিদ্যুৎ-প্ৰৱাহ একেই; কেৱল বায়ুৰ উপস্থিতি/অনুপস্থিতিত পাৰ্থক্য। সেয়েহে — বায়ুয়েই শব্দৰ সঞ্চাৰৰ কাৰণ। আন উদাহৰণ — মাটি, সাৰ, পানী একে দুটা গছত এটা পোহৰৰ ওচৰত আৰু এটা পোহৰ-হীন ঠাইত ৰাখিলে কেৱল পোহৰৰ ওচৰৰটোহে সুস্থভাৱে বাঢ়ে — সেয়েহে পোহৰ গছৰ বৃদ্ধিৰ কাৰণ।
সুবিধা:
- নিশ্চিত সিদ্ধান্ত: ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনাৰ পৰিৱৰ্তে নিশ্চিত।
- প্ৰমাণৰ ক্ষমতা: ই অনুমানক প্ৰমাণৰূপে স্থাপন কৰে।
- কম দৃষ্টান্ত: মাত্ৰ দুটা দৃষ্টান্তৰে কাম চলে।
- “কাৰণৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্য নঘটে” — এই দুয়োটা নীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
- পৰীক্ষাগাৰত কৃত্ৰিমভাৱে পৰীক্ষণ পৰিচালনা কৰিব পাৰি।
অসুবিধা:
- প্ৰয়োগৰ সীমাবদ্ধতা: পৰীক্ষাগাৰত কৰিব পৰা ঘটনাত বেছিকৈ প্ৰযোজ্য; প্ৰাকৃতিক ঘটনাত (যেনে — ভূমিকম্প, ধূমকেতু) প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি।
- পৰিপূৰ্ণ সমতাৰ অসুবিধা: দুটা দৃষ্টান্তৰ মাজত কেৱল এটা সংস্থিতিৰ বাহিৰে আন সকলো একে কৰাটো প্ৰায়েই অসম্ভৱ।
- স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত অপ্ৰযোজ্য: মাধ্যাকৰ্ষণ, উষ্ণতা আদি স্থায়ী কাৰণ আঁতৰাব নোৱাৰাৰ বাবে এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি।
- মিশ্ৰিত কাৰণৰ অসুবিধা: জটিল কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰকৃত কাৰণ কোনটো সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
- আৱিষ্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত অসুবিধা: ই মূলতঃ প্ৰমাণৰ পদ্ধতি, আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি নহয়।
প্ৰশ্ন ৩। যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি (Joint Method of Agreement and Difference) কাক বোলে? ইয়াৰ সংজ্ঞা, সাংকেতিক ৰূপ, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: মিলৰ মতে — “If two or more instances in which the phenomenon occurs have only one circumstance in common, while two or more instances in which it does not occur have nothing in common save the absence of that circumstance, the circumstance in which alone the two sets of instances differ is the effect, or the cause, or an indispensable part of the cause, of the phenomenon.” অসমীয়াত — অন্বেষণীয় ঘটনা উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক ইতিবাচক দৃষ্টান্তৰ এটাহে সাধাৰণ সংস্থিতি থাকে আৰু অন্বেষণীয় ঘটনা অনুপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক নেতিবাচক দৃষ্টান্তৰ সেই সংস্থিতিৰ অনুপস্থিতিৰ বাহিৰে আন কোনো সাধাৰণ মিল নাথাকে, তেন্তে সেই সংস্থিতিটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাৰ কাৰণ বা কাৰ্য বা কাৰণৰ অপৰিহাৰ্য অংগ।
সাংকেতিক ৰূপ:
- ইতিবাচক দৃষ্টান্ত ১: ABC ⇒ abc
- ইতিবাচক দৃষ্টান্ত ২: ADE ⇒ ade
- নেতিবাচক দৃষ্টান্ত ১: BCF ⇒ bcf
- নেতিবাচক দৃষ্টান্ত ২: DEG ⇒ deg
- ∴ A হ’ল a-ৰ কাৰণ
বৈশিষ্ট্য: (১) ই অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সংমিশ্ৰণ; (২) আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ — দুয়োৰে কাম কৰে; (৩) ইয়াত একাধিক ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন; (৪) সিদ্ধান্ত অন্বয়ী পদ্ধতিতকৈ অধিক নিশ্চিত; (৫) ই অপসৰণৰ চাৰিওটা নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
উদাহৰণ: এজন বিজ্ঞানীয়ে কেইবাজনো স্কাৰ্ভি ৰোগীক পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে সকলোৱে ভিন্ন আহাৰ খাইছিল, কিন্তু সকলোৰে আহাৰত তাজা ফল-শাক-পাচলিৰ অভাৱ আছিল (অন্বয়ী)। আনহাতে স্কাৰ্ভি নথকা ব্যক্তিসকলে একে অভাৱ ভোগা নাছিল (ব্যতিৰেকী)। সেয়েহে যুগ্ম পদ্ধতিৰে সিদ্ধান্ত — তাজা ফল-শাক-পাচলিৰ অভাৱেই স্কাৰ্ভিৰ কাৰণ। পৰৱৰ্তীকালে গৱেষণাৰে নিশ্চিত হ’ল যে ভিটামিন-চি-ৰ অভাৱেই স্কাৰ্ভিৰ প্ৰকৃত কাৰণ।
