Class 12 Logic and Philosophy Chapter 1 — আগমন (Induction) | ASSEB
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত আপুনি ASSEB Class 12 (HS দ্বিতীয় বাৰ্ষিক) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) পাঠ্যপুথিৰ প্ৰথম অধ্যায় — আগমন (Induction)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ, মিলোৱা প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰিভাষিক শব্দাৰ্থৰ সবিশেষ ব্যাখ্যা পাব। অসমীয়া মাধ্যমৰ ASSEB ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে এইটো এক সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সহায়িকা।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
আগমন (Induction) হৈছে তৰ্কবিজ্ঞানৰ এক বিশেষ অনুমান প্ৰক্ৰিয়া, য’ত আমি কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত গোটেই শ্ৰেণীটোৰ বাবে এক সাৰ্ৱজনীন (সামান্য) বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁ। এই অনুমানৰ গতি বিশেষৰ পৰা সামান্যৰ ফালে। আগমনত মুখ্যতঃ প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি (Law of Uniformity of Nature) আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি (Law of Causation) — এই দুটা বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।
আগমনৰ এক প্ৰধান লক্ষণ হৈছে আগমনাত্মক লম্ফ (Inductive Leap) — অৰ্থাৎ পৰ্যৱেক্ষিত কেইটামান উদাহৰণৰ পৰা অপৰ্যৱেক্ষিত আটাইবোৰৰ ফালে এক যুক্তিগত জাঁপ। আগমন প্ৰধানতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — প্ৰকৃত আগমন (য’ত আগমনাত্মক লম্ফ থাকে) আৰু অপ্ৰকৃত বা তথাকথিত আগমন (য’ত আগমনাত্মক লম্ফ নাথাকে, যেনে পূৰ্ণ আগমন)। প্ৰকৃত আগমনৰ অন্তৰ্গত হৈছে — বৈজ্ঞানিক আগমন, অবৈজ্ঞানিক বা সৰল গণনাভিত্তিক আগমন আৰু সাদৃশ্যানুমান।
বৈজ্ঞানিক আগমন কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত আৰু সাৰ্ৱজনীন; ইয়াৰ বিপৰীতে অবৈজ্ঞানিক আগমন কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক। আগমনৰ পৰ্যায়সমূহ হ’ল — পৰ্যৱেক্ষণ, প্ৰকল্প গঠন, সামান্যীকৰণ আৰু পৰীক্ষণ বা প্ৰামাণীকৰণ। আগমন আৰু নিগমন (Deduction) দুয়োটা অনুমানৰ গতি, প্ৰকৃতি আৰু সিদ্ধান্তৰ পৰিসৰ পৃথক।
Summary (English): Induction is reasoning from particular instances to a general conclusion, based on the laws of uniformity of nature and causation, involving an inductive leap.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
১। আগমন (Induction) মানে কি?
উত্তৰঃ আগমন হৈছে এনে এক অনুমান প্ৰক্ৰিয়া য’ত কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ আধাৰত এটা সামান্য বা সাৰ্ৱজনীন বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
২। আগমনত যুক্তিৰ গতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ আগমনত যুক্তিৰ গতি বিশেষৰ পৰা সামান্যৰ (Particular to General) ফালে।
৩। আগমনাত্মক লম্ফ (Inductive Leap) কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰ্যৱেক্ষিত কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা অপৰ্যৱেক্ষিত সকলো ক্ষেত্ৰলৈ এক সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্তলৈ যুক্তিগত উলম্ফনকে আগমনাত্মক লম্ফ বোলা হয়।
৪। আগমনৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ আগমনৰ মূল ভিত্তি হৈছে — (ক) প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি (Law of Uniformity of Nature) আৰু (খ) কাৰ্য-কাৰণ বিধি (Law of Causation)।
৫। বৈজ্ঞানিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত, সাৰ্ৱজনীন আৰু আৱশ্যিক প্ৰকৃতিৰ।
৬। সৰল গণনাভিত্তিক আগমন (Induction by Simple Enumeration) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কেৱল কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই সৰল গণনাভিত্তিক আগমন বোলে।
৭। সাদৃশ্যানুমান (Analogical Inference) কি?
উত্তৰঃ দুটা বস্তু বা ঘটনাৰ মাজত কেইটামান সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত আন এটা সাদৃশ্য অনুমান কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই সাদৃশ্যানুমান বোলে।
৮। পূৰ্ণ আগমন (Perfect Induction) কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা শ্ৰেণীৰ আটাইকেইটা সদস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত গোটেই শ্ৰেণীটোৰ বাবে সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠা কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই পূৰ্ণ আগমন বোলে।
৯। আগমন কোনে প্ৰথম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টটল (Aristotle)-এ আগমনৰ প্ৰাচীন ৰূপ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু আধুনিক বৈজ্ঞানিক আগমনৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ফ্ৰান্সিচ বেকন (Francis Bacon)।
১০। আগমনৰ লক্ষ্য কি?
