নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guruলৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (Assam State School Education Board)ৰ অধীনৰ Class 12 (HS 2nd Year) Logic and Philosophyৰ তৃতীয় অধ্যায়—প্ৰকল্প (Hypothesis)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত উপস্থাপন কৰিছোঁ। প্ৰকল্প হৈছে বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ আত্মা—কোনো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ প্ৰথমে এটা সাময়িক অনুমান গঠন কৰা হয় আৰু সেই অনুমানটোকেই প্ৰকল্প বোলে। এই অধ্যায়ত প্ৰকল্পৰ সংজ্ঞা, উৎস, বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্ত, প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰ, প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ আৰু বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত প্ৰকল্পৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। তলৰ সাৰাংশ, চমু আৰু দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু শব্দাৰ্থে তোমাক পৰীক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰস্তুত কৰিব।
অধ্যায়ৰ সাৰাংশ (Chapter Summary)
প্ৰকল্প (Hypothesis)—’Hypothesis’ শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ “Hupotithenai” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে “তলত স্থাপন কৰা” বা “ভিত্তিৰূপে গ্ৰহণ কৰা”। কোনো অজ্ঞাত ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ মানুহৰ মনত উদয় হোৱা সাময়িক, প্ৰাৰম্ভিক আৰু অনুমানমূলক ধাৰণাকেই প্ৰকল্প বোলা হয়। বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰকল্প বিনে কোনো গৱেষণা সম্ভৱ নহয়; কাৰণ প্ৰকল্পই অনুসন্ধানৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰকল্পৰ সংজ্ঞা—“কোনো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ গঠন কৰা প্ৰয়োজনীয় সাময়িক আৰু প্ৰাৰম্ভিক অনুমানিক ধাৰণাই প্ৰকল্প।” বিভিন্ন যুক্তিবিদৰ মতে—
- মিল (J.S. Mill)—“কিছুমান তথ্যৰ সঠিক ব্যাখ্যা পাবলৈ আৱিষ্কাৰৰ পথত আগুৱাবলৈ গ্ৰহণ কৰা অপ্ৰমাণিত অনুমানেই প্ৰকল্প।”
- ক’ফি (Coffey)—“প্ৰকল্প হৈছে এনে এটা অনুমান যিটো পৰৱৰ্তী সময়ত সত্যাপন কৰিব পাৰি।”
- ষ্টেবিং (Stebbing)—“প্ৰকল্প হৈছে কোনো সমস্যা সমাধানৰ বাবে এটা সম্ভাৱ্য সমাধানৰ সাময়িক অনুমান।”
- ৱেলটন (Welton)—“কোনো ঘটনাৰ কাৰণ বিচাৰি উলিয়াবলৈ প্ৰথমে গৃহীত সাময়িক অনুমানেই প্ৰকল্প।”
প্ৰকল্পৰ উৎস (Origin)—প্ৰকল্পৰ মূল উৎস হৈছে কোনো অব্যাখ্যাত প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ। যেতিয়া কোনো ঘটনা সাধাৰণ নিয়মেৰে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰি, তেতিয়াই মানুহৰ মনত সেই ঘটনাৰ কাৰণ সম্পৰ্কে কৌতূহল জন্ম লয় আৰু সেই কৌতূহলৰ পৰাই প্ৰকল্পৰ জন্ম হয়।
প্ৰকল্পৰ স্তৰসমূহ (Stages)—মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ চাৰিটা স্তৰ আছে—(ক) প্ৰাকৃতিক ঘটনাৱলীৰ নিৰীক্ষণ, (খ) ঘটনাৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ সম্পৰ্কে মনত উদয় হোৱা অনুমানিক ধাৰণা গঠন, (গ) সেই অনুমানিক ধাৰণাৰ পৰা সিদ্ধান্ত অনুমান কৰা, (ঘ) সিদ্ধান্তৰ লগত বাস্তৱ ঘটনাৰ মিল-অমিল পৰীক্ষা।
বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্ত (Conditions of a Valid Hypothesis)—(১) প্ৰকল্প অভিজ্ঞতাজনিতভাৱে সত্যাপনযোগ্য (verifiable) হ’ব লাগিব, (২) ব্যাখ্যা কৰিবলগীয়া ঘটনাৰ লগত প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব, (৩) সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্য আৰু জ্ঞাত প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব, (৪) সৰল হ’ব লাগিব (Occam’s razor অনুসৰি অপ্ৰয়োজনীয় জটিলতা পৰিহাৰ কৰিব লাগিব), (৫) স্ব-বিৰোধী হ’ব নালাগে, (৬) ভৱিষ্যৎবাণী কৰাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগিব আৰু (৭) প্ৰকৃত কাৰণ (vera causa)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব।
প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰ (Types of Hypothesis)—বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত প্ৰকল্প তিনি প্ৰকাৰ—(ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Agent)—যেতিয়া কাৰ্যৰ অজ্ঞাত কৰ্তা সম্পৰ্কে অনুমান কৰা হয়, (খ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Law)—যেতিয়া কৰ্তা জনা যায় কিন্তু কাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ নিয়ম অজ্ঞাত, (গ) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Collocation)—যেতিয়া কৰ্তা আৰু নিয়ম দুয়োটাই জনা থাকে কিন্তু পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিস্থিতি অজ্ঞাত। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্প তিনি প্ৰকাৰ—ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক আৰু সাদৃশ্যমূলক। ইয়াৰ উপৰিও কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (Working Hypothesis), নিৰ্ণায়ক প্ৰকল্প (Crucial Hypothesis), নিষ্ফল প্ৰকল্প (Barren Hypothesis), একমাত্ৰ সম্ভাৱ্য কাৰণৰ প্ৰকল্প, কাৰণমূলক প্ৰকল্প আৰু গাণিতিক প্ৰকল্পও আছে।
প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ (Verification)—প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ দুই ধৰণে কৰিব পাৰি—(ক) প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Direct Verification)—য’ত প্ৰকল্পক প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণ বা পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত কৰা হয়, (খ) পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Indirect Verification)—য’ত প্ৰকল্পৰ পৰা সিদ্ধান্ত অনুমান কৰি সেই সিদ্ধান্তটোক বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিলাই প্ৰমাণ কৰা হয়। বহুতো বিকল্প প্ৰকল্পৰ মাজৰ পৰা শুদ্ধটো নিৰ্বাচনৰ বাবে নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত (Crucial Instance / Experimentum Crucis) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত প্ৰকল্পৰ ভূমিকা—প্ৰকল্প হৈছে বৈজ্ঞানিক আগমনৰ ভেঁটি। ই অনুসন্ধানৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰে, নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পথ সুগম কৰে, ঘটনাৰ ব্যাখ্যা সম্ভৱ কৰে আৰু নতুন আৱিষ্কাৰৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ, ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ, নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ আদি সকলো প্ৰকল্পৰ যোগেদিয়েই সম্ভৱ হৈছিল।
English Summary
The word “Hypothesis” comes from the Greek word “Hupotithenai” meaning “to place under” or “to suppose”. A hypothesis is a tentative, provisional and preliminary supposition formulated to explain an observed phenomenon. According to J.S. Mill, “Hypothesis is any supposition which we make in order to endeavour to deduce conclusions in accordance with facts which are known to be real.” The origin of hypothesis lies in the observation of an unexplained natural phenomenon. Mill identifies four stages of hypothesis: (i) observation of natural phenomena, (ii) formulation of a tentative supposition about the cause, (iii) deduction of conclusions from the supposition, and (iv) verification of those conclusions against actual facts.
The conditions of a valid or legitimate hypothesis are: (1) it should be empirically verifiable, (2) relevant to the phenomenon to be explained, (3) consistent with established truths and known laws of nature, (4) simple (Occam’s razor), (5) not self-contradictory, (6) should possess predictive power, and (7) based on a real cause (vera causa). Hypotheses are classified by subject-matter into three kinds: hypothesis concerning agent (unknown cause), hypothesis concerning law (unknown mode of operation), and hypothesis concerning collocation (unknown surrounding circumstances). Stebbing classifies hypotheses into explanatory, descriptive and analogical types. Other types include working hypothesis, crucial hypothesis, barren hypothesis, hypothesis as the only possible cause, causal hypothesis and mathematical hypothesis.
