Class 12 Logic and Philosophy Chapter 2 Question Answer | আগমনৰ ভিত্তি (Foundation of Induction) | ASSEB
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ইয়াত আমি ASSEB (Assam State School Education Board) দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিকৰ (Class 12) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় — আগমনৰ ভিত্তি (Foundation/Grounds of Induction) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে উপযোগী প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা আগবঢ়াইছোঁ। এই অধ্যায়ত আগমন অনুমানৰ দুটা প্ৰধান ভিত্তি — কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম (Law of Causation) আৰু প্ৰকৃতিৰ একৰূপতাৰ নিয়ম (Law of Uniformity of Nature) — সবিশেষ আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে কাৰণৰ লক্ষণ, কাৰণৰ পৰিমাণগত আৰু গুণগত স্বৰূপ, কাৰণ-বহুত্ব (Plurality of Causes), মিল আৰু বেইনৰ মতবাদ, পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ আদিৰ বিষয়েও সবিশেষ আলোচনা কৰা হৈছে।
এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ ASSEB-ৰ পাঠ্যপুথিৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে আৰু ইয়াত অতি চমু (১ নম্বৰ), চমু (২ নম্বৰ), আৰু দীঘল (৩/৪/৬ নম্বৰ) উত্তৰৰ প্ৰশ্ন, MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা প্ৰশ্ন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। পৰীক্ষাত উচ্চ নম্বৰ লাভৰ বাবে এই সম্পূৰ্ণ আলোচনাটো বিশেষ সহায়ক হ’ব।
অধ্যায়ৰ সাৰাংশ (Chapter Summary)
আগমন অনুমানৰ ধাৰণা: আগমন (Induction) হ’ল এনে এক অনুমান প্ৰক্ৰিয়া য’ত কেইটামান বিশেষ ঘটনা পৰ্যৱেক্ষণৰ পৰা এক সাৰ্বিক বচনলৈ উপনীত হ’ব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, কেইটামান কাউৰী ক’লা দেখি আমি সিদ্ধান্ত লওঁ — “সকলো কাউৰী ক’লা”। বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ যোৱা এই উপন্যাসক ‘আগমনিক উলম্ফন’ (Inductive Leap) বুলি কোৱা হয়।
আগমনৰ ভিত্তি কিয় প্ৰয়োজন: আগমনিক উলম্ফন যুক্তিযুক্ত হ’বলৈ হ’লে কিছুমান মৌলিক নীতি বা ভিত্তিৰ সহায় ল’ব লাগে। এই ভিত্তিসমূহেই আগমন অনুমানক প্ৰামাণিকতা প্ৰদান কৰে। ভিত্তিসমূহ নাথাকিলে আগমনে দিয়া সাৰ্বিক সিদ্ধান্ত নিৰাপদ নহয়।
আগমনৰ ভিত্তিৰ প্ৰকাৰ: আগমনৰ ভিত্তি দুই প্ৰকাৰৰ — (১) আকাৰগত ভিত্তি (Formal Grounds) আৰু (২) বস্তুগত ভিত্তি (Material Grounds)। আকাৰগত ভিত্তিয়ে আগমনৰ যুক্তিগত বা তাত্ত্বিক ভেটি প্ৰদান কৰে; বস্তুগত ভিত্তিয়ে আগমনৰ বাবে সামগ্ৰী বা তথ্য সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা কৰে।
আকাৰগত ভিত্তি: আকাৰগত ভিত্তি দুটা — (ক) কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম (Law of Causation) অৰ্থাৎ প্ৰতিটো কাৰ্যৰ এক কাৰণ আছে; (খ) প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম (Law of Uniformity of Nature) অৰ্থাৎ একে অৱস্থাত প্ৰকৃতিয়ে একেদৰে আচৰণ কৰে।
বস্তুগত ভিত্তি: বস্তুগত ভিত্তি হ’ল পৰ্যৱেক্ষণ (Observation) আৰু পৰীক্ষণ (Experiment)। ইয়াৰ দ্বাৰাই আগমন অনুমানে প্ৰয়োজনীয় তথ্য আৰু সামগ্ৰী লাভ কৰে।
কাৰণৰ স্বৰূপ: জনপ্ৰিয় অৰ্থত কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী সৰল ঘটনা। কিন্তু বৈজ্ঞানিক অৰ্থত — মিলৰ মতে — “কাৰণ হ’ল সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি”। কাৰ্ভেথ ৰীডে কাৰণক “শৰ্তহীন, নিয়ত আৰু অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা” বুলি সংজ্ঞা দিছে। গুণগতভাৱে কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী; পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ।
কাৰণ-বহুত্ব (Plurality of Causes): মিলৰ মতে — একে কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে। যেনে — মৃত্যু বিষপানৰ পৰা, ৰোগৰ পৰা, দুৰ্ঘটনাৰ পৰা ঘটিব পাৰে। কিন্তু এই মতবাদটো নানা সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে।
Summary in English
This chapter explores the Foundation/Grounds of Induction, the principles that justify the inductive leap from particular observations to universal generalisations. Induction depends on two kinds of grounds: Formal Grounds, which include the Law of Causation (every event has a cause) and the Law of Uniformity of Nature (the same cause produces the same effect under the same conditions); and Material Grounds, which include observation and experiment as sources of empirical data.
The chapter examines the popular and scientific notions of cause. Popularly, a cause is the immediately preceding event; scientifically, J.S. Mill defined cause as “the sum total of positive and negative conditions”, while Carveth Read described it as the “unconditional, invariable, immediate antecedent” qualitatively, and quantitatively equal to the effect. The chapter also discusses Aristotle’s four causes — material, formal, efficient, and final — and the doctrine of Plurality of Causes, which Mill defended but which faces serious criticism from logicians like Bain and Bain’s followers. Finally, the chapter explores observation and experiment as the empirical or material grounds, distinguishing them through views of Bain (“Observation is finding a fact; experiment is making one”) and Jevons (they differ in degree, not kind).
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
(ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type — 1 Mark)
১। আগমনৰ ভিত্তি কিমান প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ আগমনৰ ভিত্তি দুই প্ৰকাৰৰ — (ক) আকাৰগত ভিত্তি (Formal Grounds) আৰু (খ) বস্তুগত ভিত্তি (Material Grounds)।
২। আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি দুটা কি কি?
উত্তৰঃ আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি দুটা হ’ল — (ক) কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম (Law of Causation) আৰু (খ) প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম (Law of Uniformity of Nature)।
৩। আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি কি কি?
