Class 12 History Chapter 9 — পৰ্যটকৰ দৃষ্টিভংগীৰে (Through the Eyes of Travellers)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা প্ৰকাশিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস (Themes in Indian History – Part II) কিতাপৰ নৱম অধ্যায় “পৰ্যটকৰ দৃষ্টিভংগীৰে”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ অসমীয়া ভাষাত এই পাঠত পোৱা যাব। আল-বিৰুনি, ইবন বতুতা আৰু ফ্ৰাঁসোৱা বাৰ্নিয়াৰৰ ভাৰত ভ্ৰমণৰ বিৱৰণৰ ভিত্তিত মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজ, অৰ্থনীতি, ৰাজনীতি আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ যি ছবি ফুটি উঠিছে, সেইবোৰ বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মধ্যযুগৰ ভাৰতলৈ বিভিন্ন দেশৰ পৰা পৰ্যটক, ব্যৱসায়ী, ৰাজদূত আৰু ধৰ্ম প্ৰচাৰক আহিছিল। এই পৰ্যটকসকলৰ লিখা বিৱৰণসমূহ মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজ অধ্যয়নৰ এক অমূল্য উৎস। তেওঁলোকে নিজৰ চকুৰে দেখা ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিৱৰণ লিখি গৈছে।
আল-বিৰুনি (Al-Biruni) ১১শ শতিকাৰ এজন আৰবী লিখক আছিল। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল আবু ৰায়হান মুহাম্মদ ইবন আহমদ আল-বিৰুনি। ১০১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত গজনিৰ মাহমুদে খোৱাৰিজম আক্ৰমণ কৰাৰ পিছত আল-বিৰুনিক বন্দী কৰি গজনিলৈ আনিছিল। পিছত তেওঁ মাহমুদৰ লগত ভাৰতলৈ আহি বহু বছৰ এই দেশত অতিবাহিত কৰে। তেওঁ আৰবী ভাষাত “কিতাব-উল-হিন্দ” (Kitab-ul-Hind) নামৰ প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে। সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষা শিকি তেওঁ ভাৰতীয় ধৰ্ম, দৰ্শন, জ্যোতিষ, আইন, সাহিত্য আদিৰ গভীৰ অধ্যয়ন কৰিছিল। গ্ৰন্থখন আশীটা অধ্যায়ত বিভক্ত।
ইবন বতুতা (Ibn Battuta) ১৪শ শতিকাৰ মৰক্কোৰ (উত্তৰ আফ্ৰিকা) এজন বিখ্যাত পৰ্যটক। ১৩৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ স্থলপথে ভাৰতলৈ আহিছিল। দিল্লীৰ চুলতান মুহাম্মদ বিন তুঘলকে তেওঁক দিল্লীৰ কাজী নিযুক্তি দিছিল। প্ৰায় চৌদ্ধ বছৰ ভাৰতত থকাৰ পাছত চুলতানে তেওঁক চীনলৈ ৰাজদূত হিচাপে পঠিয়াইছিল। তেওঁৰ ফাৰ্চী ভাষাত লিখা ভ্ৰমণ কাহিনী “কিতাব-উল-ৰিহলা” (Kitab-ul-Rihla) নামেৰে জনাজাত। তেওঁ ভাৰতীয় নগৰ, বজাৰ, কৃষি, ডাক ব্যৱস্থা আৰু ৰাজদৰবাৰৰ বিশদ বৰ্ণনা দিছে।
ফ্ৰাঁসোৱা বাৰ্নিয়াৰ (François Bernier) ১৭শ শতিকাৰ ফ্ৰান্সৰ এজন চিকিৎসক, দাৰ্শনিক আৰু ইতিহাসবিদ আছিল। তেওঁ প্ৰায় বাৰ বছৰ (১৬৫৬-১৬৬৮) ভাৰতত আছিল আৰু মোগল ৰাজদৰবাৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ৰাখিছিল। তেওঁ যুৱৰাজ দাৰাশুকোহৰ চিকিৎসক হিচাপে কাম কৰে। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “Travels in the Mughal Empire”-ত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক অৱস্থাৰ তীক্ষ্ণ পৰ্যবেক্ষণ আছে। তেওঁ ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক ইউৰোপৰ লগত তুলনা কৰি দেখুৱাইছে।
বৰ্ণ ব্যৱস্থা: আল-বিৰুনিয়ে ভাৰতীয় বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিশদ বৰ্ণনা দিছে — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। তেওঁ এই ব্যৱস্থাৰ অস্পৃশ্যতা প্ৰথাৰ সমালোচনা কৰিছে আৰু ফাৰ্চী সমাজৰ চাৰি শ্ৰেণীৰ ব্যৱস্থাৰ লগত তুলনা কৰিছে। ইবন বতুতাইয়ো ভাৰতত দাস প্ৰথা আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ কথা লিখিছে।