Verification of a hypothesis can be either direct (through observation or experiment) or indirect (through deduction of consequences and matching with facts). When several rival hypotheses exist, the Crucial Instance or Experimentum Crucis is used to decide between them. A hypothesis differs from a theory in that a theory is a well-tested hypothesis with strong evidence, and from a law in that a law is a universally established truth confirmed by repeated verification. Hypothesis is the soul of scientific inquiry—Newton’s law of gravitation, Darwin’s theory of evolution and the discovery of Neptune all began as hypotheses.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
| ১। প্ৰকল্প (Hypothesis) শব্দটো ক’ৰ পৰা আহিছে? উত্তৰঃ গ্ৰীক “Hupotithenai” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “তলত স্থাপন কৰা” বা “ভিত্তিৰূপে ধৰি লোৱা”। |
| ২। প্ৰকল্পৰ এটা সংজ্ঞা দিয়া। উত্তৰঃ কোনো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ গঠন কৰা প্ৰয়োজনীয় সাময়িক আৰু প্ৰাৰম্ভিক অনুমানিক ধাৰণাকেই প্ৰকল্প বোলে। |
| ৩। মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ স্তৰ কেইটা? উত্তৰঃ চাৰিটা। |
| ৪। প্ৰকল্পৰ উৎস কি? উত্তৰঃ অব্যাখ্যাত প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ। |
| ৫। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্প কেই প্ৰকাৰ? উত্তৰঃ তিনি প্ৰকাৰ—ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক আৰু সাদৃশ্যমূলক। |
| ৬। বিষয়বস্তু অনুসৰি প্ৰকল্প কেই প্ৰকাৰ? উত্তৰঃ তিনি প্ৰকাৰ—কৰ্তা সম্পৰ্কীয়, নিয়ম সম্পৰ্কীয় আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয়। |
| ৭। ‘Vera Causa’ মানে কি? উত্তৰঃ প্ৰকৃত কাৰণ (true cause)। |
| ৮। নেপচুন গ্ৰহ কেতিয়া আৱিষ্কাৰ হৈছিল? উত্তৰঃ ১৮৪৬ চনত। |
| ৯। প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰ কি? উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক ঘটনাৱলীৰ নিৰীক্ষণ। |
| ১০। প্ৰকল্পৰ চূড়ান্ত স্তৰ কি? উত্তৰঃ সিদ্ধান্তৰ লগত বাস্তৱ ঘটনাৰ পৰীক্ষা বা সত্যাপন। |
| ১১। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ কোনটো প্ৰকল্পৰ উদাহৰণ? উত্তৰঃ ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প (Explanatory Hypothesis)। |
| ১২। ‘Experimentum Crucis’ মানে কি? উত্তৰঃ নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বা সংকটাপন্ন পৰীক্ষণ। |
| ১৩। কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প কাক বোলে? উত্তৰঃ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰকল্পৰ অভাৱত অনুসন্ধান কাৰ্য আৰম্ভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে গৃহীত সাময়িক প্ৰকল্পক কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প বোলে। |
| ১৪। নিষ্ফল প্ৰকল্প কি? উত্তৰঃ যি প্ৰকল্পই কোনো নতুন তথ্য বা সিদ্ধান্তলৈ লৈ যাব নোৱাৰে, তাকে নিষ্ফল প্ৰকল্প (Barren Hypothesis) বোলে। |
| ১৫। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেই প্ৰকাৰ? উত্তৰঃ দুই প্ৰকাৰ—প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ। |
| ১৬। ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ কোন ধৰণৰ প্ৰকল্প? উত্তৰঃ ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প। |
| ১৭। ‘Occam’s Razor’ কি? উত্তৰঃ অনাৱশ্যক জটিলতা পৰিহাৰ কৰি সৰল ব্যাখ্যা গ্ৰহণ কৰাৰ নিয়ম। |
| ১৮। বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ আত্মা বুলি কাক কোৱা হয়? উত্তৰঃ প্ৰকল্পক। |
| ১৯। গাণিতিক প্ৰকল্প (Mathematical Hypothesis) কি? উত্তৰঃ গাণিতিক ৰাশি বা সংখ্যাৰ ভিত্তিত গঠিত প্ৰকল্প। |
| ২০। প্ৰকল্প আৰু সিদ্ধান্তৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্পৰ পৰা অনুমানৰ দ্বাৰা সিদ্ধান্তলৈ অগ্ৰসৰ হোৱা হয়। |
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions – 2/3 Marks)
| ১। প্ৰকল্পৰ সংজ্ঞা দিয়া। উত্তৰঃ ‘Hypothesis’ শব্দটো গ্ৰীক “Hupotithenai” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে “তলত স্থাপন কৰা”। যুক্তিবিজ্ঞানৰ পৰিভাষাত কোনো ঘটনা বৈজ্ঞানিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰিবলৈ গঠন কৰা প্ৰয়োজনীয় সাময়িক আৰু প্ৰাৰম্ভিক অনুমানিক ধাৰণাকেই প্ৰকল্প বোলে। মিলৰ মতে—”কিছুমান তথ্যৰ সঠিক ব্যাখ্যা পাবলৈ আৱিষ্কাৰৰ পথত আগুৱাবলৈ গ্ৰহণ কৰা অপ্ৰমাণিত অনুমানেই প্ৰকল্প।” উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ইউৰেনাছ গ্ৰহৰ গতিত অনিয়ম দেখা গৈছিল, তেতিয়া বিজ্ঞানীসকলে আন এক অজ্ঞাত গ্ৰহৰ আকৰ্ষণৰ ফলত এনে হৈছে বুলি প্ৰকল্প গঠন কৰিছিল আৰু পিছত নেপচুন গ্ৰহ আৱিষ্কাৰ হ’ল। |
| ২। প্ৰকল্পৰ চাৰিটা স্তৰ লিখা। উত্তৰঃ মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ চাৰিটা স্তৰ আছে— (ক) প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ—যিটো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিব লাগে, তাক প্ৰথমে নিৰীক্ষণ কৰা হয়। (খ) অনুমানিক ধাৰণা গঠন—সেই ঘটনাৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ সম্পৰ্কে মনত এটা সাময়িক ধাৰণা উদয় হয়। (গ) সিদ্ধান্ত অনুমান—সেই অনুমানিক ধাৰণাটোৰ পৰা যুক্তিৰ দ্বাৰা কিছুমান সিদ্ধান্ত নিৰ্গমন কৰা হয়। (ঘ) সিদ্ধান্তৰ পৰীক্ষণ—সেই সিদ্ধান্তসমূহ বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিলোৱা হয় আৰু মিল হ’লে প্ৰকল্প প্ৰমাণিত হয়। |
| ৩। বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্তসমূহ চমুকৈ লিখা। উত্তৰঃ বৈধ প্ৰকল্পৰ মূল চৰ্তসমূহ হ’ল—(১) প্ৰকল্প অভিজ্ঞতাজনিতভাৱে সত্যাপনযোগ্য হ’ব লাগিব, (২) ব্যাখ্যা কৰিবলগীয়া ঘটনাৰ লগত প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব, (৩) সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্য আৰু জ্ঞাত নিয়মৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব, (৪) সৰল আৰু অনাড়ম্বৰ হ’ব লাগিব, (৫) স্ব-বিৰোধী হ’ব নালাগে, (৬) ভৱিষ্যৎবাণী কৰাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগিব আৰু (৭) প্ৰকৃত কাৰণৰ (vera causa)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব। |
| ৪। কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (Working Hypothesis) কি? উদাহৰণ দিয়া। উত্তৰঃ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰকল্পৰ অভাৱত অসম্পূৰ্ণ স্বভাৱৰ হ’লেও কেৱল অনুসন্ধান কাৰ্য আৰম্ভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে গৃহীত প্ৰকল্পকেই কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প বোলে। ই এক অস্থায়ী প্ৰকল্প যিটো পিছত সংশোধিত বা বাতিল কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণ—”বিদ্যুৎ এক প্ৰকাৰৰ তৰল পদাৰ্থ” এই অনুমানটো এসময়ত কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল যদিও পিছলৈ ই বাতিল হৈছে। |