উত্তৰঃ আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি হ’ল — পৰ্যৱেক্ষণ (Observation) আৰু পৰীক্ষণ (Experiment)।
৪। আগমনিক উলম্ফন (Inductive Leap) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিশেষ ঘটনাৰ পৰা সাৰ্বিক সিদ্ধান্তলৈ যোৱা অনুমানৰ লম্ফটোক আগমনিক উলম্ফন বোলে।
৫। কাৰ্য-কাৰণ নিয়মৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিটো ঘটনাৰ এক কাৰণ আছে আৰু একে কাৰণে একে কাৰ্য উৎপন্ন কৰে — এয়েই কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম।
৬। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়মৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ একে অৱস্থাত প্ৰকৃতিয়ে একেদৰে আচৰণ কৰে — এয়েই প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম।
৭। কাৰণ কি (গুণগত আৰু পৰিমাণগত দিশৰ পৰা)?
উত্তৰঃ গুণগতভাৱে কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ শৰ্তহীন, নিয়ত আৰু অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা; পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ।
৮। “কাৰণ হ’ল সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি” — এই উক্তি কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তি জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ (J.S. Mill)।
৯। “পৰ্যৱেক্ষণ হ’ল তথ্য বিচাৰি উলিওৱা; পৰীক্ষণ হ’ল তথ্য সৃষ্টি কৰা” — কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ এই উক্তি আলেকজেণ্ডাৰ বেইনৰ (Alexander Bain)।
১০। জেভনছৰ মতে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ জেভনছৰ (Jevons) মতে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত পাৰ্থক্য পৰিমাণগত (Degree), গুণগত (Kind) নহয়।
১১। কাৰণ-বহুত্ব মতবাদৰ প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰঃ কাৰণ-বহুত্ব মতবাদৰ প্ৰৱক্তা জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল।
১২। এৰিষ্টটলৰ চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলৰ চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণ হ’ল — (ক) উপাদান কাৰণ, (খ) আকাৰগত কাৰণ, (গ) নিমিত্ত কাৰণ আৰু (ঘ) উদ্দেশ্য বা পৰিণাম কাৰণ।
১৩। “কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ অব্যৱহিত নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা” — কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ এই উক্তি ডেভিদ হিউমৰ (David Hume)।
১৪। ‘Post Hoc Ergo Propter Hoc’ ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ইয়াৰ অৰ্থ — “ইয়াৰ পিছত, সেয়ে ইয়াৰ কাৰণে”। অৰ্থাৎ যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকে কাৰণ বুলি ভুলকৈ ধৰি লোৱা।
১৫। উপাধি (Condition) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কাৰণৰ অপৰিহাৰ্য অংশবোৰক উপাধি বোলে। উপাধি দুই প্ৰকাৰৰ — সদৰ্থক উপাধি আৰু নঞৰ্থক উপাধি।
১৬। সদৰ্থক উপাধি কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি সকলো উপাদানৰ সমাৱেশৰ ফলত কাৰ্য সম্পন্ন হয়, সেই উপাদানসমূহৰ সমষ্টিকে সদৰ্থক উপাধি বোলে।
১৭। নঞৰ্থক উপাধি কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবিলাক বাধা বা প্ৰতিবন্ধক নাথাকিলেহে কাৰ্য সম্পন্ন হয়, সেইবিলাক প্ৰতিবন্ধকৰ অনুপস্থিতিকে নঞৰ্থক উপাধি বোলে।
১৮। প্ৰকৃতিৰ আচৰণ ৰূপ কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ আচৰণ একৰূপী।
১৯। সকলো বস্তু কিহৰ সহায়ত আহৰণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাৰ সহায়ত।
২০। প্ৰকৃতিত ঘটনাবোৰৰ মাজত কেনেধৰণৰ সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ সামন্তৰিক বা সমান্তৰাল (Parallel) সম্পৰ্ক।
২১। পদাৰ্থবিজ্ঞানত প্ৰকৃতিৰ মূল নিয়মটো কি?
উত্তৰঃ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি (Law of Gravitation)।
২২। আকাৰৰ ফালৰ পৰা প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিটোক কেইটা ভাগত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ দুটা ভাগত — সাদৃশ্যমূলক একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণমূলক একৰূপতা।
২৩। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিটো কোন আগমনৰ ভিত্তি?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক আগমনৰ ভিত্তি।
২৪। তৰ্কবিজ্ঞানৰ এটা আৱশ্যস্বীকাৰ্য স্বতঃসিদ্ধ নিয়ম কোনটো?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম।
২৫। উপাদানগত কাৰণ (Material Cause) কি?
উত্তৰঃ যি উপাদান বা পদাৰ্থৰ দ্বাৰা কাৰ্য উৎপন্ন কৰা হয়, তাকে উপাদানগত কাৰণ বোলে। যেনে — মাটিৰ পাত্ৰৰ উপাদান কাৰণ মাটি।
২৬। আকাৰগত কাৰণ (Formal Cause) কি?
উত্তৰঃ যি আকাৰ বা ৰূপৰ দ্বাৰা কোনো বস্তুৰ স্বৰূপ নিৰ্ধাৰিত হয় তাকে আকাৰগত কাৰণ বোলে।
২৭। নিমিত্ত কাৰণ (Efficient Cause) কি?
উত্তৰঃ যি কৰ্তা বা কাৰিকৰে কাৰ্য সম্পাদন কৰে, তাক নিমিত্ত কাৰণ বোলে। যেনে — মাটিৰ পাত্ৰৰ নিমিত্ত কাৰণ কুমাৰ।
২৮। উদ্দেশ্য কাৰণ (Final Cause) কি?
উত্তৰঃ যি উদ্দেশ্যৰ বাবে কাৰ্য সম্পাদিত হয়, তাকে উদ্দেশ্য বা পৰিণাম কাৰণ বোলে।
২৯। কাৰ্ভেথ ৰীডে কাৰণৰ কেনে সংজ্ঞা দিছে?