সুবিধা:
- আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ — দুয়োটা কাম একলগে সিদ্ধ কৰে।
- অন্বয়ী পদ্ধতিতকৈ ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অধিক নিশ্চিত।
- প্ৰাকৃতিক ঘটনা যিবোৰ পৰীক্ষাগাৰত কৰিব নোৱাৰি, তেনে ক্ষেত্ৰতো প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
- ব্যতিৰেকী পদ্ধতিতকৈ এই পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ ব্যাপক।
অসুবিধা:
- ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ দৰে নিশ্চিত নহয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰকৃত পৰীক্ষণ নহয়।
- একাধিক ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দৃষ্টান্তৰ আৱশ্যকতা থকাৰ বাবে প্ৰয়োগ কৌশলপূৰ্ণ।
- নানা কাৰণবাদৰ সমস্যা সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ নকৰে।
- পৰিপূৰ্ণ সমতাৰ অভাৱত ভুল সিদ্ধান্ত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। পৰিশেষ পদ্ধতি (Method of Residues) কাক বোলে? ইয়াৰ সংজ্ঞা, সাংকেতিক ৰূপ, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: মিলৰ ভাষাত — “Subduct from any phenomenon such part as is known by previous inductions to be the effect of certain antecedents, and the residue of the phenomenon is the effect of the remaining antecedents.” অসমীয়াত — কোনো জটিল ঘটনাৰ পৰা পূৰ্বৱৰ্তী আৰোহ অনুমানেৰে জনা অংশসমূহৰ কাৰণসমূহ বিয়োগ কৰিলে যি অৱশিষ্ট থাকে, সেইটোৱেই বাকী থকা পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কাৰ্য।
সাংকেতিক ৰূপ:
- জটিল ঘটনা: ABC ⇒ abc
- জনা: B হ’ল b-ৰ কাৰণ
- জনা: C হ’ল c-ৰ কাৰণ
- ∴ অৱশিষ্ট: A হ’ল a-ৰ কাৰণ
বৈশিষ্ট্য: (১) ই ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ এক বিশেষ ৰূপ; (২) ইয়াত মাত্ৰ এটা জটিল দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন; (৩) পূৰ্বৱৰ্তী আৰোহ-জ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; (৪) ই নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ — দুয়োতে প্ৰয়োগযোগ্য; (৫) আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি হিচাবে অতি ফলপ্ৰসূ।
উদাহৰণসমূহ:
- নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ (১৮৪৬): ইউৰেনাছ গ্ৰহৰ পৰিভ্ৰমণ পথত পৰিচিত গ্ৰহসমূহৰ মাধ্যাকৰ্ষণজনিত প্ৰভাৱ বিয়োগ কৰাৰ পিছতো এটা অস্বাভাৱিক বিচ্যুতি অৱশিষ্ট আছিল। লেভেৰিয়ে আৰু এডামছে এই বিচ্যুতিৰ কাৰণ হিচাপে এটা অজান গ্ৰহৰ অস্তিত্ব অনুমান কৰিছিল আৰু ১৮৪৬ চনত গাল্লে নেপচুনক আৱিষ্কাৰ কৰে।
- আৰ্গন গেছৰ আৱিষ্কাৰ: বায়ুমণ্ডলৰ পৰা নাইট্ৰ’জেন উলিয়াই ৰেলিয়ে দেখিলে যে ৰাসায়নিকভাৱে প্ৰস্তুত নাইট্ৰ’জেনতকৈ ইয়াৰ ঘনত্ব অলপ বেছি। নাইট্ৰ’জেনৰ ঘনত্ব বিয়োগ কৰাৰ পিছত বাকী থকা ঘনত্ব এক অজান নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ — পৰৱৰ্তীকালে সিয়েই আৰ্গন বুলি প্ৰমাণিত হ’ল।
- প্ৰাত্যহিক উদাহৰণ: এজন ব্যৱসায়ীৰ মুঠ লাভ ১,০০,০০০ টকা; তাৰ ভিতৰত দোকান A-ৰ পৰা ৪০,০০০, দোকান B-ৰ পৰা ৩৫,০০০ টকা — তেন্তে অৱশিষ্ট ২৫,০০০ টকা দোকান C-ৰ পৰা পোৱা।
সুবিধা:
- নতুন আৱিষ্কাৰৰ ক্ষমতা: অজান কাৰণ-কাৰ্য আৱিষ্কাৰত অতি কাৰ্যকৰী।
- মাত্ৰ এটা দৃষ্টান্তৰ আৱশ্যকতা: বহুতো দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন নাই।
- জটিল ঘটনাৰ বিশ্লেষণ: জটিল ঘটনাৰ কাৰণ বিশ্লেষণত অনুপম।
- সিদ্ধান্ত নিশ্চিত: পূৰ্ব আৰোহ-জ্ঞান শুদ্ধ হ’লে সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
অসুবিধা:
- পূৰ্ব-জ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: পূৰ্বৱৰ্তী আৰোহ-জ্ঞান ভুল হ’লে সিদ্ধান্তও ভুল হ’ব।
- অজান অংশৰ অস্পষ্টতা: অৱশিষ্ট কাৰ্যৰ প্ৰকৃত প্ৰকৃতি অজান হৈ থাকিব পাৰে।