| ৫। ব্যাখ্যামূলক আৰু বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পৰ পাৰ্থক্য কি? উত্তৰঃ ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প (Explanatory Hypothesis)—কোনো ঘটনাৰ পূৰ্বৱৰ্তী কাৰণ বা শৰ্ত উন্মোচন কৰি ঘটনাটোৰ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ। বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প (Descriptive Hypothesis)—ঘটনাটোৰ কাৰণ ব্যাখ্যা নকৰি কেৱল ঘটনাটোৱে কেনেদৰে কাম কৰে সেইটো বৰ্ণনা কৰে আৰু তথ্যসমূহৰ মাজত সুশৃংখলিত সম্বন্ধ স্থাপন কৰে। উদাহৰণ—টলেমিৰ ভূকেন্দ্ৰিক প্ৰকল্প। |
| ৬। ‘Vera Causa’ (প্ৰকৃত কাৰণ) মানে কি বুজোৱা? উত্তৰঃ ‘Vera Causa’ এক লেটিন শব্দ যাৰ অৰ্থ হৈছে “প্ৰকৃত কাৰণ”। বৈধ প্ৰকল্পৰ এক প্ৰধান চৰ্ত হৈছে ই প্ৰকৃত কাৰণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগে—অৰ্থাৎ প্ৰকল্পত উল্লিখিত কাৰণটো এনে এক কাৰণ হ’ব লাগিব যাৰ অস্তিত্ব আগতেই প্ৰমাণিত হৈছে আৰু যিটোৱে সঁচাকৈয়ে এনে ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে। এই ধাৰণাটো নিউটনে প্ৰথমে আগবঢ়াইছিল। |
| ৭। নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত (Crucial Instance) কি? উত্তৰঃ যেতিয়া এটা ঘটনাৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে দুটা বা ততোধিক প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্প উপস্থিত হয়, তেতিয়া এনে এক বিশেষ দৃষ্টান্তৰ সহায় লোৱা হয় যিয়ে এটাক সমৰ্থন কৰে আৰু আনটোক বাতিল কৰে। এনে দৃষ্টান্তকে নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বা ‘Experimentum Crucis’ বোলা হয়। বেকনে এই ধাৰণা প্ৰথম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। |
| ৮। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ দুই প্ৰকাৰ—(ক) প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Direct Verification)—য’ত প্ৰকল্পত উল্লেখ কৰা কাৰণটো প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰীক্ষণ বা পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত কৰা হয়। (খ) পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Indirect Verification)—য’ত প্ৰকল্পৰ পৰা সিদ্ধান্ত অনুমান কৰি সেই সিদ্ধান্তটো বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিল আছে নে নাই পৰীক্ষা কৰা হয়। |
| ৯। কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প কি? উদাহৰণ দিয়া। উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো কাৰ্যৰ পৰিণাম দৃশ্যমান হয় কিন্তু সেই কাৰ্যৰ কৰ্তা অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া কৰ্তাৰ সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Agent) বোলে। উদাহৰণ—এটা ঘৰত চুৰি হৈছে; কোনে চুৰি কৰিলে সেইটো অজ্ঞাত। এতিয়া যদি কোৱা হয় “ক চোৰটো”, সেইটো কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প। |
| ১০। নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প কি? উত্তৰঃ যেতিয়া কাৰ্যৰ কৰ্তা জনা যায় কিন্তু কাৰ্যটো কেনেকৈ সম্পন্ন হ’ল সেই নিয়ম বা পদ্ধতি অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া সেই নিয়ম সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Law) বোলে। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ; ইয়াত পৃথিৱীয়ে যে বস্তুক আকৰ্ষণ কৰে সেইটো জনা গৈছিল কিন্তু কেনেদৰে কৰে সেই নিয়মটো অজ্ঞাত আছিল। |
| ১১। পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প কি? উত্তৰঃ যেতিয়া কাৰ্যৰ কৰ্তা আৰু নিয়ম দুয়োটাই জনা যায় কিন্তু সেই কাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিস্থিতি বা সংস্থিতি অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া সেই পৰিস্থিতি সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Collocation) বোলে। উদাহৰণ—কোনে চুৰি কৰিলে আৰু কেনেদৰে কৰিলে জানি থকাৰ পিছতো কেতিয়া আৰু কি পৰিস্থিতিত কৰিলে সেইটো জানিবলৈ গঠিত প্ৰকল্প। |
| ১২। প্ৰকল্পৰ উৎস কি? চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা। উত্তৰঃ প্ৰকল্পৰ মূল উৎস হৈছে কোনো অব্যাখ্যাত প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ। মানুহে যেতিয়া কোনো ঘটনা সাধাৰণ নিয়মেৰে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়াই তেওঁৰ মনত সেই ঘটনাৰ কাৰণ সম্পৰ্কে কৌতূহল জাগে। সেই কৌতূহল মেটাবলৈ মনত উদয় হোৱা সাময়িক অনুমানেই প্ৰকল্প। সেয়ে নিৰীক্ষণ আৰু কৌতূহল প্ৰকল্পৰ মূল উৎস। |
| ১৩। প্ৰকল্প আৰু তত্ত্বৰ (Theory) পাৰ্থক্য কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্প হৈছে এক সাময়িক আৰু অপ্ৰমাণিত অনুমান, কিন্তু তত্ত্ব হৈছে বহুবাৰ পৰীক্ষিত আৰু প্ৰমাণিত প্ৰকল্প। প্ৰকল্পৰ সত্যতা সন্দেহাতীত নহয়, কিন্তু তত্ত্ব বহু প্ৰমাণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। উদাহৰণস্বৰূপে, ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ আৰম্ভণিতে প্ৰকল্প আছিল কিন্তু পিছলৈ বহু প্ৰমাণৰ আধাৰত ই বিৱৰ্তন তত্ত্বলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। |
| ১৪। প্ৰকল্প আৰু সূত্ৰৰ (Law) পাৰ্থক্য কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্প হৈছে সাময়িক অনুমান যিটো প্ৰমাণিত নহ’বলৈও পাৰে, কিন্তু সূত্ৰ হৈছে বহুবাৰ সত্যাপিত সাৰ্বজনীন সত্য। সূত্ৰৰ ব্যতিক্ৰম নাই, কিন্তু প্ৰকল্পৰ ব্যতিক্ৰম থাকিব পাৰে। মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ এটা সূত্ৰ, কিন্তু “মঙ্গল গ্ৰহত প্ৰাণ আছে” এইটো প্ৰকল্প। |
| ১৫। সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প (Analogical Hypothesis) কি? উত্তৰঃ দুই শ্ৰেণীৰ ঘটনাৰ মাজত সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গঠিত প্ৰকল্পক সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, পৃথিৱী আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ মাজত বহু সাদৃশ্য থকাৰ ফলত “মঙ্গল গ্ৰহতো প্ৰাণ থাকিব পাৰে” বুলি গঠিত প্ৰকল্পটো সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প। |
| ১৬। নিষ্ফল প্ৰকল্প (Barren Hypothesis) কাক বোলে? উত্তৰঃ যি প্ৰকল্পৰ পৰা কোনো নতুন সিদ্ধান্ত বা ফলাফল নিৰ্গমন কৰিব নোৱাৰি আৰু যিটোৱে অনুসন্ধান কাৰ্যত কোনো উপকাৰ সাধন নকৰে, তাকে নিষ্ফল প্ৰকল্প বোলে। উদাহৰণ—”ভগৱানে সৃষ্টি কৰিলে” বুলি কোৱাটো এটা নিষ্ফল প্ৰকল্প কাৰণ ই সত্যাপনযোগ্য নহয়। |