উত্তৰঃ কাৰ্ভেথ ৰীডৰ মতে — “কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা আৰু পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ ও কাৰ্য সমপৰিমাণৰ”।
৩০। আগমনৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ বিশেষ ঘটনাৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত সাৰ্বিক সত্যৰ স্থাপন কৰা।
(খ) চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type — 2 Marks)
১। আগমন (Induction) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিশেষ ঘটনাবিলাকৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত সাৰ্বিক সিদ্ধান্তলৈ উপনীত হোৱা যুক্তিৰ প্ৰক্ৰিয়াকে আগমন বোলে। যেনে — কেইটামান কাউৰী ক’লা দেখি “সকলো কাউৰী ক’লা” বুলি সিদ্ধান্ত লোৱা। আগমন বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ গতি কৰে।
২। আগমনৰ ভিত্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ আগমনৰ ভিত্তি হ’ল সেই মৌলিক নিয়ম বা প্ৰক্ৰিয়াসমূহ যিবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আগমন অনুমানে বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ লম্ফ দিয়ে। ভিত্তি দুই প্ৰকাৰৰ — আকাৰগত ভিত্তি আৰু বস্তুগত ভিত্তি। এই ভিত্তিসমূহে আগমনিক সিদ্ধান্তক প্ৰামাণিকতা প্ৰদান কৰে।
৩। আকাৰগত ভিত্তি আৰু বস্তুগত ভিত্তিৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ আকাৰগত ভিত্তিয়ে আগমনৰ যুক্তিগত বা তাত্ত্বিক ভেটি দিয়ে — যেনে কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম আৰু একৰূপতা নিয়ম। বস্তুগত ভিত্তিয়ে আগমনৰ বাবে অভিজ্ঞতাজনিত তথ্য বা সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰে — যেনে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ। প্ৰথমটোৱে নিয়ম দিয়ে; দ্বিতীয়টোৱে তথ্য দিয়ে।
৪। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এই নিয়ম অনুসৰি একে অৱস্থাত প্ৰকৃতিয়ে একেদৰে আচৰণ কৰে। যি অৱস্থাত যি ঘটনা ঘটিছে, অনুৰূপ অৱস্থাত সেই ঘটনা আকৌ ঘটিব। যেনে — সূৰ্য আজি পূবফালে উদয় হৈছে, কালিও পূবফালে উদয় হ’ব। এই নিয়মে প্ৰকৃতিৰ আচৰণৰ অপৰিৱৰ্তনীয়তা প্ৰকাশ কৰে।
৫। কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এই নিয়ম অনুসৰি প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো ঘটনাৰ এক কাৰণ আছে আৰু একে কাৰণে একে অৱস্থাত একে কাৰ্য উৎপন্ন কৰে। কোনো ঘটনা কাৰণ অবিহনে ঘটিব নোৱাৰে। কাৰ্য-কাৰণ নিয়মৰ ভিত্তিতেই আমি বিশেষ পৰ্যৱেক্ষণৰ পৰা সাৰ্বিক সিদ্ধান্তলৈ আগবাঢ়িব পাৰোঁ।
৬। কাৰণৰ জনপ্ৰিয় আৰু বৈজ্ঞানিক ধাৰণাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ জনপ্ৰিয় অৰ্থত কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ পূৰ্বে ঘটা কোনো এটা প্ৰধান ঘটনা — যেনে আগুনে ঘৰ পুৰাইছে। বৈজ্ঞানিক অৰ্থত কাৰণ হ’ল সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাধিৰ সমষ্টি — অৰ্থাৎ সকলো অপৰিহাৰ্য চৰ্ত একেলগে উপস্থিত হ’লেহে কাৰ্য সম্পন্ন হয়। বৈজ্ঞানিক ধাৰণাটো অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু সঠিক।
৭। কাৰণৰ গুণগত লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ গুণগত দিশৰ পৰা কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ — (ক) শৰ্তহীন পূৰ্বৱৰ্তী, (খ) নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী আৰু (গ) অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। অৰ্থাৎ কাৰণে অন্য কোনো শৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, সদায় কাৰ্যৰ আগে আগে ঘটে আৰু কাৰ্যৰ ঠিক আগেই উপস্থিত থাকে।
৮। কাৰণৰ পৰিমাণগত লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ পৰিমাণগত দিশৰ পৰা কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ। কাৰণৰ দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ পৰিমাণ কাৰ্যৰ দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ পৰিমাণৰ সমান। দ্ৰব্যৰ অবিনশ্বৰতা আৰু শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা নিয়মে এই নীতি সমৰ্থন কৰে।
৯। সদৰ্থক উপাধি আৰু নঞৰ্থক উপাধিৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সদৰ্থক উপাধি হ’ল সেই উপাদানসমূহ যিবোৰ উপস্থিত থাকিলে কাৰ্য সম্পন্ন হয়। নঞৰ্থক উপাধি হ’ল সেই প্ৰতিবন্ধকসমূহ যিবোৰৰ অনুপস্থিতি কাৰ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। উদাহৰণস্বৰূপে — গচকি জ্বলিবলৈ অম্লজান (সদৰ্থক) লাগে আৰু পানীৰ অনুপস্থিতি (নঞৰ্থক) লাগে।
১০। কাৰণ-বহুত্ব মতবাদ কি?
উত্তৰঃ জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ মতবাদ অনুসৰি একে কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বা অৱস্থাত বিভিন্ন কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে। যেনে — মৃত্যু বিষপানৰ পৰা, ৰোগৰ পৰা, দুৰ্ঘটনাৰ পৰা ঘটিব পাৰে। সাধাৰণ মানুহৰ অভিজ্ঞতাত একে কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণ পৰিলক্ষিত হয়।
১১। এৰিষ্টটলৰ চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলৰ মতে কাৰণ চাৰি প্ৰকাৰৰ — (ক) উপাদান কাৰণ: যাৰ পৰা বস্তু গঢ় লয় (যেনে মাটি); (খ) আকাৰগত কাৰণ: যি বস্তুৰ ৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰে; (গ) নিমিত্ত কাৰণ: যি কৰ্তাই কাৰ্য সম্পাদন কৰে (যেনে কুমাৰ); (ঘ) উদ্দেশ্য কাৰণ: যি লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ কাৰ্য কৰা হয়।
১২। পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ পৰ্যৱেক্ষণত প্ৰাকৃতিকভাৱে ঘটা ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়; পৰীক্ষণত কৃত্ৰিমভাৱে অৱস্থা সৃষ্টি কৰি ঘটনা ঘটোৱা হয়। পৰ্যৱেক্ষণ আমাৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত; পৰীক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণাধীন। বেইনৰ ভাষাত — “পৰ্যৱেক্ষণ হ’ল তথ্য বিচাৰি লোৱা; পৰীক্ষণ হ’ল তথ্য সৃষ্টি কৰা”।
১৩। ‘Post Hoc Ergo Propter Hoc’ দোষ কি?
উত্তৰঃ এই দোষৰ অৰ্থ — “ইয়াৰ পিছত হোৱা ঘটনা সেয়ে ইয়াৰ ফল”। কেৱল পূৰ্বৱৰ্তিত্বৰ ভিত্তিত যিকোনো ঘটনাকে কাৰণ বুলি ভুলকৈ গণ্য কৰিলে এই দোষ ঘটে। কাৰণ হ’বলৈ পূৰ্বৱৰ্তিত্বৰ লগতে শৰ্তহীনতা আৰু নিয়ত সংযোগো প্ৰয়োজন।
১৪। পৰ্যৱেক্ষণৰ দুটা দোষ কি কি?
