Class 12 History Chapter 8 — ভক্তি আৰু চুফী পৰম্পৰা
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা অনুসৃত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বৰ্ষৰ ইতিহাস (NCERT Theme 6) — ভক্তি আৰু চুফী পৰম্পৰা (অষ্টম-সপ্তদশ শতিকা) অধ্যায়টোৰ প্ৰশ্নোত্তৰ সম্পূৰ্ণৰূপে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত মধ্যযুগীয় ভাৰতবৰ্ষৰ ভক্তি আন্দোলন, চুফী সম্প্ৰদায়, সাধক-কবিসকলৰ অৱদান আৰু ধৰ্মীয় সমন্বয়ৰ ইতিহাস বিচাৰ কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ভাৰতীয় উপমহাদেশত অষ্টম শতিকাৰ পৰা সপ্তদশ শতিকালৈ ধৰ্মীয় জীৱনত যি যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আহিল, তাৰ নাম ভক্তি আন্দোলন। ব্ৰাহ্মণ্যবাদ, জাতিভেদ, কৰ্মকাণ্ডৰ আধিক্য আৰু সংস্কৃতকেন্দ্ৰিক উপাসনাৰ বিৰুদ্ধে এই আন্দোলনে সাধাৰণ মানুহৰ মাজত ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তিভাবৰ পথ মুকলি কৰি দিলে।
ভক্তি আন্দোলনৰ আৰম্ভণি দাক্ষিণাত্যত অষ্টম-নৱম শতিকাত হৈছিল। তামিলনাডুৰ আলৱাৰ (বিষ্ণুভক্ত) আৰু নয়নাৰ (শিৱভক্ত) সকলেই হৈছে আদিম ভক্তি সাধক। তেওঁলোকে আঞ্চলিক ভাষাত স্তোত্ৰ ৰচনা কৰি ভক্তিৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিলে। আলৱাৰসকলৰ ৰচনা নলায়িৰ দিব্য প্ৰবন্ধম্-ত আৰু নয়নাৰসকলৰ ৰচনা তেৱাৰম-ত সংকলিত হৈছে। এওঁলোকৰ মাজত আণ্ডাল, কাৰাইক্কাল আম্মাইয়াৰ আদি মহিলা সাধকো আছিল।
দাক্ষিণাত্যত দাৰ্শনিক স্তৰত শংকৰাচাৰ্যই অদ্বৈতবাদ আৰু ৰামানুজাচাৰ্যই বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ প্ৰচাৰ কৰিলে। ৰামানুজে ভক্তিৰ পথ সকলোলৈ মুকলি কৰি দিলে। কৰ্ণাটকৰ বাচৱান্নাই দ্বাদশ শতিকাত বীৰশৈৱ বা লিংগায়ত সম্প্ৰদায় গঢ় দিলে। এই সম্প্ৰদায়ে জাতিভেদ, লিংগ-বৈষম্য, মূৰ্তিপূজা আৰু পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণা অস্বীকাৰ কৰিলে।
উত্তৰ ভাৰতত ভক্তি আন্দোলনৰ দুটা ধাৰা গঢ়ি উঠিল — সগুণ ভক্তি (ৰূপ-গুণৰ সৈতে ঈশ্বৰৰ উপাসনা — তুলসীদাস, সূৰ্দাস, মীৰাবাঈ) আৰু নিৰ্গুণ ভক্তি (নিৰাকাৰ ঈশ্বৰৰ উপাসনা — কবীৰ, গুৰু নানক, ৰৱিদাস)। ৰামানন্দে উত্তৰ ভাৰতত ভক্তি আন্দোলনৰ গুৰিধৰোঁতা ৰূপে বিভিন্ন জাতিৰ শিষ্য গ্ৰহণ কৰিলে।
কবীৰৰ উলটবাঁচী, সাখী আৰু ৰমৈনীত হিন্দু-মুছলমান ঐক্যৰ বাণী আছে। তেওঁৰ ৰচনা বীজক, কবীৰ গ্ৰন্থাৱলী আৰু আদি গ্ৰন্থ ছাহিব-ত সংৰক্ষিত। গুৰু নানকে পঞ্জাবত শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে — এক ঈশ্বৰ, নাম জপ, কীৰ্তন আৰু সেৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে। মীৰাবাঈ ৰাজস্থানৰ ৰাজপুত্ৰী আছিল, কৃষ্ণৰ প্ৰতি প্ৰেমৰ ভজন ৰচনা কৰিছিল। তুলসীদাসে অৱধী ভাষাত ৰামচৰিতমানস আৰু সূৰ্দাসে ব্ৰজভাষাত সূৰ্সাগৰ ৰচনা কৰিলে।