| ১৭। বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত প্ৰকল্পৰ ভূমিকা কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্প বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ আত্মা স্বৰূপ। ই অনুসন্ধানৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে, নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে, ঘটনাৰ ব্যাখ্যা সম্ভৱ কৰে আৰু নতুন আৱিষ্কাৰৰ পথ মুকলি কৰে। প্ৰকল্প অবিহনে কোনো বিজ্ঞান অগ্ৰগতি লাভ কৰিব নোৱাৰে। |
| ১৮। ‘Occam’s Razor’ কি? ই প্ৰকল্পৰ লগত কেনেকৈ জড়িত? উত্তৰঃ ১৪শ শতিকাৰ ইংৰাজ দাৰ্শনিক উইলিয়াম অৱ অকামে আগবঢ়োৱা এই নীতিৰ মতে—”অনাৱশ্যকভাৱে একাধিক ব্যাখ্যাৰ কল্পনা কৰা উচিত নহয়।” বৈধ প্ৰকল্পৰ এক চৰ্ত হিচাপে এই নীতিয়ে সৰল প্ৰকল্প গ্ৰহণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। দুটা প্ৰকল্পই সমান ব্যাখ্যা দিলে সৰলটোক গ্ৰহণ কৰিব লাগে। |
| ১৯। গাণিতিক প্ৰকল্প কি? উদাহৰণ দিয়া। উত্তৰঃ যিটো প্ৰকল্পত কোনো ঘটনাক গাণিতিক ৰাশি, সংখ্যা বা সমীকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়, তাকে গাণিতিক প্ৰকল্প (Mathematical Hypothesis) বোলে। উদাহৰণ—কেপলাৰৰ গ্ৰহৰ গতিৰ সূত্ৰ আৰম্ভণিতে গাণিতিক প্ৰকল্প আছিল। |
| ২০। প্ৰকল্প গঠনৰ ক্ষেত্ৰত কল্পনা শক্তিৰ ভূমিকা কি? উত্তৰঃ প্ৰকল্প গঠনৰ ক্ষেত্ৰত কল্পনা শক্তিৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। নিৰীক্ষিত তথ্যৰ ভিত্তিত মনত সম্ভাৱ্য কাৰণ সম্পৰ্কে ধাৰণা গঢ়া এক সৃষ্টিশীল কাৰ্য, য’ত যুক্তি আৰু কল্পনা দুয়োৰে প্ৰয়োজন। সেয়ে যুক্তিবিদসকলে কয়—”প্ৰকল্প হৈছে এক দক্ষতাপূৰ্ণ কল্পনা মূলক কাৰ্য।” |
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions – 5/6 Marks)
| ১। প্ৰকল্প কি? প্ৰকল্পৰ স্তৰসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ ‘Hypothesis’ শব্দটো গ্ৰীক “Hupotithenai” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “তলত স্থাপন কৰা” বা “ভিত্তিৰূপে গ্ৰহণ কৰা”। কোনো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ মানুহৰ মনত উদয় হোৱা সাময়িক, প্ৰাৰম্ভিক আৰু অনুমানমূলক ধাৰণাকেই প্ৰকল্প বোলে। মিলৰ মতে—”কিছুমান তথ্যৰ সঠিক ব্যাখ্যা পাবলৈ আৱিষ্কাৰৰ পথত আগুৱাবলৈ গ্ৰহণ কৰা অপ্ৰমাণিত অনুমানেই প্ৰকল্প।” প্ৰকল্পৰ স্তৰসমূহ: মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ চাৰিটা স্তৰ আছে— (ক) প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ—এইটোৱেই প্ৰকল্পৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰ। যিটো ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিব লাগে তাক প্ৰথমে ভালদৰে নিৰীক্ষণ কৰা হয়। যেনে—ইউৰেনাছ গ্ৰহৰ গতিত অনিয়ম দেখা গৈছিল। (খ) অনুমানিক ধাৰণা গঠন—নিৰীক্ষণৰ পিছত সেই ঘটনাৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ সম্পৰ্কে মনত এটা সাময়িক ধাৰণা উদয় হয়। এই স্তৰতেই প্ৰকল্প প্ৰকৃতাৰ্থত গঠিত হয়। যেনে—ইউৰেনাছৰ গতিৰ অনিয়মৰ কাৰণ আন এক অজ্ঞাত গ্ৰহ হ’ব পাৰে। (গ) সিদ্ধান্ত অনুমান—সেই অনুমানিক ধাৰণাটোৰ পৰা যুক্তিৰ দ্বাৰা কিছুমান সিদ্ধান্ত নিৰ্গমন কৰা হয়। যেনে—যদি অজ্ঞাত গ্ৰহ আছে, তেন্তে সেইটো এই নিৰ্দিষ্ট স্থানত পোৱা যাব। (ঘ) সিদ্ধান্তৰ পৰীক্ষণ—সেই সিদ্ধান্তসমূহ বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিলোৱা হয়। মিল হ’লে প্ৰকল্প প্ৰমাণিত হয়, নহ’লে বাতিল হয়। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰে এই প্ৰকল্পক প্ৰমাণিত কৰিলে। |
| ২। বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্তসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ এটা প্ৰকল্প বৈধ আৰু বৈজ্ঞানিক হ’বলৈ কিছুমান চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগিব। সেইবোৰ হ’ল— (১) সত্যাপনযোগ্যতা (Verifiability)—প্ৰকল্প অভিজ্ঞতাজনিতভাৱে সত্য বা মিথ্যা বুলি প্ৰমাণ কৰিব পৰা যোগ্য হ’ব লাগিব। যিটো প্ৰকল্পক প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে সত্যাপন কৰিব নোৱাৰি, সেইটো বৈধ নহয়। যেনে—”আত্মা অমৰ” এই প্ৰকল্প সত্যাপনযোগ্য নহয়। (২) প্ৰাসংগিকতা (Relevance)—প্ৰকল্প ব্যাখ্যা কৰিবলগীয়া ঘটনাৰ লগত প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব। অপ্ৰাসংগিক প্ৰকল্পই ঘটনাৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰে। (৩) সংগতিপূৰ্ণতা (Consistency)—প্ৰকল্প সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্য আৰু জ্ঞাত প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব। যেনে—”পানী ওপৰলৈ বয়” এই প্ৰকল্প গুৰুত্ব শক্তিৰ নিয়মৰ সৈতে অসংগতিপূৰ্ণ। (৪) সৰলতা (Simplicity)—Occam’s Razor অনুসৰি প্ৰকল্প যিমান পাৰি সিমান সৰল আৰু অনাড়ম্বৰ হ’ব লাগিব। দুটা প্ৰকল্পই সমান ব্যাখ্যা দিলে সৰলটো গ্ৰহণ কৰা হয়। (৫) স্ব-বিৰোধিতাহীনতা—প্ৰকল্প স্ব-বিৰোধী হ’ব নালাগে। অৰ্থাৎ প্ৰকল্পৰ ভিতৰত কোনো অংশই আনটো অংশৰ বিপৰীত হ’ব নালাগে। (৬) ভৱিষ্যৎবাণী শক্তি (Predictive Power)—প্ৰকল্পই ভৱিষ্যতৰ ঘটনা সম্পৰ্কে ভৱিষ্যৎবাণী কৰিব পৰা ক্ষমতা থাকিব লাগিব। যিটো প্ৰকল্পৰ এই শক্তি নাই, সেইটো বৈজ্ঞানিকভাৱে অনুপযুক্ত। (৭) প্ৰকৃত কাৰণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠা (Vera Causa)—প্ৰকল্পত উল্লিখিত কাৰণটো প্ৰকৃত আৰু বিদ্যমান কাৰণ হ’ব লাগিব—কোনো কাল্পনিক বা অলৌকিক কাৰণ নহয়। এই চৰ্তবোৰ পূৰণ কৰিলেহে এটা প্ৰকল্প বৈধ আৰু বৈজ্ঞানিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য বুলি গণ্য হয়। |
| ৩। প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা প্ৰকল্পক বিভিন্ন প্ৰকাৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পৰা যায়। (ক) বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত (Mill অনুসাৰে): (i) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Agent)—যেতিয়া কাৰ্যৰ অজ্ঞাত কৰ্তা সম্পৰ্কে অনুমান কৰা হয়। উদাহৰণ—”ক চোৰটো”। (ii) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Law)—কৰ্তা জনা যায় কিন্তু কাৰ্যৰ পদ্ধতি অজ্ঞাত। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ। (iii) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Collocation)—কৰ্তা আৰু নিয়ম দুয়োটাই জনা কিন্তু পৰিস্থিতি অজ্ঞাত। (খ) ষ্টেবিঙৰ মতে: (i) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প (Explanatory)—কোনো ঘটনাৰ পূৰ্বৱৰ্তী কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ। (ii) বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প (Descriptive)—ঘটনাৰ চলন প্ৰণালী বৰ্ণনা কৰে। উদাহৰণ—টলেমিৰ ভূকেন্দ্ৰিক প্ৰকল্প। (iii) সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প (Analogical)—দুই শ্ৰেণীৰ ঘটনাৰ মাজৰ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গঠিত। উদাহৰণ—মঙ্গল গ্ৰহত প্ৰাণ আছে। (গ) আন প্ৰকাৰৰ প্ৰকল্প: (i) কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (Working Hypothesis)—সাময়িকভাৱে অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিবলৈ গৃহীত। (ii) নিৰ্ণায়ক প্ৰকল্প (Crucial Hypothesis)—যিটোৱে প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ মাজৰ পৰা সঁচাটো নিৰ্ণয় কৰে। (iii) নিষ্ফল প্ৰকল্প (Barren Hypothesis)—যিটোৱে কোনো নতুন তথ্য দিব নোৱাৰে। (iv) একমাত্ৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ প্ৰকল্প—য’ত উল্লিখিত কাৰণটোৱেই একমাত্ৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ। (v) কাৰণমূলক প্ৰকল্প (Causal Hypothesis)—কাৰণ-কাৰ্য সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত গঠিত। (vi) গাণিতিক প্ৰকল্প (Mathematical Hypothesis)—গাণিতিক ৰাশিৰ ভিত্তিত। উদাহৰণ—কেপলাৰৰ গ্ৰহৰ গতিৰ সূত্ৰ। |
| ৪। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণৰ পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা। নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্তৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা। উত্তৰঃ এটা প্ৰকল্পৰ সত্যতা যাচাই কৰাৰ পদ্ধতিকেই প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ (Verification) বোলা হয়। প্ৰমাণীকৰণ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰ— (ক) প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Direct Verification): ইয়াত প্ৰকল্পত উল্লিখিত কাৰণটো প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণ বা পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত কৰা হয়। যেতিয়া প্ৰকল্পত উল্লিখিত কাৰণটো প্ৰত্যক্ষভাৱে অনুভৱযোগ্য, তেতিয়াহে এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। উদাহৰণ—”এই খোৱা পানীত বেক্টেৰিয়া আছে” এই প্ৰকল্প মাইক্ৰোস্কোপৰ যোগেদি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰমাণিত কৰিব পাৰি। (খ) পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ (Indirect Verification): যেতিয়া প্ৰকল্পত উল্লিখিত কাৰণ প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিব নোৱাৰি, তেতিয়া পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ কৰা হয়। ইয়াত প্ৰকল্পৰ পৰা যুক্তিৰ দ্বাৰা সিদ্ধান্ত নিৰ্গমন কৰা হয় আৰু সেই সিদ্ধান্তসমূহ বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিলোৱা হয়। উদাহৰণ—মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু ইয়াৰ পৰা নিৰ্গমিত সিদ্ধান্তসমূহ (যেনে—গ্ৰহৰ গতি) বাস্তৱত মিল খায়। নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত (Crucial Instance): যেতিয়া এটা ঘটনাৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে দুটা বা ততোধিক প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্প উপস্থিত হয় আৰু সাধাৰণ পৰিস্থিতিত দুয়োটাই সমভাৱে গ্ৰহণযোগ্য বোধ হয়, তেতিয়া এনে এক বিশেষ দৃষ্টান্তৰ সহায় লোৱা হয় যিয়ে এটাক সমৰ্থন কৰে আৰু আনটোক বাতিল কৰে। এনে দৃষ্টান্তকে নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বা ‘Experimentum Crucis’ বোলে। ফ্ৰান্সিচ বেকনে এই ধাৰণা প্ৰথম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। নিউটনে শ্বেত পোহৰক বিভিন্ন ৰঙৰ পোহৰৰ সংমিশ্ৰণ বুলি প্ৰমাণ কৰাৰ বাবে নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই দৃষ্টান্তৰ সহায়ত একে ঘটনাৰ বিভিন্ন ব্যাখ্যাৰ মাজৰ পৰা শুদ্ধটো নিৰ্বাচন কৰিব পৰা যায়। |
| ৫। বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত প্ৰকল্পৰ গুৰুত্ব আৰু ভূমিকা আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ প্ৰকল্প হৈছে বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ মূল ভেঁটি। ইয়াৰ অবিহনে কোনো বিজ্ঞান অগ্ৰগতি লাভ কৰিব নোৱাৰে। প্ৰকল্পৰ গুৰুত্ব আৰু ভূমিকা নিম্নলিখিত প্ৰকাৰ— (১) অনুসন্ধানৰ দিশ নিৰ্দেশ—প্ৰকল্পই অনুসন্ধানৰ দিশ আৰু পৰিধি নিৰ্ধাৰণ কৰে। প্ৰকল্প অবিহনে অনুসন্ধান উদ্দেশ্যহীন হৈ পৰে। (২) নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ সম্ভৱ কৰে—প্ৰকল্পই বিজ্ঞানীক বিশেষ ধৰণৰ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পথ দেখুৱায়। প্ৰকল্পই বিচাৰিবলগীয়া বিষয় নিৰ্ধাৰণ কৰে। (৩) ব্যাখ্যা প্ৰদান—প্ৰকল্পই অজ্ঞাত ঘটনাৰ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে আৰু কাৰণ-কাৰ্য সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। (৪) নতুন আৱিষ্কাৰৰ ভেঁটি—বহু বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ প্ৰকল্পৰ যোগেদিয়েই সম্ভৱ হৈছে। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰ (১৮৪৬), নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ, ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ, এইনষ্টাইনৰ আপেক্ষিকতাবাদ আদি সকলো প্ৰকল্পৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। (৫) আগমনৰ ভেঁটি—বৈজ্ঞানিক আগমন প্ৰকল্পৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। প্ৰকল্পৰ পৰাই সাধাৰণ সূত্ৰ গঢ়া হয়। (৬) ভৱিষ্যৎবাণী—প্ৰকল্পই ভৱিষ্যতৰ ঘটনা সম্পৰ্কে ভৱিষ্যৎবাণী কৰিব পৰা ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। (৭) চিন্তাৰ অগ্ৰগতি—প্ৰকল্পই মানৱ চিন্তাৰ অগ্ৰগতিত সহায় কৰে আৰু অজ্ঞাতৰ পৰা জ্ঞাতলৈ যাত্ৰা সম্ভৱ কৰে। (৮) দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰয়োগ—প্ৰকল্প কেৱল বিজ্ঞানতে নহয়, দৈনন্দিন জীৱনৰ যুক্তি-বিচাৰতো ব্যৱহৃত হয়। চিকিৎসকৰ ৰোগ নিৰ্ণয়, গোৱেন্দাৰ অপৰাধী চিনাক্তকৰণ আদিত প্ৰকল্পৰ ব্যৱহাৰ হয়। সেয়ে দাৰ্শনিক ৱিউৱেলে কৈছিল—”প্ৰকল্প অবিহনে কোনো বিজ্ঞান নাই।” |