উত্তৰঃ পৰ্যৱেক্ষণৰ দুটা দোষ হ’ল — (ক) অপৰ্যৱেক্ষণ (Non-observation): প্ৰাসংগিক তথ্য চকুৰ পৰা এৰি দিয়া; (খ) কু-পৰ্যৱেক্ষণ (Mal-observation): তথ্যক ভুল ৰূপত প্ৰত্যক্ষ কৰা।
১৫। আৱশ্যিক আৰু পৰ্যাপ্ত শৰ্তৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ আৱশ্যিক শৰ্ত (Necessary Condition) সেইটোৱেই যি অবিহনে কাৰ্য সম্পন্ন হ’ব নোৱাৰে। পৰ্যাপ্ত শৰ্ত (Sufficient Condition) সেইটোৱেই যি উপস্থিত থাকিলে কাৰ্য নিশ্চিতভাৱে সম্পন্ন হয়। প্ৰকৃত কাৰণ আৱশ্যিক আৰু পৰ্যাপ্ত — দুয়োটাই হোৱা উচিত।
১৬। নৈসৰ্গিক আৰু কৃত্ৰিম আগমনৰ পাৰ্থক্য চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নৈসৰ্গিক আগমনত প্ৰকৃতিৰ ঘটনাবোৰ যিদৰে ঘটে সেইদৰেই পৰ্যৱেক্ষণ কৰা হয় আৰু সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। কৃত্ৰিম আগমনত পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে কৃত্ৰিম পৰিৱেশ গঢ়ি ঘটনা সৃষ্টি কৰি সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। বৈজ্ঞানিক আগমন প্ৰধানতঃ কৃত্ৰিম।
(গ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type — 3/4/6 Marks)
১। আগমনৰ ভিত্তি বুলিলে কি বুজা? আগমনৰ ভিত্তিৰ প্ৰকাৰভেদ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমনৰ ভিত্তিৰ ধাৰণা: আগমন অনুমানে কেইটামান বিশেষ ঘটনাৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ পৰা সাৰ্বিক সিদ্ধান্তলৈ লম্ফ দিয়ে। এই লম্ফ যুক্তিযুক্ত হ’বলৈ হ’লে কিছুমান মৌলিক নিয়ম বা প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায় ল’ব লাগে। সেই নিয়ম বা প্ৰক্ৰিয়াসমূহকেই আগমনৰ ভিত্তি (Grounds of Induction) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰকাৰভেদ: আগমনৰ ভিত্তি দুই প্ৰকাৰৰ —
(ক) আকাৰগত ভিত্তি (Formal Grounds): এইবোৰ হ’ল আগমনৰ যুক্তিগত বা তাত্ত্বিক ভেটি। এই ভিত্তিয়ে আগমনিক সিদ্ধান্তক প্ৰামাণিকতা প্ৰদান কৰে। আকাৰগত ভিত্তি দুটা — (১) কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম, (২) প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম।
(খ) বস্তুগত ভিত্তি (Material Grounds): এইবোৰ হ’ল আগমনৰ অভিজ্ঞতাজনিত ভেটি। ইয়াৰ দ্বাৰাই আগমনে প্ৰয়োজনীয় তথ্য আৰু সামগ্ৰী লাভ কৰে। বস্তুগত ভিত্তি দুটা — (১) পৰ্যৱেক্ষণ আৰু (২) পৰীক্ষণ।
সিদ্ধান্ত: আকাৰগত ভিত্তিয়ে নিয়ম দিয়ে আৰু বস্তুগত ভিত্তিয়ে তথ্য দিয়ে — দুয়োটা একেলগ হৈহে এক বৈধ আগমনিক অনুমান গঠন হয়।
২। কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম (Law of Causation) সবিশেষে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: কাৰ্য-কাৰণ নিয়মৰ মতে — “প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো ঘটনাৰ এক কাৰণ আছে আৰু একে কাৰণে একে অৱস্থাত একে কাৰ্য উৎপন্ন কৰে”। কোনো ঘটনা কাৰণ অবিহনে ঘটিব নোৱাৰে।
মূল ভাব: এই নিয়ম দুটা ভাগত বিভক্ত —
(১) কাৰ্যৰ নিয়মীয়তা: প্ৰতিটো কাৰ্যৰ এক কাৰণ আছে।
(২) কাৰণৰ অপৰিহাৰ্যতা: একে কাৰণে সদায় একে কাৰ্য উৎপাদন কৰে।
আগমনৰ ভিত্তি ৰূপে গুৰুত্ব: এই নিয়মৰ ভিত্তিতেই আমি বিশেষ পৰ্যৱেক্ষণৰ পৰা সাৰ্বিক সিদ্ধান্তলৈ আগবাঢ়িব পাৰোঁ। যেনে — পানী ১০০° চেলচিয়াছত উতলিছে দেখি “সকলো পানী ১০০°ত উতলে” বুলি সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰি কেৱল কাৰ্য-কাৰণ নিয়মৰ বাবেই।
সমালোচনা: কিছুমান দাৰ্শনিকৰ মতে এই নিয়ম স্বতঃসিদ্ধ নহয়; ই অভিজ্ঞতাৰ পৰা পোৱা এক সাধাৰণীকৰণ মাত্ৰ। আকৌ কোৱা হয় যে এই নিয়মেই আগমনৰ ভিত্তি হ’লে আগমনৰ ভিত্তি কি — সেইটোৱেই বিচাৰৰ বিষয়। তথাপি এই নিয়মৰ অবিহনে বৈজ্ঞানিক চিন্তা সম্ভৱ নহয়।
৩। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়ম (Law of Uniformity of Nature) সবিশেষে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়মৰ মতে — “একে অৱস্থাত প্ৰকৃতিয়ে একেদৰে আচৰণ কৰে; যি অৱস্থাত যি ঘটনা ঘটে অনুৰূপ অৱস্থাত সেই ঘটনা আকৌ ঘটিব”।
প্ৰকাৰভেদ: আকাৰৰ ফালৰ পৰা এই নিয়ম দুটা ভাগত বিভক্ত —
(ক) সাদৃশ্যমূলক একৰূপতা: প্ৰকৃতিৰ বহু ঘটনাত সাদৃশ্য বা সমান্তৰাল সম্পৰ্ক দেখা যায়।
(খ) কাৰ্য-কাৰণমূলক একৰূপতা: একে কাৰণে সদায় একে কাৰ্য উৎপাদন কৰাৰ একৰূপতা।
আগমনৰ ভিত্তি ৰূপে গুৰুত্ব: বৈজ্ঞানিক আগমনৰ মূল ভেটি এই নিয়ম। প্ৰকৃতিৰ আচৰণ একৰূপ নহ’লে কোনো সাৰ্বিক সিদ্ধান্ত সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন। যেনে — আজি আগুনে দাহ কৰিছে; কালিও আগুনে দাহ কৰিব — এই অনুমান কৰা সম্ভৱ কেৱল একৰূপতাৰ বাবেই।
সমালোচনা: কেইটামান সমালোচকে কয় যে এই নিয়ম বহুতে পূৰ্ণ নহয় (পৰিৱৰ্তন আৰু বৈচিত্ৰ্যো প্ৰকৃতিত আছে)। মিলৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচকে কয় যে তেওঁ একে নিয়মকেই একেলগে পূৰ্বস্বীকাৰ্য আৰু সিদ্ধান্ত ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিছে — যিটো আগমনৰ আঁধাৰ (Paradox of Induction)। তথাপি এই নিয়মৰ অবিহনে বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতি সম্ভৱ নহয়।