- সংখ্যাৰ হিচাপৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য বেছি: পৰিমাণাত্মক ঘটনাত বেছি প্ৰযোজ্য, গুণাত্মক ঘটনাত কম।
- প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ সীমিত: ব্যতিৰেকী আৰু সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ তুলনাত ক্ষেত্ৰ সীমিত।
প্ৰশ্ন ৫। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি (Method of Concomitant Variations) কাক বোলে? ইয়াৰ সংজ্ঞা, সাংকেতিক ৰূপ, প্ৰকাৰ, বৈশিষ্ট্য, সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: মিলৰ ভাষাত — “Whatever phenomenon varies in any manner whenever another phenomenon varies in some particular manner, is either a cause or an effect of that phenomenon, or is connected with it through some fact of causation.” অসমীয়াত — যদি কোনো এটা ঘটনা যিকোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰণে পৰিৱৰ্তিত হোৱাৰ লগে লগে আন এটা ঘটনাও সমভাৱে পৰিৱৰ্তিত হয়, তেন্তে দ্বিতীয় ঘটনাটো প্ৰথম ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য, নাইবা কোনো এক কাৰণ-সম্বন্ধেৰে দুয়োটা সংযুক্ত।
সাংকেতিক ৰূপ:
- দৃষ্টান্ত ১: A¹BC ⇒ a¹bc
- দৃষ্টান্ত ২: A²BC ⇒ a²bc
- দৃষ্টান্ত ৩: A³BC ⇒ a³bc
- ∴ A আৰু a কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধেৰে আৱদ্ধ
প্ৰকাৰ: সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা প্ৰকাৰ —
- একমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Direct): এটা ঘটনা বঢ়িলে আনটোও বাঢ়ে; কমিলে কমে। উদাহৰণ — উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদ স্তম্ভৰ উচ্চতা বাঢ়ে; ঘৰ্ষণ বঢ়িলে উষ্ণতা বাঢ়ে; বিদ্যুৎ-প্ৰৱাহ বঢ়িলে চৌম্বক ক্ষেত্ৰ বাঢ়ে।
- বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (Inverse): এটা বঢ়িলে আনটো কমে; কমিলে বাঢ়ে। উদাহৰণ — উষ্ণতা স্থিৰ থকা অৱস্থাত বায়ুচাপ বঢ়িলে আয়তন কমে (বয়েলৰ সূত্ৰ); শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ বঢ়িলে কুসংস্কাৰ কমে।
বৈশিষ্ট্য: (১) ই অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ পৰিমাণাত্মক প্ৰয়োগ; (২) ই আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ — দুয়োৰে পদ্ধতি; (৩) ইয়াৰ মূলনীতি — “কাৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে কাৰ্যৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে”; (৪) স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত একমাত্ৰ প্ৰয়োগযোগ্য পদ্ধতি; (৫) পৰিমাণাত্মক বিজ্ঞানৰ সূত্ৰ গঠনত মুখ্য ভূমিকা।
উদাহৰণসমূহ:
- মাধ্যাকৰ্ষণ আৰু চন্দ্ৰ-জোৱাৰ: চন্দ্ৰৰ অৱস্থানৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ উচ্চতা পৰিৱৰ্তিত হয়; সেয়েহে চন্দ্ৰৰ মাধ্যাকৰ্ষণেই জোৱাৰ-ভাটাৰ কাৰণ।
- উষ্ণতা আৰু পাৰদ: উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদ স্তম্ভৰ উচ্চতা বাঢ়ে — এই সম্বন্ধৰ ভিত্তিতেই থাৰ্ম’মিটাৰ গঠিত।
- বয়েলৰ সূত্ৰ: উষ্ণতা স্থিৰ থকাত গেছৰ চাপ আৰু আয়তনৰ মাজত বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
- আহাৰ আৰু পুষ্টি: পুষ্টিকৰ আহাৰ বঢ়িলে স্বাস্থ্য ভাল হয়; কমিলে অপুষ্টি দেখা দিয়ে।
সুবিধা:
- স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত একমাত্ৰ পদ্ধতি: মাধ্যাকৰ্ষণ, উষ্ণতা, বায়ুচাপ আদি স্থায়ী কাৰণ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ একমাত্ৰ এই পদ্ধতিৰে সম্ভৱ।
- পৰিমাণাত্মক সম্বন্ধ: কাৰণ-কাৰ্যৰ পৰিমাণৰ মাজত গাণিতিক সূত্ৰ গঠনত সহায়ক।
- আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ — দুয়োৰে কাম: ইয়াৰ দ্বাৰা একে সময়তে আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ সম্ভৱ।