| ৬। প্ৰকল্প আৰু তত্ত্ব, প্ৰকল্প আৰু সূত্ৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক চিন্তাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰকল্প, তত্ত্ব আৰু সূত্ৰ এই তিনিটা শব্দ পাৰস্পৰিকভাৱে সম্বন্ধযুক্ত হ’লেও ইয়াৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে। প্ৰকল্প আৰু তত্ত্বৰ পাৰ্থক্য (Hypothesis vs Theory): (১) প্ৰকল্প হৈছে এক সাময়িক আৰু অপ্ৰমাণিত অনুমান, কিন্তু তত্ত্ব হৈছে বহুবাৰ পৰীক্ষিত আৰু বহু প্ৰমাণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰকল্প। (২) প্ৰকল্পৰ সত্যতা সন্দেহাতীত নহয়, কিন্তু তত্ত্ব মূলতঃ সত্যাপিত আৰু গ্ৰহণযোগ্য। (৩) প্ৰকল্প বাতিল হ’ব পাৰে, কিন্তু তত্ত্ব সাধাৰণতে দীৰ্ঘকাল স্থায়ী হয়। (৪) উদাহৰণ—ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ আৰম্ভণিতে প্ৰকল্প আছিল, পিছত প্ৰমাণৰ আধাৰত ই বিৱৰ্তন তত্ত্বলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। (৫) প্ৰকল্প হৈছে যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি, তত্ত্ব হৈছে সেই যাত্ৰাৰ সিদ্ধি। প্ৰকল্প আৰু সূত্ৰৰ পাৰ্থক্য (Hypothesis vs Law): (১) প্ৰকল্প সাময়িক অনুমান, কিন্তু সূত্ৰ হৈছে বহুবাৰ সত্যাপিত সাৰ্বজনীন সত্য। (২) প্ৰকল্পৰ ব্যতিক্ৰম থাকিব পাৰে, কিন্তু সূত্ৰৰ ব্যতিক্ৰম নাই। (৩) প্ৰকল্পৰ সত্যতা পৰীক্ষাধীন, সূত্ৰৰ সত্যতা প্ৰতিষ্ঠিত। (৪) প্ৰকল্পত সম্ভাৱনাৰ ভাষা থাকে, সূত্ৰত নিশ্চিতাৰ ভাষা থাকে। (৫) উদাহৰণ—”মঙ্গল গ্ৰহত প্ৰাণ আছে” এইটো প্ৰকল্প, কিন্তু “সকলো বস্তু পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ ফালে আকৰ্ষিত হয়” এইটো মাধ্যাকৰ্ষণৰ সূত্ৰ। সেয়ে কোৱা হয়, প্ৰকল্প হৈছে অংকুৰ, তত্ত্ব হৈছে গছ, আৰু সূত্ৰ হৈছে সেই গছৰ ফল। প্ৰকল্পৰ পৰাই তত্ত্ব আৰু সূত্ৰৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হয়। |
| ৭। কৰ্তা সম্পৰ্কীয়, নিয়ম সম্পৰ্কীয় আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা। উত্তৰঃ মিলে বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত প্ৰকল্পক তিনি প্ৰকাৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছে— (ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Agent): যেতিয়া কোনো কাৰ্যৰ পৰিণাম দৃশ্যমান হয় কিন্তু সেই কাৰ্যৰ কৰ্তা অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া কৰ্তাৰ সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প বোলে। ইয়াত নিয়ম আৰু পৰিস্থিতি জনা থাকে, কেৱল কৰ্তা অজ্ঞাত। উদাহৰণ—এটা ঘৰত চুৰি হৈছে; চুৰিৰ পদ্ধতি আৰু সময় জনা গৈছে কিন্তু কোনে চুৰি কৰিলে অজ্ঞাত। “ক চোৰটো হ’ব পাৰে” এইটো কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প। নেপচুন গ্ৰহৰ আৱিষ্কাৰৰ ক্ষেত্ৰতো এই ধৰণৰ প্ৰকল্প গঠন হৈছিল। (খ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Law): যেতিয়া কাৰ্যৰ কৰ্তা জনা যায় কিন্তু কাৰ্যটো কেনেদৰে সম্পন্ন হ’ল সেই নিয়ম বা পদ্ধতি অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া সেই নিয়ম সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প বোলে। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ; ইয়াত পৃথিৱীয়েই যে বস্তুক আকৰ্ষণ কৰে সেইটো জনা গৈছিল কিন্তু কেনে নিয়মেৰে কৰে সেইটো অজ্ঞাত আছিল। নিউটনে এই অজ্ঞাত নিয়মৰ সম্পৰ্কে প্ৰকল্প গঠন কৰি মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিলে। (গ) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning Collocation): যেতিয়া কাৰ্যৰ কৰ্তা আৰু নিয়ম দুয়োটাই জনা যায় কিন্তু সেই কাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিস্থিতি বা সংস্থিতি অজ্ঞাত থাকে, তেতিয়া সেই পৰিস্থিতি সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্পক পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প বোলে। ‘Collocation’ মানে এনে এক পাৰিপাৰ্শ্বিক ব্যৱস্থা যিটোৱে কাৰ্য সম্ভৱ কৰি তোলে। উদাহৰণ—কোনে কেতিয়া আৰু কেনে পৰিস্থিতিত চুৰি কৰিলে সেইটো জানিবলৈ গঠিত প্ৰকল্প। বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত সৌৰজগতৰ গ্ৰহসমূহৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু বিন্যাস সম্পৰ্কে গঠিত প্ৰকল্প এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত। সেয়ে দেখা যায় যে কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পত কৰ্তা অজ্ঞাত, নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পত নিয়ম অজ্ঞাত, আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পত পৰিস্থিতি অজ্ঞাত। |
| ৮। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ ইংৰাজ যুক্তিবিদ এল. চাচান ষ্টেবিঙে (L. Susan Stebbing) প্ৰকল্পক কাৰ্যৰ ভিত্তিত তিনি প্ৰকাৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছে— (ক) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প (Explanatory Hypothesis): যিটো প্ৰকল্পই কোনো ঘটনাৰ পূৰ্বৱৰ্তী কাৰণ বা শৰ্ত উন্মোচন কৰি ঘটনাটোৰ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে, সেইটোৱেই ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প। এই প্ৰকল্পই প্ৰকৃত কাৰণৰ (vera causa) কথা কয় আৰু কাৰণ-কাৰ্য সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। উদাহৰণ—নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ প্ৰকল্পই গ্ৰহৰ গতিৰ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰিছিল। আকৌ ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদে প্ৰাণীৰ বিভিন্নতাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিছিল। (খ) বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প (Descriptive Hypothesis): যিটো প্ৰকল্পই ঘটনাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা নকৰি কেৱল ঘটনাটোৱে কেনেদৰে কাম কৰে সেইটো বৰ্ণনা কৰে আৰু তথ্যসমূহৰ মাজত সুশৃংখলিত সম্বন্ধ স্থাপন কৰে, সেইটোৱেই বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প। ই ঘটনাৰ চলন প্ৰণালীৰ বিষয়ে এক জ্যামিতিক আৰ্হি প্ৰদান কৰে। উদাহৰণ—টলেমিৰ ভূকেন্দ্ৰিক প্ৰকল্প য’ত পৃথিৱীক বিশ্বৰ কেন্দ্ৰ বুলি গ্ৰহণ কৰি গ্ৰহৰ গতি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। মেক্সৱেলৰ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ আৰ্হিও এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত। (গ) সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প (Analogical Hypothesis): যিটো প্ৰকল্পই দুই শ্ৰেণীৰ ঘটনাৰ মাজত সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গঠিত হয়, সেইটোৱেই সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প। এনে প্ৰকল্পত যদি দুটা ঘটনাৰ বহু সাধাৰণ ধৰ্ম থাকে, তেন্তে এটা ঘটনাত যি ধৰ্ম দেখা গৈছে সেই ধৰ্ম আনটোতো থাকিব পাৰে বুলি অনুমান কৰা হয়। উদাহৰণ—পৃথিৱী আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ মাজত বহু সাদৃশ্য আছে—দুয়োটা সৌৰজগতৰ গ্ৰহ, দুয়োটাত বায়ুমণ্ডল আছে, দুয়োটাত পানীৰ আভাস পোৱা গৈছে। সেয়ে “মঙ্গল গ্ৰহতো প্ৰাণ থাকিব পাৰে” বুলি গঠিত প্ৰকল্পটো এক সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প। শব্দ তৰংগ আৰু পোহৰ তৰংগৰ মাজৰ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গঠিত প্ৰকল্পও এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এই তিনি প্ৰকাৰৰ প্ৰকল্পৰ মাজত ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই বিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য—অৰ্থাৎ ঘটনাৰ ব্যাখ্যা—সম্পন্ন কৰে। |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ — MCQ (Multiple Choice Questions)