অসমত পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। তেওঁ ভক্তিৰ ভিত্তিত জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে এক ঈশ্বৰ (বিষ্ণু/কৃষ্ণ)ৰ উপাসনাৰ বাণী দিলে। তেওঁৰ অমৰ সৃষ্টি — কীৰ্তন ঘোষা, ভকতিৰত্নাকৰ, ভাগৱত গ্ৰন্থ অনুবাদ, অংকীয়া নাট, বৰগীত আৰু সত্ৰ-নামঘৰ প্ৰতিষ্ঠা।
চুফীবাদ ইছলামৰ আধ্যাত্মিক ৰূপ — ঈশ্বৰৰ সৈতে প্ৰেমময় সম্পৰ্ক স্থাপনৰ পথ। ভাৰতত প্ৰধানতঃ চাৰিটা সিল্চিলা (পৰম্পৰা/ধাৰা) প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল — চিশ্তি, কাদৰি, নক্বচন্দি আৰু সুহৰৱৰ্দি। ইয়াৰ ভিতৰত চিশ্তি সিল্চিলা ভাৰতবৰ্ষত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়। খাজা মইনুদ্দিন চিশ্তিয়ে আজমেৰত খাঞ্চাহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। অন্যান্য বিখ্যাত চিশ্তি সাধক হ’ল বাবা ফৰিদ, নিজামুদ্দিন আউলিয়া আৰু নাছিৰুদ্দিন চিৰাগ-ই-দেহলী। চুফী সাধকসকলে খাঞ্চাহ (আশ্ৰম)-ত বাস কৰিছিল, পীৰ (গুৰু) ৰূপে শিষ্য গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পিছত সমাধি দৰগাহ ৰূপে পূজনীয় হৈ পৰিল। আজমেৰৰ মইনুদ্দিন চিশ্তিৰ দৰগাহ আজিও হিন্দু-মুছলমান উভয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত শ্ৰদ্ধাৰ স্থল।
ভক্তি-চুফী আন্দোলনে মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ সমাজত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলালে — আঞ্চলিক ভাষা-সাহিত্যৰ বিকাশ, সংগীত-নৃত্যৰ উন্মেষ, জাতিভেদৰ বিৰোধিতা, নাৰীৰ স্থান উন্নতি আৰু হিন্দু-মুছলমান সমন্বয় ই আছিল ইয়াৰ মুখ্য অৱদান।
Summary
This chapter explores the Bhakti-Sufi traditions of medieval India between the 8th and 17th centuries. The Bhakti movement began in South India with the Alvars (Vaishnavites) and Nayanars (Shaivites), and was philosophically articulated by Shankaracharya and Ramanujacharya. Basavanna founded the Lingayat tradition in Karnataka. In North India, Bhakti split into Saguna (Tulsidas, Surdas, Mirabai) and Nirguna (Kabir, Guru Nanak, Ravidas) streams, with Ramananda as a key figure. In Assam, Mahapurusha Srimanta Sankardeva established the Eka Sarana Nama Dharma. Sufism, the mystical dimension of Islam, flourished through four major silsilas — Chishti, Qadiri, Naqshbandi and Suhrawardi. Sufi saints lived in khanqahs, were called pirs, and their tombs (dargahs) like that of Khwaja Moinuddin Chishti at Ajmer became revered shrines for both Hindus and Muslims. These movements reshaped Indian religion, society, language and culture.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions)
প্ৰশ্ন ১। আলৱাৰ আৰু নয়নাৰ সাধকসকল আছিল কোন? তেওঁলোকৰ মূল অৱদান কি আছিল?