- প্ৰয়োগৰ বিস্তৃত ক্ষেত্ৰ: বিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, সমাজবিজ্ঞান — সকলো ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য।
অসুবিধা:
- সীমাৰ অভাৱ: পৰিৱৰ্তন কেতিয়াবা এটা নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ পিছত বন্ধ হৈ যায় (যেনে — পানীক ০°-ৰ তলত শীতল কৰিলে আয়তন বাঢ়ে); সেইবাবে সকলো ক্ষেত্ৰত অপ্ৰযোজ্য।
- সমান্তৰাল পৰিৱৰ্তনৰ ভ্ৰম: দুটা ঘটনাৰ একে সময়ত পৰিৱৰ্তন ঘটিলেও তাৰ মাজত প্ৰকৃতাৰ্থত কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ নাথাকিব পাৰে।
- মাত্ৰাজনিত ভুল: সঠিক মাত্ৰা নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰিলে ভুল সিদ্ধান্ত হ’ব পাৰে।
- উভয়মুখী কাৰণৰ অসুবিধা: A আৰু a কোন কাৰ আগ আৰু কোন কাৰ পাছ — সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৬। মিলৰ পদ্ধতিকেইটাক “অপসৰণ সূত্ৰ”ৰ ভিত্তিত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মিলৰ পাঁচোটা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি অপসৰণ সূত্ৰ (Principle of Elimination)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। অপসৰণ সূত্ৰ হ’ল — অন্বেষণীয় ঘটনাৰ বহুতো সম্ভাৱ্য কাৰণৰ পৰা প্ৰাসংগিক সম্বন্ধ নথকা ঘটনাবোৰক এটা এটাকৈ বৰ্জন কৰি প্ৰকৃত কাৰণটো নিৰ্ণয় কৰাৰ নীতি। মিলে এই সূত্ৰৰ চাৰিটা মূল নীতি দিছিল —
- “যি কাৰণ অনুপস্থিত হ’লেও কাৰ্য ঘটে, সেইটো কাৰণ নহয়” — অন্বয়ী পদ্ধতিৰ ভিত্তি।
- “যি কাৰণ উপস্থিত হ’লেও কাৰ্য নঘটে, সেইটো কাৰণ নহয়” — অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ ভিত্তি।
- “যাৰ পৰিৱৰ্তনত কাৰ্যৰো পৰিৱৰ্তন নঘটে, সেইটো কাৰণ নহয়” — সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ ভিত্তি।
- “পূৰ্বে জনা কাৰণৰ কাৰ্য বিয়োগ কৰিলে যি অৱশিষ্ট থাকে সেয়েই অজান কাৰণৰ কাৰ্য” — পৰিশেষ পদ্ধতিৰ ভিত্তি।
এই চাৰিটা নীতিৰ যিকোনো এটাৰ ভিত্তিত মিলৰ যিকোনো এটা পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। সেইবাবে অপসৰণ সূত্ৰক “মিলৰ পদ্ধতিৰ যুক্তিগত ভেঁটি” বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণ — পচা মাছ খাই পেট কামোৰণি হোৱাৰ এটা ক্ষেত্ৰত যদি পচা মাছ নাখাইও পেট কামোৰণি হয়, তেন্তে পচা মাছ কাৰণ নহয়; কিন্তু পচা মাছ খালেই হয় আৰু নাখালে নহয় — তেন্তে এই অপসৰণ-প্ৰক্ৰিয়াৰে পচা মাছকে কাৰণ বুলি প্ৰমাণিত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ মাজত তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতি — দুয়োটা মিলৰ মৌলিক পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি, কিন্তু ইহঁতৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।
| তুলনাৰ ভিত্তি | অন্বয়ী পদ্ধতি | ব্যতিৰেকী পদ্ধতি |
|---|---|---|
| প্ৰকৃতি | নিৰীক্ষণ-ভিত্তিক | পৰীক্ষণ-ভিত্তিক |
| উদ্দেশ্য | আৱিষ্কাৰ (Discovery) | প্ৰমাণ (Proof) |
| দৃষ্টান্তৰ সংখ্যা | দুটা বা ততোধিক ইতিবাচক | মাত্ৰ দুটা — এটা ইতিবাচক, এটা নেতিবাচক |
| সিদ্ধান্ত | সম্ভাৱ্য (Probable) | নিশ্চিত (Certain) |
| সাংকেতিক ৰূপ | ABCD/abcd; AEFG/aefg ⇒ A=কাৰণ | ABCD/abcd; BCD/bcd ⇒ A=কাৰণ |
| অপসৰণৰ ভিত্তি | “কাৰণ-হীন কাৰ্য নাথাকে” | “কাৰণৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্য নঘটে” |
| প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰ | প্ৰাকৃতিক ঘটনা — অতি ব্যাপক | মুখ্যতঃ পৰীক্ষাগাৰৰ ক্ষেত্ৰ |
| স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰ | প্ৰযোজ্য | অপ্ৰযোজ্য |
| উদাহৰণ | মেলেৰিয়াৰ কাৰণ আৱিষ্কাৰ | বায়ু-শব্দ পৰীক্ষণ |
| সম্পৰ্ক | আৱিষ্কাৰৰ পথ দেখুৱায় | অন্বয়ী পদ্ধতিৰ অনুমান নিশ্চিত কৰে |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। মিলে কেইটা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি স্বীকৃতি দিছিল?