৪। কাৰণৰ স্বৰূপ আৰু লক্ষণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰণৰ স্বৰূপ: কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী এনে এক ঘটনা যিটো অবিহনে কাৰ্য সম্পন্ন হ’ব নোৱাৰে। কাৰণৰ ধাৰণা দুধৰণে চোৱা হয় — গুণগত আৰু পৰিমাণগত।
গুণগত লক্ষণ: গুণগত দিশৰ পৰা কাৰণৰ তিনিটা প্ৰধান লক্ষণ আছে —
(১) শৰ্তহীন (Unconditional): কাৰণে অন্য কোনো শৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
(২) নিয়ত (Invariable): কাৰণ সদায় কাৰ্যৰ আগে আগে ঘটে।
(৩) অব্যৱহিত (Immediate): কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ মাজত কোনো অন্য ঘটনাই অন্তৰাল হ’ব নোৱাৰে।
পৰিমাণগত লক্ষণ: পৰিমাণগত দিশৰ পৰা কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ। কাৰণৰ দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ পৰিমাণ কাৰ্যৰ সমান। দ্ৰব্যৰ অবিনশ্বৰতা আৰু শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা নিয়মে এই নীতি সমৰ্থন কৰে।
মিলৰ মত: মিলৰ মতে কাৰণ হ’ল “সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি” (Sum total of positive and negative conditions)। অৰ্থাৎ কাৰণ এটা সৰল ঘটনা নহয় — ই বহুকেইটা শৰ্তৰ সমাৱেশ।
কাৰ্ভেথ ৰীডৰ সংজ্ঞা: কাৰ্ভেথ ৰীডৰ মতে — “কাৰণ হ’ল গুণগতভাৱে কাৰ্যৰ শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী আৰু পৰিমাণগতভাৱে কাৰ্যৰ সমান”।
৫। কাৰণ-বহুত্ব (Plurality of Causes) মতবাদ আলোচনা কৰা আৰু ইয়াৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মতবাদৰ পৰিচয়: কাৰণ-বহুত্ব মতবাদৰ প্ৰৱক্তা জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল। তেওঁৰ মতে — “একে কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বা অৱস্থাত বিভিন্ন কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে”। অৰ্থাৎ এক কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণ থাকিব পাৰে।
উদাহৰণ: মৃত্যু — বিষপানৰ পৰা, ৰোগৰ পৰা, দুৰ্ঘটনাৰ পৰা, বুঢ়া হোৱাৰ পৰা ঘটিব পাৰে। উষ্ণতা — সূৰ্যকিৰণ, আগুন, ঘৰ্ষণ আদিৰ পৰা সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সাধাৰণ অভিজ্ঞতাত একে ফলৰ একাধিক কাৰণ পোৱা যায়।
সমালোচনা:
(১) সমালোচকসকলৰ মতে এই মতবাদ কাৰ্য-কাৰণ নিয়মৰ বিৰোধী। কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ শৰ্তহীন আৰু নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী — গতিকে একে কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণ থাকিব নোৱাৰে।
(২) কাৰ্যবোৰ যিবোৰক একে বুলি ভবা হয় সেইবোৰ প্ৰকৃততে একে নহয়। যেনে — বিষপানৰ মৃত্যু আৰু দুৰ্ঘটনাৰ মৃত্যু দুটা ভিন্ন ধৰণৰ ঘটনা।
(৩) কাৰণৰ সংজ্ঞা অনুসৰি কাৰণ হ’ল সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি — গতিকে প্ৰতিটো বেলেগ কাৰণ আচলতে এক বেলেগ অৱস্থাৰ সমষ্টি।
(৪) কাৰ্যবোৰক যথেষ্ট সূক্ষ্মতাৰে বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে প্ৰতিটো বিশেষ কাৰ্যৰ এক বিশেষ কাৰণহে আছে।
সিদ্ধান্ত: বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণৰ ক্ষেত্ৰত কাৰণ-বহুত্ব মতবাদ গ্ৰহণযোগ্য নহয়; ই কেৱল সাধাৰণ অভিজ্ঞতাৰ অসম্পূৰ্ণ বিশ্লেষণ।
৬। এৰিষ্টটলৰ চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণ সবিশেষে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলে কাৰণৰ চাৰি প্ৰকাৰভেদ কৰিছিল —
(১) উপাদান কাৰণ (Material Cause): যি বস্তু বা পদাৰ্থৰে কোনো বস্তু গঠিত হয়, তাকেই উপাদান কাৰণ বোলে। যেনে — মাটিৰ পাত্ৰৰ উপাদান কাৰণ মাটি; কাঠৰ চৌকীৰ উপাদান কাৰণ কাঠ।
(২) আকাৰগত কাৰণ (Formal Cause): যি ৰূপ বা আকাৰৰ দ্বাৰা বস্তুৰ স্বৰূপ নিৰ্ধাৰিত হয়, তাকেই আকাৰগত কাৰণ বোলে। যেনে — পাত্ৰৰ আকাৰ-নকশাই ইয়াৰ আকাৰগত কাৰণ।
(৩) নিমিত্ত কাৰণ (Efficient Cause): যি কৰ্তা বা শক্তিয়ে কাৰ্য সম্পাদন কৰে, তাকেই নিমিত্ত কাৰণ বোলে। যেনে — পাত্ৰৰ নিমিত্ত কাৰণ কুমাৰ; চৌকীৰ নিমিত্ত কাৰণ ছুতাৰ।
(৪) উদ্দেশ্য বা পৰিণাম কাৰণ (Final Cause): যি উদ্দেশ্য বা লক্ষ্যৰ বাবে কাৰ্য সম্পাদিত হয় তাক উদ্দেশ্য কাৰণ বোলে। যেনে — পাত্ৰৰ উদ্দেশ্য কাৰণ পানী আদি ৰখাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।
আধুনিক বিজ্ঞান: আধুনিক বিজ্ঞানে প্ৰধানতঃ নিমিত্ত কাৰণকেই কাৰণ বুলি স্বীকাৰ কৰে; অন্য তিনিটা প্ৰকাৰক ব্যৱহাৰিক বা দাৰ্শনিক প্ৰসংগত গ্ৰহণ কৰা হয়।