উত্তৰঃ আলৱাৰসকল আছিল বিষ্ণু/নাৰায়ণৰ ভক্ত আৰু নয়নাৰসকল আছিল শিৱৰ ভক্ত। তেওঁলোক অষ্টম-দশম শতিকাত তামিলনাডুত আবিৰ্ভূত হৈছিল। তেওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ ভ্ৰমণ কৰি স্থানীয় তামিল ভাষাত স্তোত্ৰ গাই গাই ভক্তিৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল। আলৱাৰসকলৰ ৰচনা নলায়িৰ দিব্য প্ৰবন্ধম্-ত আৰু নয়নাৰসকলৰ ৰচনা তেৱাৰম-ত সংকলিত হৈছে। তেওঁলোকে জাতিভেদ অস্বীকাৰ কৰিছিল — কেইজনমান নিম্ন জাতিৰ পৰা আহিছিল আৰু আণ্ডাল, কাৰাইক্কাল আম্মাইয়াৰ আদি মহিলা সাধকো আছিল।
প্ৰশ্ন ২। বীৰশৈৱ বা লিংগায়ত সম্প্ৰদায়ৰ মূল বিশ্বাস কি কি আছিল?
উত্তৰঃ দ্বাদশ শতিকাত কৰ্ণাটকত বাচৱান্নাৰ নেতৃত্বত লিংগায়ত (বীৰশৈৱ) সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ মূল বিশ্বাসসমূহ হ’ল —
- একমাত্ৰ শিৱৰ উপাসনা; তেওঁক লিংগ ৰূপত গলত ধাৰণ কৰে।
- জাতিভেদ আৰু ব্ৰাহ্মণ্যবাদৰ বিৰোধিতা।
- লিংগ-বৈষম্য অস্বীকাৰ; নাৰী-পুৰুষ সমান।
- পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণা অস্বীকাৰ — মৃত্যুৰ পিছত মৃতদেহ পুতি দিয়ে, দাহ নকৰে।
- মূৰ্তিপূজা আৰু বৈদিক কৰ্মকাণ্ডৰ বিৰোধিতা।
- বিধৱা বিবাহ আৰু আন্তঃজাতিৱিবাহক সমৰ্থন।
প্ৰশ্ন ৩। কবীৰৰ মূল শিক্ষা কি আছিল?
উত্তৰঃ কবীৰ আছিল পঞ্চদশ শতিকাৰ এজন বিখ্যাত নিৰ্গুণ ভক্ত সাধক। তেওঁৰ মূল শিক্ষাসমূহ হ’ল —
- ঈশ্বৰ এক, নিৰাকাৰ আৰু সৰ্বব্যাপী।
- হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত প্ৰকৃত পাৰ্থক্য নাই; ৰাম আৰু আল্লাহ একেই।
- মূৰ্তিপূজা, তীৰ্থযাত্ৰা, ৰোজা, নামাজ আদি বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিৰোধিতা।
- জাতিভেদ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ আধিপত্যৰ বিৰোধিতা।
- সদ্গুৰুৰ গুৰুত্ব আৰু অন্তৰ্দৃষ্টিৰে ঈশ্বৰক উপলব্ধি।
- সাধাৰণ মানুহৰ ভাষাত (সধুক্কড়ী/পঞ্চমেলী খিচড়ী) ভক্তিৰ বাণী।
তেওঁৰ ৰচনা বীজক, কবীৰ গ্ৰন্থাৱলী আৰু শিখসকলৰ আদি গ্ৰন্থ ছাহিব-ত সংৰক্ষিত আছে।
প্ৰশ্ন ৪। চুফীবাদ মানে কি? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ চুফীবাদ হৈছে ইছলাম ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক/ৰহস্যবাদী ৰূপ, য’ত ঈশ্বৰৰ সৈতে প্ৰেমময় ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক স্থাপনত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- ঈশ্বৰৰ প্ৰতি অগাধ প্ৰেম (ইশ্ক্) আৰু ভক্তি।
- পীৰ-মুৰিদ (গুৰু-শিষ্য) সম্পৰ্কৰ গুৰুত্ব।
- খাঞ্চাহ (আশ্ৰম)-ত সাধনা আৰু সমাজসেৱা।
- জিকিৰ (ঈশ্বৰৰ নাম জপ), চামা (পবিত্ৰ সংগীত), ৰিয়াজত (তপস্যা)।
- জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলোৰে কল্যাণ কামনা।
- চৰীয়াৰ লগতে তৰীকতৰ (আধ্যাত্মিক পথ) ওপৰত গুৰুত্ব।
- মৃত পীৰৰ দৰগাহত জিয়াৰত (পৰিদৰ্শন) ৰ পৰম্পৰা।
প্ৰশ্ন ৫। চিশ্তি সিল্চিলাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চিশ্তি সিল্চিলা ভাৰতবৰ্ষৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় চুফী ধাৰা। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল —
- খাজা মইনুদ্দিন চিশ্তিয়ে দ্বাদশ শতিকাৰ শেষৰফালে আজমেৰত ই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- চিশ্তি সাধকসকলে ৰাজদৰবাৰৰ পৰা দূৰত্ব ৰক্ষা কৰি সাধাৰণ মানুহৰ মাজত বাস কৰিছিল।
- আঞ্চলিক ভাষা গ্ৰহণ কৰি স্থানীয় সংস্কৃতিৰ লগত মিলি গৈছিল।
- ভক্তি-সংগীত (চামা/কাৱালী)ৰ পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰিছিল।
- লংগৰ (সকলোলৈ মুকলি ৰন্ধা)-ৰ পৰম্পৰাৰে জাতিভেদ ভাঙিছিল।
- হিন্দু-মুছলমান সমন্বয়ৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান।
চিশ্তিৰ পাঁচজন বিখ্যাত সাধক হ’ল — মইনুদ্দিন চিশ্তি, কুতুবুদ্দিন বখতিয়াৰ কাকী, বাবা ফৰিদ, নিজামুদ্দিন আউলিয়া আৰু নাছিৰুদ্দিন চিৰাগ-ই-দেহলী।
প্ৰশ্ন ৬। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ অৱদান কেইটামান লিখা।
উত্তৰঃ পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাত (১৪৪৯-১৫৬৮) অসমত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ অৱদানসমূহ —
- এক শৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন — এক ঈশ্বৰ (বিষ্ণু/কৃষ্ণ)ৰ ভক্তিৰ মাৰ্গ।
- জাতিভেদৰ বিৰোধিতা; সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহক শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ।
- সত্ৰ আৰু নামঘৰৰ প্ৰতিষ্ঠা — ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ।
- সাহিত্য সৃষ্টি — কীৰ্তন ঘোষা, ভকতিৰত্নাকৰ, নিমি নৱসিদ্ধ সংবাদ।
- ভাগৱত পুৰাণ অসমীয়ালৈ অনুবাদ।
- অংকীয়া নাট ৰচনা — চিহ্নযাত্ৰা, কালীয় দমন, ৰুক্মিণী হৰণ আদি।
- বৰগীত ৰচনা আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ উন্মেষ।
- বৃন্দাবনী বস্ত্ৰ আৰু চিত্ৰকলাৰ প্ৰৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ৭। সগুণ আৰু নিৰ্গুণ ভক্তিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ দুটাৰে মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —
| সগুণ ভক্তি | নিৰ্গুণ ভক্তি |
|---|---|
| ৰূপ-গুণযুক্ত ঈশ্বৰৰ উপাসনা। | নিৰাকাৰ-নিৰ্গুণ ঈশ্বৰৰ উপাসনা। |
| বিষ্ণু/ৰাম/কৃষ্ণ/শিৱ আদি অৱতাৰৰ পূজা। | ঈশ্বৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰূপ স্বীকাৰ নকৰে। |