উত্তৰঃ আগমনৰ লক্ষ্য হৈছে বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ মাজেৰে এটা সাৰ্ৱজনীন বাস্তৱ সত্য (real general proposition) প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
১১। বচ্যেনৰ মতে আগমন কি?
উত্তৰঃ বচ্যেন (Bain)-ৰ মতে — “আগমন হৈছে সেই প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা আমি বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ আগবাঢ়োঁ।”
১২। মিলৰ মতে আগমনৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ জে. এছ. মিল (J. S. Mill)-ৰ মতে — “আগমন হৈছে সেই মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা আমি জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ গতি কৰোঁ।”
চমু উত্তৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
১। আগমনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ আগমন (Induction) হৈছে এনে এক অনুমান প্ৰক্ৰিয়া য’ত আমি কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ সহায়ত এটা সাৰ্ৱজনীন বাস্তৱ বচন (real universal proposition) প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁ। উদাহৰণস্বৰূপে — “এই কাউৰীটো ক’লা, সেই কাউৰীটোও ক’লা… এতেকে সকলো কাউৰী ক’লা।” বচ্যেনৰ মতে — “Induction is that operation of the mind by which we infer that what we know to be true in particular cases will be true in similar cases.”
২। আগমনৰ লক্ষণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ আগমনৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল —
- বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ গতি — অনুমান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা আৰম্ভ হৈ সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্তত উপনীত হয়।
- আগমনাত্মক লম্ফ — পৰ্যৱেক্ষিতৰ পৰা অপৰ্যৱেক্ষিতলৈ যুক্তিগত উলম্ফন।
- বাস্তৱ সাৰ্ৱজনীন বচন প্ৰতিষ্ঠা — সিদ্ধান্ত বাস্তৱ সত্যৰ অভিব্যক্তি হয়।
- পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
- প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- সিদ্ধান্ত আশ্ৰয়বাক্যতকৈ অধিক ব্যাপক হয়।
৩। আগমনৰ প্ৰকাৰভেদ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আগমন প্ৰধানতঃ দুই প্ৰকাৰৰ —
- প্ৰকৃত আগমন (Real Induction): য’ত আগমনাত্মক লম্ফ থাকে। ই পুনৰ তিনি প্ৰকাৰৰ —
- (ক) বৈজ্ঞানিক আগমন (Scientific Induction)
- (খ) অবৈজ্ঞানিক বা সৰল গণনাভিত্তিক আগমন (Unscientific / Simple Enumeration)
- (গ) সাদৃশ্যানুমান (Analogical Induction)
- অপ্ৰকৃত বা তথাকথিত আগমন (Improper Induction): য’ত আগমনাত্মক লম্ফ নাথাকে। যেনে — পূৰ্ণ আগমন, যুক্তিসিদ্ধ আগমন, পৰিসংখ্যামূলক আগমন আদি।
৪। আগমনাত্মক লম্ফ (Inductive Leap) কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আগমনাত্মক লম্ফ হৈছে সেই যুক্তিগত উলম্ফন যাৰ দ্বাৰা আমি কেইটামান পৰ্যৱেক্ষিত বিশেষ দৃষ্টান্তৰ আধাৰত গোটেই শ্ৰেণীটোৰ অপৰ্যৱেক্ষিত সদস্যসকলৰ বাবেও সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰোঁ। যেনে, কেইটামান কাউৰী ক’লা দেখি “সকলো কাউৰী ক’লা” বুলি কোৱাটোৱেই আগমনাত্মক লম্ফ। এই লম্ফ আগমনৰ প্ৰাণস্বৰূপ — ই নাথাকিলে আগমন প্ৰকৃত নহয়। আগমনাত্মক লম্ফৰ যুক্তিসংগত ভিত্তি হৈছে প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি।
৫। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি কি?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি (Law of Uniformity of Nature) — অনুসৰি প্ৰকৃতিত সদৃশ পৰিস্থিতিত সদৃশ ঘটনা পুনৰাবৃত্তি ঘটে। যিকোনো এটা ঘটনা যিদৰে আজি সংঘটিত হৈছে, একে পৰিস্থিতিত ভৱিষ্যতেও সেইদৰেই সংঘটিত হ’ব। এই বিধিয়েই আগমনাত্মক সাৰ্ৱজনীনীকৰণৰ এক প্ৰধান ভিত্তি।
৬। কাৰ্য-কাৰণ বিধি কি?