নাৰীৰ অৱস্থা — সতীদাহ প্ৰথা: বাৰ্নিয়াৰে ভাৰতীয় সমাজত প্ৰচলিত সতীদাহ প্ৰথাৰ মৰ্মস্পৰ্শী বৰ্ণনা দিছে। তেওঁ স্বচক্ষে দেখা সতীদাহৰ বিশদ বিৱৰণ লিখিছে। কিছুমান বিধৱাই ইচ্ছাকৃতভাৱে সতী হোৱাৰ কথা থাকিলেও বহুতৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালৰ মাতৃভিত আৰু সমাজৰ চাপৰ কাৰণে এনে কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল। ইবন বতুতাইও এই প্ৰথাৰ বৰ্ণনা দিছে।
নগৰ আৰু কৃষি: ইবন বতুতাৰ মতে ভাৰতীয় নগৰ — বিশেষকৈ দিল্লী আৰু দৌলতাবাদ — অতি জনাকীৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধ আছিল। বজাৰসমূহ কেৱল অৰ্থনৈতিক বিনিময়ৰ ঠাই নাছিল, এইবোৰ সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জীৱনৰো কেন্দ্ৰ আছিল। ভাৰতৰ কৃষি অতি উৎপাদনশীল আছিল; ধান, গম, কপাহ, আখ আদিৰ প্ৰচুৰ উৎপাদন হৈছিল। বাৰ্নিয়াৰৰ মতে গাঁৱৰ মানুহৰ অৱস্থা শোচনীয় আছিল কাৰণ ৰজাঘৰৰ অত্যধিক কৰৰ বোজা আছিল।
বাণিজ্য আৰু ডাক ব্যৱস্থা: ইবন বতুতাই ভাৰতৰ ডাক ব্যৱস্থাৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰিছে। দুই প্ৰকাৰৰ ডাক ব্যৱস্থা আছিল — অশ্ব ডাক (উলুক, ঘোঁৰাৰে চলোৱা) আৰু পদাতিক ডাক (দাৱা, খোজকাঢ়ি যোৱা ডাক বহনকাৰী)। প্ৰতি চাৰি মাইলৰ অন্তৰে এটাকৈ ডাক চকী আছিল। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত দৌলতাবাদৰ পৰা দিল্লীলৈ চিঠি পাঁচ দিনৰ ভিতৰতে পাইছিল। ভাৰত আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ মাজত বহল বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল।
Summary (English)
Class 12 History Chapter 9 “Through the Eyes of Travellers” (ASSEB) examines medieval Indian society as recorded by three foreign travellers: Al-Biruni from 11th century Central Asia who wrote Kitab-ul-Hind in Arabic, Ibn Battuta from 14th century Morocco who wrote Kitab-ul-Rihla in Persian after spending fourteen years in India, and François Bernier the 17th century French physician whose Travels in the Mughal Empire describes Mughal politics, economy, the caste system, sati, urban life, agriculture, postal system and trade.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: আল-বিৰুনিৰ “কিতাব-উল-হিন্দ” গ্ৰন্থখনৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ “কিতাব-উল-হিন্দ” আল-বিৰুনিৰ আৰবী ভাষাত ৰচিত এখন প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থ। ই আশীটা অধ্যায়ত বিভক্ত আৰু ভাৰতীয় ধৰ্ম, দৰ্শন, জ্যোতিষ, আইন, প্ৰথা, সমাজ ব্যৱস্থা, পৰিমাপ পদ্ধতি, মূৰ্তি ভাস্কৰ্য আদিৰ বিশদ বৰ্ণনা আছে। আল-বিৰুনিয়ে সংস্কৃত শ্লোক, ভাৰতীয় গ্ৰন্থ আৰু পণ্ডিতসকলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তথ্যৰ ভিত্তিত এই গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। প্ৰতিটো অধ্যায়ত প্ৰশ্ন উত্থাপন, সংস্কৃত পৰম্পৰাৰ ভিত্তিত উত্তৰ, আৰু আন সংস্কৃতিৰ লগত তুলনামূলক আলোচনা — এই ত্ৰিৰূপী পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: ইবন বতুতাই কেনেকৈ ভাৰতলৈ আহিছিল আৰু কিমান দিন আছিল?