(ক) তিনটা (খ) চাৰিটা (গ) পাঁচটা (ঘ) ছয়টা
উত্তৰঃ (গ) পাঁচটা।
প্ৰশ্ন ২। মিলৰ পদ্ধতিৰ মাজত মৌলিক পদ্ধতি কেইটা?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (খ) দুটা — অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী।
প্ৰশ্ন ৩। অন্বয়ী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে ন্যূনতম কিমান দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (খ) দুটা।
প্ৰশ্ন ৪। ব্যতিৰেকী পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ বাবে কিমান দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (খ) দুটা।
প্ৰশ্ন ৫। কোনটো পদ্ধতিক “আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়?
(ক) ব্যতিৰেকী (খ) অন্বয়ী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (খ) অন্বয়ী।
প্ৰশ্ন ৬। কোনটো পদ্ধতিক “প্ৰমাণৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (খ) ব্যতিৰেকী।
প্ৰশ্ন ৭। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ কোনটো পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) যুগ্ম
উত্তৰঃ (গ) পৰিশেষ পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৮। বায়ুপূৰ্ণ আৰু বায়ুশূন্য পাত্ৰৰ ঘণ্টা পৰীক্ষণ কোনটো পদ্ধতিৰ উদাহৰণ?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (খ) ব্যতিৰেকী।
প্ৰশ্ন ৯। মিলৰ “A System of Logic” গ্ৰন্থ কোন চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৮৩০ (খ) ১৮৪৩ (গ) ১৮৫০ (ঘ) ১৮৬০
উত্তৰঃ (খ) ১৮৪৩ চন।
প্ৰশ্ন ১০। কোনটো পদ্ধতি স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত একমাত্ৰ প্ৰযোজ্য?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১১। জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল কোন দেশৰ দাৰ্শনিক?
(ক) ফ্ৰান্স (খ) ইংলেণ্ড (গ) জাৰ্মানী (ঘ) আমেৰিকা
উত্তৰঃ (খ) ইংলেণ্ড।
প্ৰশ্ন ১২। মিলৰ পদ্ধতিকেইটা কোন সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
(ক) সংযোজন সূত্ৰ (খ) অপসৰণ সূত্ৰ (গ) নিৰ্বচন সূত্ৰ (ঘ) সংশোধন সূত্ৰ
উত্তৰঃ (খ) অপসৰণ সূত্ৰ।
প্ৰশ্ন ১৩। উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদৰ স্তম্ভৰ উচ্চতা বঢ়াটো কি ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন?
(ক) একমুখী (খ) বিপৰীতমুখী (গ) পৰোক্ষ (ঘ) অসম
উত্তৰঃ (ক) একমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১৪। বায়ুচাপ বঢ়িলে আয়তন কমা — এইটো কি ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন?
(ক) একমুখী (খ) বিপৰীতমুখী (গ) সমান্তৰাল (ঘ) যুগপৎ
উত্তৰঃ (খ) বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১৫। অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সংমিশ্ৰিত প্ৰয়োগ কোনটোৰ?
(ক) পৰিশেষ (খ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (গ) যুগ্ম পদ্ধতি (ঘ) প্ৰাকল্পিক
উত্তৰঃ (গ) যুগ্ম অন্বয়-ব্যতিৰেকী পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ১৬। কোনটো পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) যুগ্ম (ঘ) ক আৰু গ দুয়োটা
উত্তৰঃ (খ) ব্যতিৰেকী।
প্ৰশ্ন ১৭। আৰ্গন গেছৰ আৱিষ্কাৰ কোনটো পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (গ) পৰিশেষ।
প্ৰশ্ন ১৮। মেলেৰিয়াৰ কাৰণ আৱিষ্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্যতঃ কোনটো পদ্ধতি প্ৰযোজ্য?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) পৰিশেষ (ঘ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (ক) অন্বয়ী।
প্ৰশ্ন ১৯। “শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ বাঢ়িলে কুসংস্কাৰ কমে” — এইটো কোনটো পদ্ধতিৰ উদাহৰণ?
(ক) অন্বয়ী (খ) ব্যতিৰেকী (গ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (বিপৰীতমুখী) (ঘ) পৰিশেষ
উত্তৰঃ (গ) বিপৰীতমুখী সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ২০। কাকতালীয় দোষৰ মূল কাৰণ কি?