উত্তৰঃ কাৰ্য-কাৰণ বিধি (Law of Causation) — অনুসৰি প্ৰতিটো ঘটনাৰে এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণ থাকে আৰু একে কাৰণৰ পৰা একে কাৰ্য উৎপন্ন হয়। এই বিধি বৈজ্ঞানিক আগমনৰ ভিত্তি — যিহেতু কাৰণ অপৰিৱৰ্তিত হ’লে কাৰ্য আৱশ্যিকভাৱে সংঘটিত হয়।
৭। পূৰ্ণ আগমনক প্ৰকৃত আগমন বুলি ক’ব নোৱাৰি কিয়?
উত্তৰঃ পূৰ্ণ আগমনত শ্ৰেণীটোৰ আটাইকেইটা সদস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণ কৰা হয়, ফলত অপৰ্যৱেক্ষিত একো নাথাকে আৰু আগমনাত্মক লম্ফৰো প্ৰয়োজন নহয়। যিহেতু আগমনাত্মক লম্ফেই আগমনৰ প্ৰাণ, সেয়ে লম্ফবিহীন পূৰ্ণ আগমনক প্ৰকৃত আগমন বুলি ক’ব নোৱাৰি — এয়া প্ৰকৃততে এক নিগমনাত্মক সাৰাংশকৰণ মাত্ৰ।
৮। বৈজ্ঞানিক আগমনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক আগমন হৈছে এনে এক প্ৰকৃত আগমন য’ত কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজেৰে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰি প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিৰ সহায়ত এক নিশ্চিত সাৰ্ৱজনীন বচনত উপনীত হোৱা যায়।
৯। সৰল গণনাভিত্তিক আগমনৰ প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সৰল গণনাভিত্তিক আগমন কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতা (uncontradicted experience)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয়। যেনে — “এতিয়ালৈকে দেখা সকলো কাউৰী ক’লা, সেয়ে সকলো কাউৰী ক’লা।” ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক, নিশ্চিত নহয় — কাৰণ এটা বিৰোধী দৃষ্টান্ত পালেই সিদ্ধান্ত ভাঙি যায়।
১০। সাদৃশ্যানুমানৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ সাদৃশ্যানুমানৰ ভিত্তি হৈছে দুটা বস্তু বা ঘটনাৰ মাজত পৰিলক্ষিত সাদৃশ্য। যদি দুটা বস্তু A আৰু B-ৰ মাজত কেইবাটাও মৌলিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য থাকে, তেনেহ’লে A-ৰ এক বিশেষ গুণ X-ৰ আধাৰত B-ৰো X গুণ আছে বুলি অনুমান কৰা হয়। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
দীঘল উত্তৰ প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ)
১। আগমনৰ সংজ্ঞা দি ইয়াৰ লক্ষণসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “আগমন” শব্দটো ইংৰাজী “Induction” শব্দটোৰ অসমীয়া পৰিভাষা — মূলতঃ লেটিন “Inducere” শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ, যাৰ অৰ্থ “ভিতৰলৈ লৈ যোৱা” বা “প্ৰৱৰ্তন কৰা”। তৰ্কবিজ্ঞানত আগমন বুলিলে সেই অনুমান প্ৰক্ৰিয়াক বুজোৱা হয় য’ত আমি কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ সহায়ত এটা সাৰ্ৱজনীন বাস্তৱ সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁ।
বচ্যেন (Bain)-ৰ মতে — “Induction is that operation of the mind by which we infer that what we know to be true in a particular case or cases, will be true in all cases which resemble the former in certain assignable respects.”
মিল (Mill)-ৰ মতে — “Induction is that operation of the mind by which we infer that what we know to be true in a particular case or cases, will be true in all cases which resemble the former in certain assignable respects.”