উত্তৰঃ ইবন বতুতা মৰক্কোৰ টাঞ্জিয়াৰৰ পৰা ১৩৩২-৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দত স্থলপথেৰে মধ্য এছিয়া হৈ ভাৰতলৈ আহে। দিল্লীৰ চুলতান মুহাম্মদ বিন তুঘলকে তেওঁৰ পাণ্ডিত্যৰ পৰিচয় পাই দিল্লীৰ কাজী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। তেওঁ প্ৰায় চৌদ্ধ বছৰ ভাৰতত আছিল। ১৩৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত চুলতানে তেওঁক চীনৰ চম্ৰাটৰ ওচৰলৈ ৰাজদূত হিচাপে পঠিয়াইছিল। ভ্ৰমণ শেষ কৰি স্বদেশলৈ উভতি গৈ তেওঁ “ৰিহলা” ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ইবন বতুতাই বৰ্ণনা কৰা ভাৰতৰ ডাক ব্যৱস্থাৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ইবন বতুতাই ভাৰতৰ ডাক ব্যৱস্থাক বিশ্বৰ আটাইতকৈ উৎকৃষ্ট বুলি প্ৰশংসা কৰিছে। দুই প্ৰকাৰৰ ডাক ব্যৱস্থা আছিল —
- উলুক (অশ্ব ডাক): ঘোঁৰাৰে চলোৱা ডাক, প্ৰতি চাৰি মাইলৰ অন্তৰে এটাকৈ ডাক চকী।
- দাৱা (পদাতিক ডাক): খোজকাঢ়ি যোৱা ডাক বাহক, প্ৰতি মাইলৰ ভিতৰত তিনিটা ডাক চকী। ডাক বহনকাৰী হাতত ঘণ্টা থকা ডাং লৈ দৌৰে।
এই ব্যৱস্থাৰ ফলত দৌলতাবাদৰ পৰা দিল্লীলৈ পাঁচ দিনৰ ভিতৰতে চিঠি গৈ পাইছিল। চৰকাৰী খবৰ আৰু গুপ্তচৰৰ তথ্য দ্ৰুত গতিত ৰাজধানীত গৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: বাৰ্নিয়াৰে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ভূমি ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে কি লিখিছে?