| ১। ‘Hypothesis’ শব্দটো ক’ৰ পৰা আহিছে? (ক) লেটিন (খ) গ্ৰীক (গ) ফৰাচী (ঘ) সংস্কৃত উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীক। |
| ২। মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ স্তৰ কেইটা? (ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) পাঁচটা উত্তৰঃ (গ) চাৰিটা। |
| ৩। প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰ কোনটো? (ক) সিদ্ধান্ত গঠন (খ) প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ (গ) প্ৰমাণীকৰণ (ঘ) সিদ্ধান্তৰ অনুমান উত্তৰঃ (খ) প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ নিৰীক্ষণ। |
| ৪। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্প কেই প্ৰকাৰ? (ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ উত্তৰঃ (খ) তিনি। |
| ৫। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ কোন প্ৰকাৰৰ প্ৰকল্প? (ক) ব্যাখ্যামূলক (খ) বৰ্ণনামূলক (গ) সাদৃশ্যমূলক (ঘ) নিষ্ফল উত্তৰঃ (ক) ব্যাখ্যামূলক। |
| ৬। নেপচুন গ্ৰহ কেতিয়া আৱিষ্কাৰ হৈছিল? (ক) ১৮৩৬ (খ) ১৮৪৬ (গ) ১৮৫৬ (ঘ) ১৮৬৬ উত্তৰঃ (খ) ১৮৪৬। |
| ৭। ‘Vera Causa’ শব্দৰ অৰ্থ কি? (ক) মিথ্যা কাৰণ (খ) প্ৰকৃত কাৰণ (গ) সম্ভাৱ্য কাৰণ (ঘ) অসম্ভৱ কাৰণ উত্তৰঃ (খ) প্ৰকৃত কাৰণ। |
| ৮। ‘Experimentum Crucis’ৰ অৰ্থ কি? (ক) সাধাৰণ পৰীক্ষণ (খ) নিৰ্ণায়ক পৰীক্ষণ (গ) প্ৰাথমিক পৰীক্ষণ (ঘ) চূড়ান্ত পৰীক্ষণ উত্তৰঃ (খ) নিৰ্ণায়ক পৰীক্ষণ। |
| ৯। ‘Occam’s Razor’ৰ মতে এটা ভাল প্ৰকল্পৰ গুণ কি? (ক) জটিলতা (খ) সৰলতা (গ) দীৰ্ঘতা (ঘ) অস্পষ্টতা উত্তৰঃ (খ) সৰলতা। |
| ১০। কোন প্ৰকল্পই কোনো নতুন তথ্য নিদিয়ে? (ক) কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (খ) নিৰ্ণায়ক প্ৰকল্প (গ) নিষ্ফল প্ৰকল্প (ঘ) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প উত্তৰঃ (গ) নিষ্ফল প্ৰকল্প। |
| ১১। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেই প্ৰকাৰ? (ক) এক (খ) দুই (গ) তিনি (ঘ) চাৰি উত্তৰঃ (খ) দুই। |
| ১২। বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত প্ৰকল্প কেই প্ৰকাৰ? (ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ উত্তৰঃ (খ) তিনি। |
| ১৩। কাৰ্যকৰী প্ৰকল্পৰ অংগ্ৰেজী নাম কি? (ক) Crucial Hypothesis (খ) Working Hypothesis (গ) Barren Hypothesis (ঘ) Causal Hypothesis উত্তৰঃ (খ) Working Hypothesis। |
| ১৪। ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ মূলতঃ কি ধৰণৰ প্ৰকল্প আছিল? (ক) সাদৃশ্যমূলক (খ) ব্যাখ্যামূলক (গ) বৰ্ণনামূলক (ঘ) গাণিতিক উত্তৰঃ (খ) ব্যাখ্যামূলক। |
| ১৫। টলেমিৰ ভূকেন্দ্ৰিক প্ৰকল্প কোন প্ৰকাৰ? (ক) ব্যাখ্যামূলক (খ) বৰ্ণনামূলক (গ) সাদৃশ্যমূলক (ঘ) কাৰ্যকৰী উত্তৰঃ (খ) বৰ্ণনামূলক। |
| ১৬। ‘মঙ্গল গ্ৰহত প্ৰাণ আছে’ এইটো কোন প্ৰকল্প? (ক) ব্যাখ্যামূলক (খ) বৰ্ণনামূলক (গ) সাদৃশ্যমূলক (ঘ) নিষ্ফল উত্তৰঃ (গ) সাদৃশ্যমূলক। |
| ১৭। কোনে নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্তৰ ধাৰণা প্ৰথম প্ৰৱৰ্তন কৰে? (ক) মিল (খ) বেকন (গ) নিউটন (ঘ) ডাৰৱিন উত্তৰঃ (খ) বেকন। |
| ১৮। বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ আত্মা স্বৰূপ কি? (ক) সূত্ৰ (খ) প্ৰকল্প (গ) তত্ত্ব (ঘ) প্ৰমাণ উত্তৰঃ (খ) প্ৰকল্প। |
| ১৯। ‘কেপলাৰৰ গ্ৰহৰ গতিৰ সূত্ৰ’ মূলতঃ কোন ধৰণৰ প্ৰকল্প? (ক) গাণিতিক (খ) বৰ্ণনামূলক (গ) সাদৃশ্যমূলক (ঘ) নিষ্ফল উত্তৰঃ (ক) গাণিতিক। |
| ২০। কোনটো বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্ত নহয়? (ক) সত্যাপনযোগ্যতা (খ) প্ৰাসংগিকতা (গ) স্ব-বিৰোধিতা (ঘ) সৰলতা উত্তৰঃ (গ) স্ব-বিৰোধিতা। |
| ২১। প্ৰকল্পৰ মূল উৎস কি? (ক) কল্পনা (খ) নিৰীক্ষণ (গ) পৰীক্ষণ (ঘ) প্ৰমাণ উত্তৰঃ (খ) নিৰীক্ষণ। |
| ২২। ‘Hupotithenai’ শব্দৰ অৰ্থ কি? (ক) ওপৰত স্থাপন কৰা (খ) তলত স্থাপন কৰা (গ) মাজত স্থাপন কৰা (ঘ) বাহিৰত স্থাপন কৰা উত্তৰঃ (খ) তলত স্থাপন কৰা। |
| ২৩। প্ৰকল্পৰ চূড়ান্ত স্তৰ কোনটো? (ক) নিৰীক্ষণ (খ) ধাৰণা গঠন (গ) সিদ্ধান্ত অনুমান (ঘ) প্ৰমাণীকৰণ উত্তৰঃ (ঘ) প্ৰমাণীকৰণ। |
| ২৪। বৈজ্ঞানিক আগমনৰ প্ৰথম স্তৰ কি? (ক) প্ৰকল্প গঠন (খ) প্ৰমাণীকৰণ (গ) সিদ্ধান্ত (ঘ) সাৰ্বজনীনকৰণ উত্তৰঃ (ক) প্ৰকল্প গঠন। |
| ২৫। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ মূলতঃ কোন বিষয়ক প্ৰকল্প? (ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় (খ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় (গ) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি (ঘ) গাণিতিক উত্তৰঃ (খ) নিয়ম সম্পৰ্কীয়। |
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
| ১। ‘Hypothesis’ শব্দটো ______ ভাষাৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ গ্ৰীক। |
| ২। মিলৰ মতে প্ৰকল্পৰ ______ টা স্তৰ আছে। উত্তৰঃ চাৰি। |
| ৩। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্প ______ প্ৰকাৰৰ। উত্তৰঃ তিনি। |
| ৪। প্ৰকল্পৰ মূল উৎস হৈছে ______। উত্তৰঃ নিৰীক্ষণ। |
| ৫। নেপচুন গ্ৰহ ______ চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল। উত্তৰঃ ১৮৪৬। |
| ৬। ‘Vera Causa’ৰ অৰ্থ ______। উত্তৰঃ প্ৰকৃত কাৰণ। |
| ৭। ‘Experimentum Crucis’ৰ অসমীয়া অৰ্থ ______। উত্তৰঃ নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত। |
| ৮। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ ______ প্ৰকাৰ। উত্তৰঃ দুই। |
| ৯। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ এক ______ প্ৰকল্প। উত্তৰঃ নিয়ম সম্পৰ্কীয়। |
| ১০। অনাৱশ্যক জটিলতা পৰিহাৰ কৰাৰ নীতিক ______ Razor বোলে। উত্তৰঃ Occam’s। |
| ১১। যি প্ৰকল্পৰ পৰা কোনো নতুন সিদ্ধান্ত নিৰ্গমন কৰিব নোৱাৰি, তাকে ______ প্ৰকল্প বোলে। উত্তৰঃ নিষ্ফল। |
| ১২। অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিবলৈ গৃহীত সাময়িক প্ৰকল্পক ______ প্ৰকল্প বোলে। উত্তৰঃ কাৰ্যকৰী। |
| ১৩। দুই শ্ৰেণীৰ ঘটনাৰ মাজৰ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গঠিত প্ৰকল্পক ______ প্ৰকল্প বোলে। উত্তৰঃ সাদৃশ্যমূলক। |
| ১৪। ডাৰৱিনৰ বিৱৰ্তনবাদ এক ______ প্ৰকল্প। উত্তৰঃ ব্যাখ্যামূলক। |
| ১৫। টলেমিৰ ভূকেন্দ্ৰিক প্ৰকল্প এক ______ প্ৰকল্প। উত্তৰঃ বৰ্ণনামূলক। |
| ১৬। প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰ হৈছে প্ৰাকৃতিক ______ৰ নিৰীক্ষণ। উত্তৰঃ ঘটনা। |
| ১৭। প্ৰকল্পৰ অন্তিম স্তৰ হৈছে ______। উত্তৰঃ প্ৰমাণীকৰণ। |