৭। পৰ্যৱেক্ষণ (Observation) আৰু পৰীক্ষণ (Experiment) সবিশেষে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰ্যৱেক্ষণ: প্ৰাকৃতিকভাৱে ঘটা ঘটনাবোৰক যিদৰে ঘটে সেইদৰেই প্ৰত্যক্ষ আৰু লিপিবদ্ধ কৰাকেই পৰ্যৱেক্ষণ বোলে। ইয়াত আমাৰ কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে। যেনে — গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ গতি, ঋতু পৰিৱৰ্তন আদি পৰ্যৱেক্ষণৰ বিষয়।
পৰীক্ষণ: কৃত্ৰিমভাৱে অৱস্থা সৃষ্টি কৰি ঘটনা ঘটোৱা আৰু তাক প্ৰত্যক্ষ কৰাকেই পৰীক্ষণ বোলে। ইয়াত আমাৰ পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ থাকে। যেনে — পৰীক্ষাগাৰত পানীক উতলোৱা।
বেইনৰ মত: আলেকজেণ্ডাৰ বেইনৰ মতে — “পৰ্যৱেক্ষণ হ’ল তথ্য বিচাৰি লোৱা; পৰীক্ষণ হ’ল তথ্য সৃষ্টি কৰা”।
জেভনছৰ মত: জেভনছৰ মতে দুয়োৰে মাজত পাৰ্থক্য পৰিমাণগত (Degree), গুণগত (Kind) নহয় — কাৰণ পৰীক্ষণো এক ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যৱেক্ষণহে।
সুবিধাৰ পাৰ্থক্য:
(১) পৰ্যৱেক্ষণৰ ক্ষেত্ৰ অধিক বহল; পৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰ সংকীৰ্ণ।
(২) পৰীক্ষণত একে ঘটনা বহুবাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰি ফলাফল যাচাই কৰা যায়; পৰ্যৱেক্ষণত নাযায়।
(৩) পৰীক্ষণত শৰ্তসমূহ ইচ্ছানুসৰি পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰি; পৰ্যৱেক্ষণত নোৱাৰি।
সিদ্ধান্ত: পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ — দুয়োটাই আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ অপৰিহাৰ্য সঁজুলি।
৮। পৰ্যৱেক্ষণৰ দোষসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰ্যৱেক্ষণ যদি যথাযথ নহয় তেন্তে আগমনিক সিদ্ধান্ত ভুল হ’ব পাৰে। পৰ্যৱেক্ষণৰ প্ৰধান দোষ দুটা —
(ক) অপৰ্যৱেক্ষণ (Non-observation): প্ৰাসংগিক তথ্য চকুৰ পৰা এৰি দিয়া বা লক্ষ্য নকৰা। দুধৰণে হয় — (i) প্ৰাসংগিক ঘটনা লক্ষ্য নকৰা, (ii) প্ৰাসংগিক উদাহৰণ লক্ষ্য নকৰা।
(খ) কু-পৰ্যৱেক্ষণ (Mal-observation): তথ্যক ভুল ৰূপত প্ৰত্যক্ষ কৰা। ইয়াত কোনো ঘটনাক প্ৰকৃততে যি, তাৰ পৰিৱৰ্তে আন কিবা বুলি ধৰি লোৱা হয়।
উদাহৰণ: অপৰ্যৱেক্ষণৰ ফল হ’ল “সকলো ৰাজহাঁহ বগা” বুলি ভবা — কৃষ্ণ ৰাজহাঁহো আছে সেয়া লক্ষ্য নকৰা। কু-পৰ্যৱেক্ষণৰ উদাহৰণ — দূৰৰ পৰা ঘোঁৰাক হৰিণ বুলি ভবা।
প্ৰতিকাৰ: সাৱধান, সম্পূৰ্ণ আৰু বহুমুখী পৰ্যৱেক্ষণৰ দ্বাৰা এই দোষবোৰৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়।
৯। আগমনিক উলম্ফন (Inductive Leap) বুলিলে কি বুজা? ইয়াক ভিত্তিসমূহে কেনেদৰে যুক্তিযুক্ত কৰে?
উত্তৰঃ আগমনিক উলম্ফনৰ ধাৰণা: আগমন অনুমানে কেইটামান বিশেষ ঘটনা পৰ্যৱেক্ষণ কৰি সকলো অনুৰূপ ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য সাৰ্বিক সিদ্ধান্ত লয়। বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ যোৱা এই লম্ফকেই আগমনিক উলম্ফন বুলি কোৱা হয়।
উদাহৰণ: দহটা কাউৰী দেখি কোৱা — “সকলো কাউৰী ক’লা”। ইয়াত পৰ্যৱেক্ষিত দহটা ঘটনাৰ পৰা পৰ্যৱেক্ষণহীন আনাকাঙ্ক্ষিত কোটি কোটি ঘটনালৈ লম্ফ মাৰিছোঁ।
উলম্ফনৰ যুক্তিযুক্ততা: এই লম্ফ যুক্তিযুক্ত হ’বলৈ আগমনৰ চাৰিটা ভিত্তিৰ সহায় ল’ব লাগে —
(১) কাৰ্য-কাৰণ নিয়মে নিশ্চিত কৰে — প্ৰতিটো ঘটনাৰ এক কাৰণ আছে।
(২) একৰূপতা নিয়মে নিশ্চিত কৰে — একে কাৰণে একে অৱস্থাত একে কাৰ্য উৎপাদন কৰে।
(৩) পৰ্যৱেক্ষণে বিশেষ ঘটনাবোৰৰ সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰে।
(৪) পৰীক্ষণে সেই তথ্য পুনৰাবৃত্তি আৰু নিয়ন্ত্ৰিত শৰ্তত যাচাই কৰে।
সিদ্ধান্ত: এই চাৰিওটা ভিত্তিয়েই আগমনিক উলম্ফনক প্ৰামাণিকতা প্ৰদান কৰি বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ লম্ফক যুক্তিযুক্ত কৰে।
১০। আগমনৰ আঁধাৰ (Paradox of Induction) কি? মিলৰ মতবাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমনৰ আঁধাৰ: মিলৰ মতে প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা নিয়মেই আগমনৰ ভিত্তি। কিন্তু এই নিয়মকেই তেওঁ আগমনৰ পৰা পোৱা সিদ্ধান্ত বুলিও স্বীকাৰ কৰিছে। অৰ্থাৎ একে নিয়মেই একেলগে আগমনৰ পূৰ্বস্বীকাৰ্য আৰু সিদ্ধান্ত। এই বিৰোধাভাসকেই “আগমনৰ আঁধাৰ” বা “Paradox of Induction” বুলি কোৱা হয়।
সমালোচনা:
(১) যদি একৰূপতা নিয়ম আগমনৰ ভিত্তি হয় তেন্তে ইয়াক আগমনৰ পৰা প্ৰমাণ কৰা যাব নোৱাৰে; কিয়নো ই পূৰ্বে দিয়া বস্তু।
(২) যদি ই আগমনৰ পৰা পোৱা সিদ্ধান্ত হয় তেন্তে ই আগমনৰ ভিত্তি হ’ব নোৱাৰে।
(৩) এই দোষৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ আধুনিক যুক্তিবিদসকলে কয় যে একৰূপতা নিয়ম এক স্বতঃসিদ্ধ বা পূৰ্বস্বীকাৰ্য নিয়মহে — ই আগমনৰ ফল নহয়।
সিদ্ধান্ত: মিলৰ মতবাদৰ এই দুৰ্বলতা থাকিলেও তেওঁৰ সংজ্ঞা আৰু কাৰণ-বিশ্লেষণ আগমন তৰ্কবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত মৌলিক অৱদান।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
(ক) বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। আগমনৰ ভিত্তি কিমান প্ৰকাৰৰ?