আগমনৰ লক্ষণসমূহ:
- বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ গতি: আগমনত আমি বিশেষ বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্তলৈ আগবাঢ়োঁ।
- আগমনাত্মক লম্ফ: পৰ্যৱেক্ষিত কেইটামান উদাহৰণৰ পৰা অপৰ্যৱেক্ষিত আটাইবোৰৰ ফালে এক যুক্তিগত উলম্ফন আগমনৰ অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্য।
- বাস্তৱ সাৰ্ৱজনীন বচন: আগমনৰ সিদ্ধান্ত এক বাস্তৱ (real) সামান্য বচন হয়, যি কেৱল আকাৰিক নহয়।
- প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি: ই অনুসৰি একে পৰিস্থিতিত একেই ঘটনা পুনৰাবৃত্তি ঘটে — এয়া আগমনৰ ভিত্তি।
- কাৰ্য-কাৰণ বিধি: প্ৰতিটো কাৰ্যৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণ থাকে — এই বিধি বৈজ্ঞানিক আগমনৰ মূল আধাৰ।
- পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ: আগমনত পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজেৰে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।
- সিদ্ধান্ত আশ্ৰয়বাক্যতকৈ ব্যাপক: আগমনৰ সিদ্ধান্তৰ পৰিসৰ আশ্ৰয়বাক্যতকৈ অধিক হয়।
- বস্তুনিষ্ঠ সত্যতা: আগমনৰ সিদ্ধান্ত বস্তুনিষ্ঠ বাস্তৱতাৰ সৈতে মিল খাব লাগে।
২। আগমন আৰু নিগমনৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাওক।
উত্তৰঃ আগমন (Induction) আৰু নিগমন (Deduction) — এই দুটাই অনুমান প্ৰক্ৰিয়াৰ দুটা মৌলিক প্ৰকাৰ। ইয়াৰ মাজত নিম্নলিখিত মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ দেখা পোৱা যায় —
| পাৰ্থক্যৰ আধাৰ | আগমন (Induction) | নিগমন (Deduction) |
|---|---|---|
| যুক্তিৰ গতি | বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ | সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ |
| সিদ্ধান্তৰ পৰিসৰ | আশ্ৰয়বাক্যতকৈ ব্যাপক | আশ্ৰয়বাক্যৰ মাজতেই সীমিত |
| সত্যতাৰ ধৰণ | বস্তুনিষ্ঠ আৰু আকাৰিক উভয় | কেৱল আকাৰিক সত্যতা |
| আগমনাত্মক লম্ফ | আছে | নাই |
| ভিত্তি | প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ | আশ্ৰয়বাক্যৰ যুক্তিগত সম্বন্ধ |
| সিদ্ধান্তৰ প্ৰকৃতি | সম্ভাৱনামূলক বা নিশ্চিত | আৱশ্যিকভাৱে নিশ্চিত (যদি আশ্ৰয়বাক্য সঁচা হয়) |
| উদ্দেশ্য | নতুন সত্য আৱিষ্কাৰ | জ্ঞাত সত্যৰ ব্যাখ্যা |
| পৰ্যৱেক্ষণৰ ভূমিকা | অপৰিহাৰ্য | প্ৰয়োজন নাই |
| উদাহৰণ | “কেইটামান কাউৰী ক’লা, সেয়ে সকলো কাউৰী ক’লা” | “সকলো মানুহ মৰণশীল, ৰাম মানুহ, সেয়ে ৰাম মৰণশীল” |
| প্ৰৱৰ্তক | ফ্ৰান্সিচ বেকন (আধুনিক ৰূপ) | এৰিষ্টটল |
৩। আগমনৰ পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমন এক সুসংগঠিত প্ৰক্ৰিয়া য’ত নিম্নলিখিত পৰ্যায়সমূহ অনুসৰণ কৰা হয় —
- পৰ্যৱেক্ষণ (Observation): এইটোৱেই আগমনৰ প্ৰথম পৰ্যায়। ইয়াত প্ৰকৃতিত সংঘটিত বিশেষ বিশেষ ঘটনা সুসংগঠিতভাৱে পৰ্যৱেক্ষণ কৰা হয়। পৰ্যৱেক্ষণ স্বাভাৱিক বা কৃত্ৰিম দুয়ো ধৰণৰ হ’ব পাৰে।
- প্ৰকল্প গঠন (Formation of Hypothesis): পৰ্যৱেক্ষিত তথ্যসমূহৰ মাজত সম্বন্ধ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ এক সম্ভাৱ্য কাৰণ অনুমান কৰা হয়। এই অনুমানিত কাৰণকেই “প্ৰকল্প” বোলে।
- সামান্যীকৰণ (Generalization): পৰ্যৱেক্ষণ আৰু প্ৰকল্পৰ ভিত্তিত আগমনাত্মক লম্ফৰ সহায়ত বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্তলৈ যোৱা হয়।
- প্ৰামাণীকৰণ বা পৰীক্ষণ (Verification): প্ৰাপ্ত সাৰ্ৱজনীন বচনটো নতুন দৃষ্টান্তৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি ইয়াৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰা হয়। যদি বিৰোধী দৃষ্টান্ত পোৱা যায়, তেন্তে প্ৰকল্প সংশোধন কৰা হয়।
এই চাৰিটা পৰ্যায় ক্ৰমিকভাৱে আগবাঢ়িলেহে এক বিশ্বাসযোগ্য বৈজ্ঞানিক সাৰ্ৱজনীনীকৰণ সম্ভৱ হয়।
৪। বৈজ্ঞানিক আগমন আৰু সৰল গণনাভিত্তিক আগমনৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক আগমন আৰু সৰল গণনাভিত্তিক আগমন উভয়ে প্ৰকৃত আগমনৰ অন্তৰ্গত হ’লেও ইহঁতৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে —
| পাৰ্থক্যৰ আধাৰ | বৈজ্ঞানিক আগমন | সৰল গণনাভিত্তিক আগমন |
|---|---|---|
| ভিত্তি | প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি | কেৱল প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি (অবাধিত অভিজ্ঞতা) |
| কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ | নিৰ্ণয় কৰা হয় | নিৰ্ণয় কৰা নহয় |
| সিদ্ধান্তৰ প্ৰকৃতি | নিশ্চিত আৰু আৱশ্যিক | সম্ভাৱনামূলক, অনিশ্চিত |
| পৰ্যৱেক্ষণ-পৰীক্ষণ | উভয়েই অপৰিহাৰ্য | কেৱল অবাধিত পৰ্যৱেক্ষণ |
| দৃষ্টান্তৰ সংখ্যা | সংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয়; গুণগত মান গুৰুত্বপূৰ্ণ | সংখ্যা যিমান বেছি, সিদ্ধান্ত সিমান প্ৰবল |
| বিৰোধী দৃষ্টান্তৰ প্ৰভাৱ | সিদ্ধান্ত সম্পূৰ্ণ ভাঙি যায় | সিদ্ধান্ত দুৰ্বল হয় |
| আগমনাত্মক লম্ফ | যুক্তিযুক্ত আৰু সমৰ্থিত | আছে কিন্তু দুৰ্বল ভিত্তিৰ |
| উদাহৰণ | উত্তাপ প্ৰয়োগ কৰিলে ধাতু সম্প্ৰসাৰিত হয় (পৰীক্ষালব্ধ) | সকলো কাউৰী ক’লা (অভিজ্ঞতাজনিত) |
৫। আগমনৰ প্ৰকাৰভেদ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমন প্ৰধানতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — প্ৰকৃত আগমন (Real Induction) আৰু অপ্ৰকৃত আগমন (Improper Induction)। দুয়োটাৰে বিৱৰণ তলত দিয়া হ’ল —
(ক) প্ৰকৃত আগমন: য’ত আগমনাত্মক লম্ফ আছে। প্ৰকৃত আগমন তিনি প্ৰকাৰৰ —
- বৈজ্ঞানিক আগমন (Scientific Induction): পৰ্যৱেক্ষণ-পৰীক্ষণৰ মাজেৰে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰি প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিৰ সহায়ত নিশ্চিত সাৰ্ৱজনীন বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। যেনে — “উত্তাপ প্ৰয়োগ কৰিলে ধাতু সম্প্ৰসাৰিত হয়।”
- অবৈজ্ঞানিক বা সৰল গণনাভিত্তিক আগমন (Unscientific / Simple Enumeration): কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়; কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয়। সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
- সাদৃশ্যানুমান (Analogical Induction): দুটা বস্তুৰ মাজত পৰিলক্ষিত সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত আন এক সাদৃশ্য অনুমান কৰা হয়। সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
(খ) অপ্ৰকৃত বা তথাকথিত আগমন: য’ত আগমনাত্মক লম্ফ নাথাকে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হ’ল —
- পূৰ্ণ আগমন (Perfect Induction): শ্ৰেণীটোৰ আটাইকেইটা সদস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত। লম্ফ নাথাকে।
- যুক্তিসিদ্ধ আগমন (Inductio per Enumerationem Simplicem): অপৰ্যৱেক্ষিত দৃষ্টান্ত একো নথকা সাৰাংশকৰণ।
- পৰিসংখ্যামূলক আগমন (Statistical Induction): পৰিসংখ্যাৰ আধাৰত সিদ্ধান্ত — সঁচা আগমন নহয়।
৬। আগমনাত্মক লম্ফৰ যুক্তিগত ভিত্তি বা সমৰ্থন আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমনাত্মক লম্ফ হৈছে কেইটামান বিশেষ পৰ্যৱেক্ষিত দৃষ্টান্তৰ পৰা গোটেই শ্ৰেণীটোৰ অপৰ্যৱেক্ষিত দৃষ্টান্তসমূহলৈ যাবলৈ সাহস কৰা যুক্তিগত উলম্ফন। এই লম্ফ যেতিয়া আমি কেৱল কেইটামান কাউৰী ক’লা দেখি “সকলো কাউৰী ক’লা” বুলি কওঁ, সেইটোৱেই দেখা যায়। প্ৰথম দৃষ্টিত এই উলম্ফন অযৌক্তিক যেন লাগিলেও ইয়াৰ যুক্তিগত সমৰ্থন আছে —
- প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি: প্ৰকৃতি একৰূপ — একে পৰিস্থিতিত একে ঘটনা সদায় সংঘটিত হয়। সেয়ে কেইটামান পৰ্যৱেক্ষণৰ আধাৰত সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্ত সম্ভৱ।
- কাৰ্য-কাৰণ বিধি: প্ৰতিটো কাৰ্যৰে এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণ থাকে — কাৰণ অপৰিৱৰ্তিত হ’লে কাৰ্যও অপৰিৱৰ্তিত হ’ব।
- বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ সফলতা: আগমনাত্মক লম্ফৰ সহায়ত প্ৰতিষ্ঠিত বহু বৈজ্ঞানিক বিধি (যেনে — মাধ্যাকৰ্ষণ বিধি) সফলভাৱে প্ৰয়োগ হোৱাৰ পৰা ইয়াৰ যুক্তিগততা সমৰ্থিত।