উত্তৰঃ বাৰ্নিয়াৰৰ মতে মোগল সাম্ৰাজ্যত সকলো মাটিৰ গৰাকী আছিল ৰজা। ব্যক্তিগত মালিকীয়ান (private property) নাছিল বুলি তেওঁ দাবী কৰিছে। ৰাজকীয় মালিকীয়ানৰ ফলত গাঁৱৰ মানুহৰ অৱস্থা শোচনীয় আছিল কাৰণ চৰকাৰে অত্যাধিক ৰাজহ আদায় কৰিছিল। এই কাৰণে কৃষকসকলে কেৱল জীয়াই থকা পৰিমাণৰ উৎপাদনহে পাইছিল আৰু কৃষি, শিল্প আৰু বাণিজ্যৰ উন্নয়ন স্তিমিত হৈ পৰিছিল। তথাপি আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে এই ধাৰণাৰ সমালোচনা কৰিছে — ব্যক্তিগত মালিকীয়ান প্ৰচলিত আছিল আৰু ৰজা কেৱল ৰাজহ সংগ্ৰহকাৰী আছিল।
প্ৰশ্ন ৫: আল-বিৰুনিয়ে দেখা ভাৰতীয় বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ আল-বিৰুনিয়ে চাৰিটা প্ৰধান বৰ্ণৰ কথা লিখিছে — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা, ক্ষত্ৰিয় কান্ধৰ পৰা, বৈশ্য কঁকালৰ পৰা আৰু শূদ্ৰ ভৰিৰ পৰা সৃষ্টি হৈছে বুলি তেওঁ লিখিছে। তেওঁ অস্পৃশ্য (অন্ত্যজ) শ্ৰেণীটোৰো উল্লেখ কৰিছে। আল-বিৰুনিয়ে এই বৰ্ণাশ্ৰম ব্যৱস্থাৰ কঠোৰতা আৰু অস্পৃশ্যতাৰ সমালোচনা কৰিছে। তেওঁৰ মতে ইছলাম ধৰ্মত মানুহৰ মাজত এনে বৈষম্য নাই।
প্ৰশ্ন ৬: বাৰ্নিয়াৰে দেখা সতীদাহ প্ৰথাৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ বাৰ্নিয়াৰে স্বচক্ষে দেখা বহুকেইটা সতীদাহৰ বৰ্ণনা দিছে। তেওঁ লাহোৰত এজনী মাত্ৰ বাৰ বছৰীয়া বিধৱাক জোৰকৈ চিতাত উঠাই দিয়া দৃশ্য বৰ্ণনা কৰিছে। কিছুমান নাৰীয়ে শান্ত মনেৰে আৰু ইচ্ছাকৃতভাৱে সতী হৈছিল যদিও বহুতকে পৰিয়ালৰ আৰু সমাজৰ চাপত পৰি বাধ্য হৈ এনে কৰিবলগীয়া হৈছিল। তেওঁ মন্তব্য কৰিছে যে এই প্ৰথাৰ আঁৰত নাৰীৰ প্ৰতি সমাজৰ অসমান দৃষ্টিভংগী লুকাই আছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ইবন বতুতাই বৰ্ণনা কৰা ভাৰতীয় নগৰ আৰু বজাৰৰ চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ ইবন বতুতাৰ মতে দিল্লী হ’ল ইছলামি জগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নগৰ। ইয়াৰ চাৰিওফালে বিশাল প্ৰাচীৰ আছিল আৰু ভিতৰত ৰাজপ্ৰাসাদ, মছজিদ, বজাৰ, পুখুৰী আৰু বাগ-বাগিচা আছিল। দৌলতাবাদ (দাক্ষিণাত্য) দিল্লীৰ সমান আকাৰৰ আছিল। বজাৰসমূহ কেৱল কেনা-বেচাৰ ঠাই নাছিল — মন্দিৰ, মছজিদ আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপৰ কেন্দ্ৰ আছিলগৈ। সংগীতকাৰ, নৃত্যশিল্পী আৰু কবিসকলে বজাৰৰ ৰংচঙীয়া বাতাবৰণ গঢ়ি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ইবন বতুতাই ভাৰতীয় নাৰিকল আৰু পানৰ বিষয়ে কি লিখিছে?