(ক) এক প্ৰকাৰৰ (খ) দুই প্ৰকাৰৰ (গ) তিনি প্ৰকাৰৰ (ঘ) চাৰি প্ৰকাৰৰ
উত্তৰঃ (খ) দুই প্ৰকাৰৰ।
২। কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম কোনটো ভিত্তি?
(ক) আকাৰগত (খ) বস্তুগত (গ) দুয়োটা (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) আকাৰগত।
৩। আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি কি?
(ক) কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম (খ) একৰূপতা নিয়ম (গ) পৰ্যৱেক্ষণ (ঘ) যুক্তি
উত্তৰঃ (গ) পৰ্যৱেক্ষণ।
৪। প্ৰকৃতিৰ কোনটো বিধি তৰ্কবিজ্ঞানৰ এটা আৱশ্যস্বীকাৰ্য নিয়ম?
(ক) মাধ্যাকৰ্ষণ (খ) একৰূপতা (গ) দ্বন্দ্ব (ঘ) বিকাশ
উত্তৰঃ (খ) একৰূপতা।
৫। আকাৰৰ ফালৰ পৰা প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিটো কেইটা ভাগত ভাগ কৰা হয়?
(ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) দুটা।
৬। পদাৰ্থবিজ্ঞানত প্ৰকৃতিৰ মূল নিয়মটো কি?
(ক) মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি (খ) চুম্বকীয় শক্তি (গ) তাপ (ঘ) পোহৰ
উত্তৰঃ (ক) মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি।
৭। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিৰ অৰ্থ কি?
(ক) প্ৰকৃতিয়ে বিভিন্ন আচৰণ কৰে (খ) একেই পৰিৱেশত প্ৰকৃতিয়ে একেই আচৰণ কৰে (গ) প্ৰকৃতিৰ আচৰণ অপৰিজ্ঞেয় (ঘ) প্ৰকৃতি অস্থিৰ
উত্তৰঃ (খ) একেই পৰিৱেশত প্ৰকৃতিয়ে একেই আচৰণ কৰে।
৮। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিটো কোন আগমনৰ ভিত্তি?
(ক) দাৰ্শনিক (খ) ধৰ্মীয় (গ) বৈজ্ঞানিক (ঘ) সামাজিক
উত্তৰঃ (গ) বৈজ্ঞানিক।
৯। সকলো জ্ঞান কিহৰ সহায়ত আহৰণ কৰা হয়?
(ক) ধ্যান (খ) অভিজ্ঞতা (গ) যুক্তি (ঘ) কল্পনা
উত্তৰঃ (খ) অভিজ্ঞতা।
১০। প্ৰকৃতিৰ আচৰণ কেনেধৰণৰ?
(ক) বহুৰূপী (খ) একৰূপী (গ) অপৰিজ্ঞেয় (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) একৰূপী।
১১। প্ৰকৃতিত ঘটনাবোৰৰ মাজত কি সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়?
(ক) সামন্তৰিক সম্পৰ্ক (খ) বিৰোধী সম্পৰ্ক (গ) বিচ্ছিন্ন (ঘ) আকস্মিক
উত্তৰঃ (ক) সামন্তৰিক সম্পৰ্ক।
১২। “কাৰণ হ’ল সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি” — কোনে কৈছিল?
(ক) ৰীড (খ) মিল (গ) হিউম (ঘ) বেইন
উত্তৰঃ (খ) মিল।
১৩। কাৰণ-বহুত্ব মতবাদৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) এৰিষ্টটল (খ) মিল (গ) হিউম (ঘ) বেইন
উত্তৰঃ (খ) মিল।
১৪। এৰিষ্টটলৰ মতে কাৰণ কিমান প্ৰকাৰৰ?
(ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) পাঁচটা
উত্তৰঃ (গ) চাৰিটা।
১৫। “পৰ্যৱেক্ষণ হ’ল তথ্য বিচাৰি লোৱা; পৰীক্ষণ হ’ল তথ্য সৃষ্টি কৰা” — কাৰ উক্তি?
(ক) মিল (খ) বেইন (গ) জেভনছ (ঘ) ৰীড
উত্তৰঃ (খ) বেইন।
১৬। জেভনছৰ মতে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য কি?
(ক) গুণগত (খ) পৰিমাণগত (গ) মৌলিক (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) পৰিমাণগত।
১৭। কোনটো এৰিষ্টটলৰ চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণৰ অন্তৰ্গত নহয়?
(ক) উপাদান (খ) আকাৰগত (গ) সাদৃশ্যমূলক (ঘ) উদ্দেশ্য
উত্তৰঃ (গ) সাদৃশ্যমূলক।
১৮। ‘Post Hoc Ergo Propter Hoc’ ৰ অৰ্থ কি?
(ক) ইয়াৰ আগত (খ) ইয়াৰ পিছত সেয়ে ইয়াৰ কাৰণে (গ) ইয়াৰ লগত (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) ইয়াৰ পিছত সেয়ে ইয়াৰ কাৰণে।
১৯। কাৰণৰ গুণগত লক্ষণ কি?
(ক) সমপৰিমাণৰ (খ) শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী (গ) আকস্মিক (ঘ) উদ্দেশ্যমূলক
উত্তৰঃ (খ) শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী।
২০। আগমনৰ আঁধাৰৰ লগত কাৰ নাম জড়িত?