- মানসিক প্ৰৱৃত্তি: মানৱ মনে স্বাভাৱিকতে অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত সাৰ্ৱজনীনীকৰণ কৰিবলৈ সক্ষম।
- ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োজনীয়তা: দৈনন্দিন জীৱন আৰু বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে এনে লম্ফ অপৰিহাৰ্য।
৭। সাদৃশ্যানুমানৰ সংজ্ঞা দি ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাদৃশ্যানুমান (Analogical Induction) হৈছে এনে এক অনুমান প্ৰক্ৰিয়া য’ত দুটা বস্তু বা ঘটনাৰ মাজত পৰিলক্ষিত কেইবাটাও সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত আন এক সাদৃশ্য অনুমান কৰা হয়। ই বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ যাত্ৰা কৰে। যেনে — পৃথিৱী আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ মাজত বহু সাদৃশ্য আছে (গতিবিধি, পৰিভ্ৰমণ, বায়ুমণ্ডল আদি), সেয়ে পৃথিৱীত যেনেদৰে জীৱ আছে, মঙ্গলতো হয়তো জীৱ থাকিব পাৰে।
সাদৃশ্যানুমানৰ প্ৰকাৰ: সাদৃশ্যানুমান দুই প্ৰকাৰৰ —
- সু-সাদৃশ্যানুমান (Good Analogy): য’ত মৌলিক বা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য থাকে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অধিক প্ৰবল হয়।
- দুঃ-সাদৃশ্যানুমান (Bad / False Analogy): য’ত কেৱল গৌণ বা অপ্ৰাসংগিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য থাকে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত দুৰ্বল হয়।
গুৰুত্ব: সাদৃশ্যানুমানৰ মাজেৰে বিজ্ঞানীয়ে নতুন প্ৰকল্প গঠন কৰে; চিকিৎসা, প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু গ্ৰহবিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিত ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৮। “আগমন বিজ্ঞানৰ আত্মা” — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “আগমন বিজ্ঞানৰ আত্মা” — এই উক্তিৰ অৰ্থ হৈছে যে বিজ্ঞানৰ যিকোনো প্ৰগতিৰ মূলত আগমনাত্মক চিন্তা পদ্ধতি বিৰাজমান। বিজ্ঞানে নতুন বিধি, নিয়ম আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ কৰে আগমনৰ মাজেৰেই —
- বিজ্ঞানীসকলে বিশেষ পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজেৰে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ কৰে।
- মাধ্যাকৰ্ষণ বিধি, তাপ-সম্প্ৰসাৰণ বিধি, ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ নিয়ম আদি — সকলো বৈজ্ঞানিক বিধি আগমনাত্মক পদ্ধতিৰে আৱিষ্কৃত।
- আগমনাত্মক লম্ফৰ মাজেৰেহে সীমিত পৰ্যৱেক্ষণৰ পৰা সাৰ্ৱজনীন বিধিলৈ যোৱা সম্ভৱ হয়।
- প্ৰকল্প গঠন, পৰীক্ষণ আৰু প্ৰামাণীকৰণ — এই বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ সকলো পৰ্যায় আগমনাত্মক।
সেইবাবেই দাৰ্শনিক হুৱেলৰ মতে — “আগমনহীন বিজ্ঞান কল্পনাও কৰিব নোৱাৰি।”
৯। আগমনৰ গুৰুত্ব আৰু সীমাবদ্ধতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগমনৰ গুৰুত্ব:
- নতুন সত্য আৰু বৈজ্ঞানিক বিধি আৱিষ্কাৰৰ মূল উপায়।
- প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধৰ জ্ঞান লাভৰ মাধ্যম।
- দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যৱহাৰিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ভিত্তি।
- প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান, সমাজ বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ চাবি।
- প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱন আৰু উন্নয়নৰ আধাৰ।
সীমাবদ্ধতা:
- আগমনাত্মক সিদ্ধান্ত সম্পূৰ্ণ নিশ্চিত নহয় — সদায় বিৰোধী দৃষ্টান্তৰ সম্ভাৱনা থাকে।
- প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ পৰীক্ষাহীন স্বীকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- সকলো ক্ষেত্ৰৰ পৰ্যৱেক্ষণ অসম্ভৱ — সেয়ে আগমনাত্মক লম্ফ অপৰিহাৰ্য কিন্তু ত্ৰুটিপূৰ্ণ হ’ব পাৰে।
- সৰল গণনাভিত্তিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত প্ৰায়েই ভ্ৰান্ত হ’ব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১। আগমনৰ গতি কেনেকুৱা?