উত্তৰঃ ইবন বতুতাই নাৰিকল আৰু পানক ভাৰতৰ দুটা বিস্ময়কৰ উদ্ভিদ বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। নাৰিকল গছক তেওঁ মানুহৰ মূৰৰ লগত তুলনা কৰিছে — বাহিৰৰ চাবল আৰু চকু-নাকৰ দৰে। এটা গছৰ পৰাই খাদ্য, পানীয়, তেল আৰু ফাইবাৰ পোৱা যায়। পানৰ বিষয়ে তেওঁ লিখিছে যে ইয়াত কোনো ফল নাহে কিন্তু পাত মানুহে চূণ আৰু সুপাৰিৰ লগত মিহলাই খাইছিল।
প্ৰশ্ন ৯: বাৰ্নিয়াৰে কি কাৰণে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আৰ্থিক অৱনতিৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বাৰ্নিয়াৰৰ মতে মোগল সাম্ৰাজ্যত সকলো মাটিৰ গৰাকী ৰজা হোৱাৰ কাৰণে কৃষকৰ মাজত উৎসাহ আৰু উদ্যোগৰ অভাৱ আছিল। অত্যধিক ৰাজহৰ ফলত কৃষি উৎপাদন কমি আহিছিল আৰু মাটি অনাবাদী হৈ পৰিছিল। কাৰিকৰ-শ্ৰমিকসকলেও মাত্ৰ দাসৰ দৰে কাম কৰিছিল। ফলত সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক ভেঁটি দুৰ্বল হৈ আহিছিল। পশ্চিম ইউৰোপীয় ব্যক্তিগত মালিকীয়ান-ভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ লগত তুলনা কৰি তেওঁ ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক হীন বুলি দেখুৱাইছে।
প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটকসকলৰ বিৱৰণ কেতিয়াবা সঠিক নহ’বও পাৰে কিয়?
উত্তৰঃ পৰ্যটকসকলৰ বিৱৰণ সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ নহয়। তেওঁলোকে নিজ দেশৰ সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু সমাজৰ মাপকাঠীৰে ভাৰতীয় সমাজক বিচাৰ কৰিছিল। বহু সময়ত তেওঁলোকে শোনা কাহিনী বা সীমিত পৰ্যবেক্ষণৰ ভিত্তিত সাধাৰণীকৰণ কৰিছে। ভাষাৰ সমস্যা, সাংস্কৃতিক অভাৱ আৰু পক্ষপাতিত্বৰ ফলত কিছুমান বিৱৰণত ভ্ৰান্তি ৰৈ গৈছে। তথাপি অন্য উৎসৰ লগত মিলাই দেখিলে এইবোৰ মূল্যৱান ঐতিহাসিক উপাদান।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: আল-বিৰুনিৰ প্ৰকৃত নাম কি আৰু তেওঁ ক’ত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আল-বিৰুনিৰ প্ৰকৃত নাম আছিল আবু ৰায়হান মুহাম্মদ ইবন আহমদ আল-বিৰুনি। তেওঁ ৯৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দত উজবেকিস্তানৰ খোৱাৰিজম প্ৰদেশত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: “ৰিহলা” শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “ৰিহলা” এক আৰবী/ফাৰ্চী শব্দ যাৰ অৰ্থ “ভ্ৰমণ” বা “যাত্ৰা”। ইবন বতুতাৰ ভ্ৰমণ-কাহিনীৰ গ্ৰন্থক “ৰিহলা” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: বাৰ্নিয়াৰ কোনৰ চিকিৎসক আছিল?
উত্তৰঃ বাৰ্নিয়াৰ প্ৰথমে যুৱৰাজ দাৰাশুকোহৰ চিকিৎসক আছিল। পিছত সম্ৰাট আৌৰংগজেবৰ ৰাজদৰবাৰৰ অভিজাত দানিশ্মন্দ খানৰ লগত যুক্ত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: আল-বিৰুনিয়ে কোন কোন ভাষা শিকিছিল?
উত্তৰঃ আল-বিৰুনি ফাৰ্চী, আৰবী, সিৰিয়াক আৰু হিব্ৰু ভাষা জানিছিল। ভাৰতলৈ আহি তেওঁ সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ অধ্যয়ন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ইবন বতুতাৰ মতে দিল্লীৰ আকাৰ কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ইবন বতুতাৰ মতে দিল্লী আছিল ইছলামি জগতৰ পূৰ্ব ভাগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নগৰ। ই বহল প্ৰাচীৰেৰে আৱৰা আছিল আৰু বহু সংখ্যক বজাৰ, ৰাজপ্ৰাসাদ, মছজিদ আৰু পুখুৰী আছিল।
প্ৰশ্ন ৬: বাৰ্নিয়াৰৰ গ্ৰন্থ ক’লৈ ক’লৈ অনূদিত হৈছে?