(ক) ক্ৰম-পূৰ্বৱৰ্তিতাকেই কাৰণ ভবা (খ) ভুল গণনা (গ) তথ্যৰ অভাৱ (ঘ) পৰীক্ষণৰ ভুল
উত্তৰঃ (ক) ক্ৰম-পূৰ্বৱৰ্তিতাকেই কাৰণ ভবা।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
প্ৰশ্ন ১। মিলে মুঠ ______ টা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ পাঁচ।
প্ৰশ্ন ২। মিলৰ “A System of ______” গ্ৰন্থত পদ্ধতিকেইটা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ Logic.
প্ৰশ্ন ৩। ______ পদ্ধতিক “আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ অন্বয়ী।
প্ৰশ্ন ৪। ______ পদ্ধতিক “প্ৰমাণৰ পদ্ধতি” বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ ব্যতিৰেকী।
প্ৰশ্ন ৫। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিত মুঠ ______টা দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন।
উত্তৰঃ দু।
প্ৰশ্ন ৬। ______ পদ্ধতি স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ সহচৰ-পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ৭। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ ______ পদ্ধতিৰে সম্ভৱ হৈছিল।
উত্তৰঃ পৰিশেষ।
প্ৰশ্ন ৮। মিলৰ পদ্ধতিকেইটা ______ সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
উত্তৰঃ অপসৰণ।
প্ৰশ্ন ৯। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা ৰূপ — একমুখী আৰু ______।
উত্তৰঃ বিপৰীতমুখী।
প্ৰশ্ন ১০। অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী — এই দুটা পদ্ধতিকে ______ পদ্ধতি বোলা হয়।
উত্তৰঃ মৌলিক।
প্ৰশ্ন ১১। অন্বয়ী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত ______ হয়।
উত্তৰঃ সম্ভাৱ্য।
প্ৰশ্ন ১২। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত ______ হয়।
উত্তৰঃ নিশ্চিত।
প্ৰশ্ন ১৩। জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ জন্ম ______ চনত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮০৬।
প্ৰশ্ন ১৪। অন্বয়ী পদ্ধতি মুখ্যতঃ ______ ভিত্তিক।
উত্তৰঃ নিৰীক্ষণ।
প্ৰশ্ন ১৫। ব্যতিৰেকী পদ্ধতি মুখ্যতঃ ______ ভিত্তিক।
উত্তৰঃ পৰীক্ষণ।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা
প্ৰশ্ন ১। মিলে মুঠ ছয়টা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মিলে মুঠ পাঁচটা পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। অন্বয়ী পদ্ধতি প্ৰমাণৰ পদ্ধতি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অন্বয়ী পদ্ধতি আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৩। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ পৰিশেষ পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ বাবে দুটা দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৭। মিলৰ পদ্ধতিকেইটা সংযোজন সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অপসৰণ সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
প্ৰশ্ন ৮। মিল ফ্ৰান্সৰ দাৰ্শনিক আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মিল ইংলেণ্ডৰ দাৰ্শনিক আছিল।
প্ৰশ্ন ৯। অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী দুটাই মৌলিক পদ্ধতি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১০। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতিৰ দুটা ৰূপ আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ — একমুখী আৰু বিপৰীতমুখী।
প্ৰশ্ন ১১। কাকতালীয় দোষ মানে যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই কাৰণ ধৰা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১২। অন্বয়ী পদ্ধতিৰ বাবে এটা দৃষ্টান্ত যথেষ্ট।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্ত প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১৩। বায়ু-শব্দ পৰীক্ষণ অন্বয়ী পদ্ধতিৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১৪। সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী পদ্ধতিৰ পৰিমাণাত্মক প্ৰয়োগ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১৫। মিলৰ পদ্ধতিৰ মূল উদ্দেশ্য কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১। তলৰ স্তম্ভ দুটা মিলোৱাঃ