(ক) সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ (খ) বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ (গ) বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ (ঘ) সামান্যৰ পৰা সামান্যলৈ
উত্তৰঃ (খ) বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ।
২। আগমনৰ মূল লক্ষণ কি?
(ক) আগমনাত্মক লম্ফ (খ) আকাৰিক সত্যতা (গ) সংজ্ঞা (ঘ) ন্যায়ৰূপ
উত্তৰঃ (ক) আগমনাত্মক লম্ফ।
৩। বৈজ্ঞানিক আগমন কোনটো বিধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
(ক) কেৱল কাৰ্য-কাৰণ বিধি (খ) কেৱল একৰূপতা বিধি (গ) উভয় বিধি (ঘ) কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (গ) উভয় বিধি।
৪। আধুনিক বৈজ্ঞানিক আগমনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) এৰিষ্টটল (খ) ফ্ৰান্সিচ বেকন (গ) মিল (ঘ) প্লেটো
উত্তৰঃ (খ) ফ্ৰান্সিচ বেকন।
৫। কোনটো প্ৰকৃত আগমন নহয়?
(ক) বৈজ্ঞানিক আগমন (খ) সাদৃশ্যানুমান (গ) সৰল গণনাভিত্তিক আগমন (ঘ) পূৰ্ণ আগমন
উত্তৰঃ (ঘ) পূৰ্ণ আগমন।
৬। সাদৃশ্যানুমানৰ গতি কেনেকুৱা?
(ক) বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ (খ) বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ (গ) সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ (ঘ) সামান্যৰ পৰা সামান্যলৈ
উত্তৰঃ (খ) বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ।
৭। সৰল গণনাভিত্তিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত কেনেকুৱা?
(ক) নিশ্চিত (খ) আৱশ্যিক (গ) সম্ভাৱনামূলক (ঘ) আকাৰিক
উত্তৰঃ (গ) সম্ভাৱনামূলক।
৮। নিগমনত যুক্তিৰ গতি কেনেকুৱা?
(ক) বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ (খ) সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ (গ) বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ।
৯। আগমনৰ পৰ্যায়সমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটো কি?
(ক) সামান্যীকৰণ (খ) প্ৰকল্প গঠন (গ) পৰ্যৱেক্ষণ (ঘ) প্ৰামাণীকৰণ
উত্তৰঃ (গ) পৰ্যৱেক্ষণ।
১০। মৌলিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্যত আধাৰিত সাদৃশ্যানুমানক কি বোলে?
(ক) দুঃ-সাদৃশ্যানুমান (খ) সু-সাদৃশ্যানুমান (গ) মিথ্যা সাদৃশ্যানুমান (ঘ) আকাৰিক সাদৃশ্যানুমান
উত্তৰঃ (খ) সু-সাদৃশ্যানুমান।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
- আগমনত যুক্তিৰ গতি ______ৰ পৰা ______লৈ।
উত্তৰঃ বিশেষ; সামান্য। - আগমনৰ মূল লক্ষণ হৈছে ______।
উত্তৰঃ আগমনাত্মক লম্ফ। - আগমনৰ দুটা ভিত্তি হৈছে প্ৰকৃতিৰ ______ বিধি আৰু ______ বিধি।
উত্তৰঃ একৰূপতা; কাৰ্য-কাৰণ। - আধুনিক আগমনৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে ______।
উত্তৰঃ ফ্ৰান্সিচ বেকন। - ______ আগমনত আগমনাত্মক লম্ফ নাথাকে।
উত্তৰঃ পূৰ্ণ। - সাদৃশ্যানুমানৰ গতি বিশেষৰ পৰা ______লৈ।
উত্তৰঃ বিশেষ। - সৰল গণনাভিত্তিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত ______ প্ৰকৃতিৰ।
উত্তৰঃ সম্ভাৱনামূলক। - “আগমন হৈছে বিজ্ঞানৰ ______” — উক্তিটো বিখ্যাত।
উত্তৰঃ আত্মা। - আগমনৰ চাৰিটা পৰ্যায়ৰ ভিতৰত শেষৰটো হৈছে ______।
উত্তৰঃ প্ৰামাণীকৰণ / পৰীক্ষণ। - মৌলিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্যত আধাৰিত সাদৃশ্যানুমানক ______ বোলে।
উত্তৰঃ সু-সাদৃশ্যানুমান।
শুদ্ধ / অশুদ্ধ লিখা (True / False)
- আগমনত যুক্তিৰ গতি বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- পূৰ্ণ আগমন এক প্ৰকৃত আগমন। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- বৈজ্ঞানিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- সাদৃশ্যানুমানৰ সিদ্ধান্ত সদায় সঁচা। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- আগমনৰ ভিত্তি হৈছে প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- আগমনত আগমনাত্মক লম্ফ অনুপস্থিত। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- সৰল গণনাভিত্তিক আগমন কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- আগমন আৰু নিগমন একে প্ৰকাৰৰ অনুমান। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- প্ৰকল্প গঠন আগমনৰ এক পৰ্যায়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- “আগমন বিজ্ঞানৰ আত্মা” — এই উক্তি সঁচা। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা (Match the Following)