| ১৮। কেপলাৰৰ গ্ৰহৰ গতিৰ সূত্ৰ মূলতঃ এক ______ প্ৰকল্প। উত্তৰঃ গাণিতিক। |
| ১৯। প্ৰকল্পৰ ধাৰণা প্ৰথমে ______ৰ যুক্তিবিজ্ঞানৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ গ্ৰীক। |
| ২০। বহুবাৰ পৰীক্ষিত প্ৰকল্পক ______ বোলে। উত্তৰঃ তত্ত্ব। |
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True / False)
| ১। প্ৰকল্প এক স্থায়ী আৰু নিশ্চিত ধাৰণা। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকল্প সাময়িক আৰু অনুমানমূলক।) |
| ২। প্ৰকল্পৰ স্তৰ চাৰিটা। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ৩। প্ৰকল্প সত্যাপনযোগ্য হ’ব নালাগে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকল্প অৱশ্যেই সত্যাপনযোগ্য হ’ব লাগে।) |
| ৪। নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ সূত্ৰ এক ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ৫। প্ৰকল্পৰ মূল উৎস হৈছে কল্পনা। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকল্পৰ মূল উৎস হৈছে নিৰীক্ষণ।) |
| ৬। প্ৰকল্প হৈছে এক দক্ষতাপূৰ্ণ কাৰ্য। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ৭। ‘Vera Causa’ৰ অৰ্থ মিথ্যা কাৰণ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকৃত কাৰণ।) |
| ৮। নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্তৰ ধাৰণা ফ্ৰান্সিচ বেকনে আগবঢ়াইছিল। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ৯। নিষ্ফল প্ৰকল্পই নতুন আৱিষ্কাৰৰ ভেঁটি গঢ়ে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (নিষ্ফল প্ৰকল্পই কোনো নতুন তথ্য নিদিয়ে।) |
| ১০। প্ৰকল্প আৰু সূত্ৰ একে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকল্প সাময়িক, সূত্ৰ সাৰ্বজনীন।) |
| ১১। প্ৰকল্প বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ আত্মা। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ১২। প্ৰকল্প সদায় সত্য হয়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰকল্প মিথ্যাও হ’ব পাৰে।) |
| ১৩। ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্প তিনি প্ৰকাৰৰ—ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক আৰু সাদৃশ্যমূলক। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ১৪। প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেৱল প্ৰত্যক্ষভাৱে কৰিব পাৰি। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ দুয়ো ধৰণে কৰিব পাৰি।) |
| ১৫। প্ৰকল্প সুপ্ৰতিষ্ঠিত নিয়মৰ লগত সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগে। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ১৬। নেপচুনৰ আৱিষ্কাৰ এক কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পৰ ফল। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ১৭। সৰলতা বৈধ প্ৰকল্পৰ এক চৰ্ত নহয়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সৰলতা বৈধ প্ৰকল্পৰ এক প্ৰধান চৰ্ত।) |
| ১৮। কেপলাৰৰ গ্ৰহৰ গতিৰ সূত্ৰ এক গাণিতিক প্ৰকল্পৰ উদাহৰণ। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ১৯। বহুবাৰ পৰীক্ষিত প্ৰকল্পই তত্ত্ব হয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ। |
| ২০। প্ৰকল্প মাত্ৰ বিজ্ঞানতে ব্যৱহৃত হয়, দৈনন্দিন জীৱনত নহয়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (দৈনন্দিন জীৱনতো প্ৰকল্প ব্যৱহৃত হয়।) |
মিলোৱা (Matching)
| স্তম্ভ ক | স্তম্ভ খ |
|---|---|
| ১। Hypothesis | (ক) প্ৰকৃত কাৰণ |
| ২। Vera Causa | (খ) নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত |
| ৩। Experimentum Crucis | (গ) সাময়িক অনুমান |
| ৪। Working Hypothesis | (ঘ) সৰলতাৰ নীতি |
| ৫। Occam’s Razor | (ঙ) কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প |
| ৬। Barren Hypothesis | (চ) ১৮৪৬ |
| ৭। নেপচুন আৱিষ্কাৰ | (ছ) নিষ্ফল প্ৰকল্প |
| ৮। ষ্টেবিং | (জ) ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক, সাদৃশ্যমূলক |
উত্তৰঃ ১—গ, ২—ক, ৩—খ, ৪—ঙ, ৫—ঘ, ৬—ছ, ৭—চ, ৮—জ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Hypothesis | প্ৰকল্প |
| Hupotithenai | তলত স্থাপন কৰা (গ্ৰীক) |
| Observation | নিৰীক্ষণ |
| Phenomenon | ঘটনা |
| Supposition | অনুমান |
| Tentative | সাময়িক |
| Verifiability | সত্যাপনযোগ্যতা |
| Verification | প্ৰমাণীকৰণ |
| Direct Verification | প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ |
| Indirect Verification | পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ |
| Vera Causa | প্ৰকৃত কাৰণ |
| Experimentum Crucis | নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত |
| Crucial Instance | নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত |
| Working Hypothesis | কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প |
| Crucial Hypothesis | নিৰ্ণায়ক প্ৰকল্প |
| Barren Hypothesis | নিষ্ফল প্ৰকল্প |
| Causal Hypothesis | কাৰণমূলক প্ৰকল্প |
| Mathematical Hypothesis | গাণিতিক প্ৰকল্প |
| Explanatory Hypothesis | ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প |
| Descriptive Hypothesis | বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প |
| Analogical Hypothesis | সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প |
| Hypothesis concerning Agent | কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প |
| Hypothesis concerning Law | নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প |
| Hypothesis concerning Collocation | পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প |
| Theory | তত্ত্ব |
| Law | সূত্ৰ |
| Predictive Power | ভৱিষ্যৎবাণী শক্তি |
| Relevance | প্ৰাসংগিকতা |
| Consistency | সংগতিপূৰ্ণতা |
| Simplicity | সৰলতা |
| Self-contradiction | স্ব-বিৰোধিতা |
| Occam’s Razor | সৰলতাৰ নীতি |
| Scientific Inquiry | বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধান |
| Induction | আগমন |
| Deduction | নিৰ্গমন |
| Cause and Effect | কাৰণ আৰু কাৰ্য |
| Antecedent | পূৰ্বৱৰ্তী |
| Consequent | পৰৱৰ্তী |
| Empirical | অভিজ্ঞতাজনিত |
| Provisional | প্ৰাৰম্ভিক |
প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে তোমাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব। প্ৰকল্প হৈছে বিজ্ঞানৰ ভেঁটি—সেয়ে এই অধ্যায়টো ভালদৰে বুজিব লাগে। অধিক ASSEB Class 12 অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে hslcguru.com চাওক। শুভ অধ্যয়ন!