(ক) মিল (খ) এৰিষ্টটল (গ) বেইন (ঘ) ৰীড
উত্তৰঃ (ক) মিল।
(খ) শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। আগমনৰ ভিত্তি ______ প্ৰকাৰৰ।
উত্তৰঃ দুই।
২। কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম আৰু একৰূপতা নিয়ম আগমনৰ ______ ভিত্তি।
উত্তৰঃ আকাৰগত।
৩। পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ আগমনৰ ______ ভিত্তি।
উত্তৰঃ বস্তুগত।
৪। মিলৰ মতে কাৰণ হ’ল ______ আৰু ______ উপাদানৰ সমষ্টি।
উত্তৰঃ সদৰ্থক, নঞৰ্থক।
৫। পৰিমাণগত দিশৰ পৰা কাৰণ আৰু কাৰ্য ______ পৰিমাণৰ।
উত্তৰঃ সম।
৬। এৰিষ্টটলৰ মতে কাৰণ ______ প্ৰকাৰৰ।
উত্তৰঃ চাৰি।
৭। পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ মূল নিয়ম হ’ল ______ শক্তি।
উত্তৰঃ মাধ্যাকৰ্ষণ।
৮। ______ মতে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য পৰিমাণগত।
উত্তৰঃ জেভনছ।
৯। কাৰণ-বহুত্ব মতবাদৰ প্ৰৱক্তা ______।
উত্তৰঃ মিল।
১০। বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ যোৱা লম্ফক ______ বোলে।
উত্তৰঃ আগমনিক উলম্ফন।
১১। প্ৰকৃতিৰ আচৰণ ______।
উত্তৰঃ একৰূপী।
১২। পাত্ৰৰ উপাদান কাৰণ ______।
উত্তৰঃ মাটি।
১৩। পাত্ৰৰ নিমিত্ত কাৰণ ______।
উত্তৰঃ কুমাৰ।
১৪। Post Hoc দোষৰ অৰ্থ ইয়াৰ পিছত হোৱা ঘটনাকেই ______ বুলি ভবা।
উত্তৰঃ কাৰণ।
১৫। কাৰ্ভেথ ৰীডে কাৰণক ______, ______, ______ পূৰ্বৱৰ্তী বুলিছে।
উত্তৰঃ শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত।
(গ) শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা
১। আগমনৰ ভিত্তি তিনি প্ৰকাৰৰ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২। কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। পৰ্যৱেক্ষণ আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। একৰূপতা নিয়মৰ মতে একে অৱস্থাত প্ৰকৃতিয়ে একেদৰে আচৰণ কৰে। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। মিলৰ মতে কাৰণ হ’ল কেৱল সদৰ্থক উপাদানৰ সমষ্টি। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৬। পৰিমাণগত দিশৰ পৰা কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। এৰিষ্টটলৰ মতে কাৰণ পাঁচ প্ৰকাৰৰ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৮। বেইনৰ মতে পৰ্যৱেক্ষণ হ’ল তথ্য বিচাৰি লোৱা। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। জেভনছৰ মতে পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য গুণগত। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১০। Post Hoc Ergo Propter Hoc এক যুক্তিৰ দোষ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। কাৰণ-বহুত্ব মতবাদ মিলে অস্বীকাৰ কৰিছিল। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১২। প্ৰকৃতিৰ আচৰণ একৰূপী। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ মূল নিয়ম মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ যোৱা অনুমান নিগমন। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৫। অপৰ্যৱেক্ষণ আৰু কু-পৰ্যৱেক্ষণ পৰ্যৱেক্ষণৰ দোষ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(ঘ) মিলোৱা (Match the Following)
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। মিল | (ক) চাৰিপ্ৰকাৰ কাৰণ |
| ২। বেইন | (খ) কাৰণ-বহুত্ব মতবাদ |
| ৩। এৰিষ্টটল | (গ) তথ্য বিচাৰি লোৱা = পৰ্যৱেক্ষণ |
| ৪। জেভনছ | (ঘ) পৰিমাণগত পাৰ্থক্য |
| ৫। কাৰ্ভেথ ৰীড | (ঙ) শৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত |
| ৬। হিউম | (চ) নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী |
উত্তৰঃ ১—(খ), ২—(গ), ৩—(ক), ৪—(ঘ), ৫—(ঙ), ৬—(চ)।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। আকাৰগত ভিত্তি | (ক) পৰ্যৱেক্ষণ |
| ২। বস্তুগত ভিত্তি | (খ) কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম |
| ৩। উপাদান কাৰণ | (গ) কুমাৰ |
| ৪। নিমিত্ত কাৰণ | (ঘ) মাটি |
| ৫। উদ্দেশ্য কাৰণ | (ঙ) লক্ষ্য |
উত্তৰঃ ১—(খ), ২—(ক), ৩—(ঘ), ৪—(গ), ৫—(ঙ)।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া পৰিভাষা | English Term | সংক্ষিপ্ত অৰ্থ |
|---|---|---|
| আগমন | Induction | বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ অনুমান |
| আগমনৰ ভিত্তি | Grounds of Induction | আগমনিক উলম্ফনৰ মৌলিক ভেটি |
| আকাৰগত ভিত্তি | Formal Grounds | যুক্তিগত নিয়মাত্মক ভেটি |
| বস্তুগত ভিত্তি | Material Grounds | অভিজ্ঞতাজনিত তথ্য সংগ্ৰহৰ ভেটি |
| কাৰ্য-কাৰণ নিয়ম | Law of Causation | প্ৰতিটো ঘটনাৰ এক কাৰণ আছে |
| প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা | Uniformity of Nature | একে অৱস্থাত একে আচৰণ |
| আগমনিক উলম্ফন | Inductive Leap | বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ লম্ফ |
| কাৰণ | Cause | কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী অপৰিহাৰ্য ঘটনা |
| কাৰ্য | Effect | কাৰণৰ ফল |
| সদৰ্থক উপাধি | Positive Condition | কাৰ্য সাধনৰ অপৰিহাৰ্য উপাদান |
| নঞৰ্থক উপাধি | Negative Condition | প্ৰতিবন্ধকৰ অনুপস্থিতি |
| আৱশ্যিক শৰ্ত | Necessary Condition | অবিহনে কাৰ্য নহয় |
| পৰ্যাপ্ত শৰ্ত | Sufficient Condition | উপস্থিত থাকিলে কাৰ্য নিশ্চিত |
| শৰ্তহীন | Unconditional | আন কোনো শৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰহীন |
| নিয়ত | Invariable | সদায় একেদৰে ঘটা |
| অব্যৱহিত | Immediate | মাজৰ ব্যৱধান অবিহনে |
| পূৰ্বৱৰ্তী | Antecedent | আগে আগে ঘটা |
| উপাদান কাৰণ | Material Cause | যাৰ পৰা বস্তু গঠিত |
| আকাৰগত কাৰণ | Formal Cause | বস্তুৰ ৰূপ নিৰ্ধাৰক |
| নিমিত্ত কাৰণ | Efficient Cause | কাৰ্যকৰ্তা |
| উদ্দেশ্য কাৰণ | Final Cause | লক্ষ্য বা পৰিণাম |
| কাৰণ-বহুত্ব | Plurality of Causes | একে কাৰ্যৰ একাধিক কাৰণ |
| পৰ্যৱেক্ষণ | Observation | প্ৰাকৃতিক ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা |
| পৰীক্ষণ | Experiment | কৃত্ৰিমভাৱে ঘটনা সৃষ্টি কৰা |
| অপৰ্যৱেক্ষণ | Non-observation | প্ৰাসংগিক তথ্য এৰি দিয়া |
| কু-পৰ্যৱেক্ষণ | Mal-observation | তথ্যৰ ভুল প্ৰত্যক্ষ |
| Post Hoc দোষ | Post Hoc Fallacy | পূৰ্বৱৰ্তীকেই কাৰণ ভবা |
| মাধ্যাকৰ্ষণ | Gravitation | পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণ শক্তি |
| সাৰ্বিক বচন | Universal Proposition | সকলো ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য বচন |
| আগমনৰ আঁধাৰ | Paradox of Induction | মিলৰ মতবাদৰ অভ্যন্তৰীণ বিৰোধাভাস |
আশা কৰোঁ এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে আপোনাৰ ASSEB Class 12 তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন বিষয়ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় — আগমনৰ ভিত্তি — ভালদৰে আয়ত্ত কৰাত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে hslcguru.com চাওক।