| স্তম্ভ ক | স্তম্ভ খ |
|---|---|
| আগমন | বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ |
| নিগমন | সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ |
| সাদৃশ্যানুমান | বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ |
| বৈজ্ঞানিক আগমন | কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধৰ ভিত্তি |
| সৰল গণনাভিত্তিক আগমন | অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তি |
| পূৰ্ণ আগমন | আগমনাত্মক লম্ফ অনুপস্থিত |
| ফ্ৰান্সিচ বেকন | আধুনিক আগমনৰ প্ৰৱৰ্তক |
| এৰিষ্টটল | প্ৰাচীন আগমনৰ প্ৰৱৰ্তক |
| প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা | আগমনাত্মক লম্ফৰ ভিত্তি |
| প্ৰকল্প | সম্ভাৱ্য কাৰণৰ অনুমান |
শব্দাৰ্থ (Glossary / Key Terms)
| অসমীয়া | English | অৰ্থ / ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| আগমন | Induction | বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ অনুমান প্ৰক্ৰিয়া |
| আগমনাত্মক অনুমান | Inductive Inference | আগমন প্ৰক্ৰিয়াত গৃহীত যুক্তিগত সিদ্ধান্ত |
| আগমনাত্মক লম্ফ | Inductive Leap | পৰ্যৱেক্ষিতৰ পৰা অপৰ্যৱেক্ষিতলৈ যুক্তিগত উলম্ফন |
| প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি | Law of Uniformity of Nature | একে পৰিস্থিতিত একে ঘটনা সংঘটিত হোৱাৰ নীতি |
| কাৰ্য-কাৰণ বিধি | Law of Causation | প্ৰতি কাৰ্যৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণ থকাৰ নীতি |
| বৈজ্ঞানিক আগমন | Scientific Induction | কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত আগমন |
| অবৈজ্ঞানিক আগমন | Unscientific Induction | অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আগমন |
| সৰল গণনাভিত্তিক আগমন | Induction by Simple Enumeration | কেৱল গণনাৰ ভিত্তিত গৃহীত আগমন |
| সাদৃশ্যানুমান | Analogical Induction | সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত অনুমান প্ৰক্ৰিয়া |
| সু-সাদৃশ্যানুমান | Good Analogy | মৌলিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্যত আধাৰিত |
| দুঃ-সাদৃশ্যানুমান | Bad / False Analogy | গৌণ বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্যত আধাৰিত |
| পূৰ্ণ আগমন | Perfect Induction | সকলো সদস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ ভিত্তিত আগমন |
| প্ৰকৃত আগমন | Real Induction | আগমনাত্মক লম্ফ থকা আগমন |
| অপ্ৰকৃত আগমন | Improper Induction | আগমনাত্মক লম্ফ নথকা তথাকথিত আগমন |
| পৰ্যৱেক্ষণ | Observation | সুসংগঠিত প্ৰত্যক্ষ প্ৰক্ৰিয়া |
| প্ৰকল্প | Hypothesis | সম্ভাৱ্য কাৰণৰ অনুমানিক ব্যাখ্যা |
| সামান্যীকৰণ | Generalization | বিশেষৰ পৰা সাৰ্ৱজনীনলৈ যাত্ৰা |
| প্ৰামাণীকৰণ | Verification | সিদ্ধান্তৰ সত্যতা পৰীক্ষা |
| নিগমন | Deduction | সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ অনুমান |
| অবাধিত অভিজ্ঞতা | Uncontradicted Experience | বিৰোধী দৃষ্টান্ত নথকা অভিজ্ঞতা |
| সাৰ্ৱজনীন বচন | Universal Proposition | গোটেই শ্ৰেণীটোৰ বাবে প্ৰযোজ্য বচন |
| বাস্তৱ সাৰ্ৱজনীন বচন | Real Universal Proposition | বস্তুনিষ্ঠ সাৰ্ৱজনীন সিদ্ধান্ত |
আশা কৰোঁ এই অধ্যয়ন সহায়িকা ASSEB Class 12 Logic and Philosophy ৰ প্ৰথম অধ্যায় — আগমন ভালদৰে আয়ত্ত কৰাত আপোনাক সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্যান্য পৃষ্ঠা চাওক।