| স্তম্ভ-ক (পদ্ধতি) | স্তম্ভ-খ (বৈশিষ্ট্য) |
|---|---|
| (১) অন্বয়ী পদ্ধতি | (ক) মাত্ৰ এটা জটিল দৃষ্টান্তৰ আৱশ্যকতা; নেপচুনৰ আৱিষ্কাৰ |
| (২) ব্যতিৰেকী পদ্ধতি | (খ) দুটা বা ততোধিক ইতিবাচক দৃষ্টান্ত; আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি |
| (৩) যুগ্ম পদ্ধতি | (গ) এটা ইতিবাচক আৰু এটা নেতিবাচক দৃষ্টান্ত; প্ৰমাণৰ পদ্ধতি |
| (৪) পৰিশেষ পদ্ধতি | (ঘ) পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন; স্থায়ী কাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য |
| (৫) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি | (ঙ) আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ — দুয়োটা; অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী মিলিতভাৱে |
উত্তৰঃ ১—খ; ২—গ; ৩—ঙ; ৪—ক; ৫—ঘ।
প্ৰশ্ন ২। উদাহৰণ আৰু পদ্ধতি মিলোৱাঃ
| স্তম্ভ-ক (উদাহৰণ) | স্তম্ভ-খ (পদ্ধতি) |
|---|---|
| (১) মেলেৰিয়াৰ কাৰণ এনফিলিছ মহ | (ক) ব্যতিৰেকী পদ্ধতি |
| (২) বায়ুশূন্য পাত্ৰত শব্দ নাথাকে | (খ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (বিপৰীতমুখী) |
| (৩) নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ | (গ) অন্বয়ী পদ্ধতি |
| (৪) উষ্ণতা বঢ়িলে পাৰদ স্তম্ভ বাঢ়ে | (ঘ) পৰিশেষ পদ্ধতি |
| (৫) বায়ুচাপ বঢ়িলে আয়তন কমে | (ঙ) সহচৰ-পৰিৱৰ্তন (একমুখী) |
উত্তৰঃ ১—গ; ২—ক; ৩—ঘ; ৪—ঙ; ৫—খ।
পাঁচোটা পদ্ধতিৰ তুলনামূলক সাৰণী (Comparative Table)
| ভিত্তি | অন্বয়ী | ব্যতিৰেকী | যুগ্ম | পৰিশেষ | সহচৰ-পৰিৱৰ্তন |
|---|---|---|---|---|---|
| প্ৰকৃতি | নিৰীক্ষণ | পৰীক্ষণ | উভয় | উভয় | উভয় |
| উদ্দেশ্য | আৱিষ্কাৰ | প্ৰমাণ | আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ | আৱিষ্কাৰ | আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ |
| দৃষ্টান্ত সংখ্যা | ২+ ইতিবাচক | ২ (১+১) | ২+ ইতিবাচক, ২+ নেতিবাচক | ১ জটিল | একাধিক পৰিৱৰ্তিত |
| সিদ্ধান্ত | সম্ভাৱ্য | নিশ্চিত | অধিক নিশ্চিত | নিশ্চিত (পূৰ্ব-জ্ঞান শুদ্ধ হ’লে) | সম্ভাৱ্য তথা নিশ্চিত |
| সাংকেতিক | ABCD/abcd; AEFG/aefg | ABCD/abcd; BCD/bcd | ABC/abc; ADE/ade; BCF/bcf; DEG/deg | ABC/abc; B→b; C→c | A¹BC/a¹bc; A²BC/a²bc |
| স্থায়ী কাৰণ | সাধাৰণতে অপ্ৰযোজ্য | অপ্ৰযোজ্য | অপ্ৰযোজ্য | সীমিত | একমাত্ৰ প্ৰযোজ্য |
| মূল অপসৰণ নীতি | “কাৰণ-হীন কাৰ্য নাথাকে” | “কাৰণ অনুপস্থিতিত কাৰ্য নঘটে” | উভয় নীতি | “জনাবোৰ বিয়োগৰ পিছত অজান বিচাৰি উলিওৱা” | “কাৰণৰ পৰিৱৰ্তনত কাৰ্যৰো পৰিৱৰ্তন” |
| প্ৰাত্যহিক উদাহৰণ | মেলেৰিয়াৰ কাৰণ | বায়ু-শব্দ পৰীক্ষণ | স্কাৰ্ভিৰ কাৰণ | নেপচুন গ্ৰহ, আৰ্গন | উষ্ণতা-পাৰদ; চাপ-আয়তন |
| সুবিধা | ব্যাপক প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ | নিশ্চিত প্ৰমাণ, কম দৃষ্টান্ত | আৱিষ্কাৰ + প্ৰমাণ একলগে | নতুন আৱিষ্কাৰ, এটা দৃষ্টান্ত | স্থায়ী কাৰণ + পৰিমাণাত্মক সূত্ৰ |
| অসুবিধা | নানা কাৰণবাদ, সম্ভাৱ্য সিদ্ধান্ত | প্ৰাকৃতিক ঘটনাত অপ্ৰযোজ্য | প্ৰকৃত পৰীক্ষণ নহয় | পূৰ্ব-জ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল | সমান্তৰাল পৰিৱৰ্তনৰ ভ্ৰম |
শব্দাৰ্থ (Glossary / Key Terms)
| অসমীয়া পৰিভাষা | ইংৰাজী পৰিভাষা | সংজ্ঞা / অৰ্থ |
|---|---|---|
| পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতি | Experimental Methods | মিলে প্ৰৱৰ্তন কৰা পাঁচোটা কাৰণ-নিৰূপণ পদ্ধতি |