উত্তৰঃ “Travels in the Mughal Empire” ফৰাচী ভাষাত প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত ইংৰাজী, ডাচ, জাৰ্মান আৰু ইটালীয় ভাষালৈ অনুদিত হৈছে। ১৭শ-১৮শ শতিকাৰ ইউৰোপত গ্ৰন্থখন ব্যাপকভাৱে পঢ়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ইবন বতুতাৰ মতে ভাৰতৰ কৃষিৰ অৱস্থা কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মাটি অতি উৰ্বৰা আছিল আৰু এবছৰত দুবাৰকৈ শস্য উৎপাদন কৰিব পৰা যায় বুলি ইবন বতুতাই লিখিছে। ধান, গম, কপাহ, আখ আৰু বহুতো ফল-মূল প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে বাৰ্নিয়াৰৰ “ৰাজকীয় ভূমি মালিকীয়ান” তত্ত্বক কিয় সমালোচনা কৰিছে?
উত্তৰঃ আধুনিক ইতিহাসবিদসকলৰ মতে মোগল ভাৰতত ব্যক্তিগত ভূমি মালিকীয়ান প্ৰচলিত আছিল। জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ মাটিৰ ওপৰত নিজ নিজ অধিকাৰ আছিল। ৰজাই কেৱল ৰাজহ আদায়ৰ অধিকাৰৰ গৰাকী আছিল, মাটিৰ গৰাকী নাছিল। বাৰ্নিয়াৰে ইউৰোপীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাৰতৰ ব্যৱস্থা বুজিব নোৱাৰিছিল বাবে এনে ভ্ৰান্ত ধাৰণা দিছিল।
তিনি পৰ্যটকৰ তুলনামূলক তালিকা
| বৈশিষ্ট্য | আল-বিৰুনি | ইবন বতুতা | ফ্ৰাঁসোৱা বাৰ্নিয়াৰ |
|---|---|---|---|
| শতিকা | ১১শ শতিকা | ১৪শ শতিকা | ১৭শ শতিকা |
| জন্মৰ দেশ | খোৱাৰিজম (উজবেকিস্তান) | মৰক্কো (উত্তৰ আফ্ৰিকা) | ফ্ৰান্স |
| গ্ৰন্থ | কিতাব-উল-হিন্দ | কিতাব-উল-ৰিহলা | Travels in the Mughal Empire |
| ভাষা | আৰবী | ফাৰ্চী | ফৰাচী |
| ভাৰতত প্ৰৱেশৰ সময় | ১০১৭-৩০ খ্ৰীষ্টাব্দ | ১৩৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দ | ১৬৫৬-১৬৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ |
| সমসাময়িক শাসক | গজনিৰ মাহমুদ | মুহাম্মদ বিন তুঘলক | শ্বাহজাহান, আৌৰংগজেব |
| ভাৰতত পদমৰ্যাদা | মাহমুদৰ লগৰ পণ্ডিত | দিল্লীৰ কাজী | দাৰাশুকোহৰ চিকিৎসক |
| ভাৰতত থকা সময় | ১৩+ বছৰ | ১৪ বছৰ | ১২ বছৰ |
| মুখ্য বিষয় | ধৰ্ম, দৰ্শন, বৰ্ণ ব্যৱস্থা | নগৰ, বজাৰ, ডাক, কৃষি | ভূমি ব্যৱস্থা, সতীদাহ, ৰাজনীতি |
আশা কৰোঁ ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাসৰ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰে শিক্ষাৰ্থীসকলক HSLC পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। আৰু অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com ভ্ৰমণ কৰক।