| অন্বয়ী পদ্ধতি | Method of Agreement | সাধাৰণ সংস্থিতিৰ ভিত্তিত কাৰণ নিৰ্ণয় |
| ব্যতিৰেকী পদ্ধতি | Method of Difference | উপস্থিতি-অনুপস্থিতিৰ পাৰ্থক্যেৰে কাৰণ নিৰ্ণয় |
| যুগ্ম পদ্ধতি | Joint Method | অন্বয়ী + ব্যতিৰেকী মিলিত প্ৰয়োগ |
| পৰিশেষ পদ্ধতি | Method of Residues | জনা কাৰণ বিয়োগৰ পিছত অৱশিষ্ট নিৰ্ণয় |
| সহচৰ-পৰিৱৰ্তন পদ্ধতি | Method of Concomitant Variations | সমভাৱে পৰিৱৰ্তিত হোৱা ঘটনা দুটাৰ কাৰণ-সম্বন্ধ |
| একমুখী পৰিৱৰ্তন | Direct Variation | এটা বাঢ়িলে আনটোও বাঢ়ে |
| বিপৰীতমুখী পৰিৱৰ্তন | Inverse Variation | এটা বাঢ়িলে আনটো কমে |
| অপসৰণ সূত্ৰ | Principle of Elimination | অপ্ৰাসংগিক সংস্থিতি বৰ্জনৰে কাৰণ নিৰ্ণয়ৰ নীতি |
| কাকতালীয় দোষ | Post Hoc Fallacy | পূৰ্বৱৰ্তিতাকেই কাৰণ ভবা যুক্তিদোষ |
| কাৰণ-কাৰ্য সম্বন্ধ | Causal Relation | দুটা ঘটনাৰ মাজত কাৰণ আৰু কাৰ্যৰূপী সম্বন্ধ |
| ইতিবাচক দৃষ্টান্ত | Positive Instance | অন্বেষণীয় ঘটনা উপস্থিত থকা দৃষ্টান্ত |
| নেতিবাচক দৃষ্টান্ত | Negative Instance | অন্বেষণীয় ঘটনা অনুপস্থিত থকা দৃষ্টান্ত |
| সাধাৰণ সংস্থিতি | Common Circumstance | একাধিক দৃষ্টান্তত উপস্থিত থকা সাধাৰণ অৱস্থা |
| স্থায়ী কাৰণ | Permanent Cause | আঁতৰাব নোৱাৰা স্থায়ী কাৰণ (যেনে — মাধ্যাকৰ্ষণ) |
| আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি | Method of Discovery | নতুন কাৰণ আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি |
| প্ৰমাণৰ পদ্ধতি | Method of Proof | অনুমিত কাৰণ নিশ্চিতভাৱে প্ৰমাণৰ পদ্ধতি |
| নানা কাৰণবাদ | Plurality of Causes | একে কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণৰ সম্ভাৱনা |
| মিলৰ ক্যানন | Mill’s Canons | মিলে প্ৰৱৰ্তন কৰা পাঁচটা পৰীক্ষণমূলক সূত্ৰ |
| আৰোহ অনুমান | Inductive Inference | বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাধাৰণ সিদ্ধান্ত |
| নিৰীক্ষণ | Observation | প্ৰাকৃতিক ঘটনাক বাহ্যিকভাৱে দেখা/অনুধাৱন |
| পৰীক্ষণ | Experiment | নিয়ন্ত্ৰিত অৱস্থাত কৃত্ৰিমভাৱে কৰা পৰীক্ষা |
দাৰ্শনিকৰ পৰিচয় — জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (John Stuart Mill, 1806–1873)
জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল ঊনবিংশ শতিকাৰ ইংলেণ্ডৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ অভিজ্ঞতাবাদী দাৰ্শনিক, অৰ্থনীতিবিদ আৰু সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁৰ পিতৃ জেমছ মিলৰ তত্ত্বাৱধানত শৈশৱতেই অসাধাৰণ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা মিলে তিনি বছৰ বয়সতেই গ্ৰীক ভাষা পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত “A System of Logic” (১৮৪৩), “Principles of Political Economy” (১৮৪৮), “On Liberty” (১৮৫৯), “Utilitarianism” (১৮৬৩) আৰু “The Subjection of Women” (১৮৬৯) উল্লেখযোগ্য। “A System of Logic” গ্ৰন্থত মিলে আৰোহ অনুমানৰ যুক্তিগত ভেঁটি স্থাপন কৰি পৰীক্ষণমূলক পাঁচটা পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰে — অন্বয়ী, ব্যতিৰেকী, যুগ্ম, পৰিশেষ আৰু সহচৰ-পৰিৱৰ্তন। এই পদ্ধতিকেইটা বিজ্ঞান, সমাজবিজ্ঞান, চিকিৎসা শাস্ত্ৰ — সকলো ক্ষেত্ৰতেই কাৰণ-অনুসন্ধানৰ মৌলিক উপায় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত। মিলৰ চিন্তাধাৰাই অভিজ্ঞতাবাদ, উদাৰনীতিবাদ আৰু উপযোগিতাবাদৰ বিকাশত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে।
HSLC Guru-ৰ লগত থাকক — ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ সকলো অধ্যায়ৰ সবিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত পাবলৈ আমাৰ ৱেবচাইট নিয়মীয়াকৈ চাওক।