| মূৰ্তিপূজা, মন্দিৰ, কৰ্মকাণ্ডক স্বীকাৰ। | মূৰ্তিপূজা আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ বিৰোধিতা। |
| প্ৰধান সাধক — তুলসীদাস, সূৰ্দাস, মীৰাবাঈ, শংকৰদেৱ। | প্ৰধান সাধক — কবীৰ, গুৰু নানক, ৰৱিদাস, দাদু দয়াল। |
| হিন্দু পৰম্পৰাৰ ভিতৰতে থাকিল। | হিন্দু-ইছলাম দুয়োৰে সমন্বয়ৰ চেষ্টা। |
প্ৰশ্ন ৮। দৰগাহ মানে কি? ইয়াৰ সামাজিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰগাহ হৈছে কোনো এজন বিখ্যাত চুফী পীৰৰ সমাধিস্থল, যিটো সময়ৰ লগে লগে তীৰ্থস্থানলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ইয়াৰ সামাজিক গুৰুত্ব —
- হিন্দু-মুছলমান উভয় সম্প্ৰদায়ৰ লোক একেলগে আহি প্ৰাৰ্থনা কৰে।
- উৰ্চ (পীৰৰ মৃত্যুবাৰ্ষিকী) উপলক্ষে বিশাল মেলা পতা হয়।
- কাৱালী, চামা আদি সংগীত পৰিৱেশন হয়।
- দান-খয়ৰাত আৰু লংগৰৰ পৰম্পৰা চলে।
- ৰাজা-প্ৰজা সকলোৱে দৰগাহক শ্ৰদ্ধা কৰে।
- আজমেৰৰ মইনুদ্দিন চিশ্তি, দিল্লীৰ নিজামুদ্দিন আউলিয়া, পঞ্জাবৰ বাবা ফৰিদ আদিৰ দৰগাহ আজিও জনপ্ৰিয়।
প্ৰশ্ন ৯। গুৰু নানকৰ মূল শিক্ষা কি আছিল?
উত্তৰঃ গুৰু নানক (১৪৬৯-১৫৩৯) আছিল শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক। তেওঁৰ মূল শিক্ষা —
- এক ঈশ্বৰ (একওঁকাৰ) — নিৰাকাৰ, নিৰ্গুণ, সৰ্বব্যাপী।
- নাম জপ, কীৰ্তন আৰু সৎসংগৰ গুৰুত্ব।
- হিন্দু-মুছলমানৰ বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠান অস্বীকাৰ।
- জাতিভেদ আৰু লিংগ-বৈষম্যৰ বিৰোধিতা।
- সৎ কৰ্ম, সততা, পৰিশ্ৰম আৰু সেৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব (কীৰৎ কৰো, নাম জপো, ৱণ্ড ছকো)।
- লংগৰ (সমাজ-ৰন্ধনশালা) প্ৰথা চালু।
- গুৰুমুখী লিপিত পঞ্জাবী ভাষাৰ ব্যৱহাৰ; পিছত ৰচনা আদি গ্ৰন্থ ছাহিব-ত সংকলিত।
প্ৰশ্ন ১০। ৰামানন্দৰ অৱদান কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰামানন্দ আছিল উত্তৰ ভাৰতৰ ভক্তি আন্দোলনৰ গুৰিধৰোঁতা। তেওঁৰ অৱদান —
- ৰামানুজাচাৰ্যৰ শিষ্যাকৰণ আৰু উত্তৰ ভাৰতলৈ ভক্তিৰ প্ৰচাৰ।
- ৰাম-সীতাৰ উপাসনাত গুৰুত্ব।
- সংস্কৃতৰ সলনি স্থানীয় ভাষাত ভক্তি প্ৰচাৰ।
- জাতি নিৰ্বিশেষে সকলো শ্ৰেণীৰ লোকক শিষ্য হিচাপে গ্ৰহণ — কবীৰ (মুছলমান বুনকৰ), ৰৱিদাস (চামাৰ), সেনা (নাপিত), ধন্না (কৃষক), পদ্মাৱতী (মহিলা) আদি।
- উত্তৰ ভাৰতৰ পৰৱৰ্তী ভক্তি ধাৰাৰ ভেটি স্থাপন।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈতবাদ আৰু ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈতবাদ অনুসৰি — ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা একেই; সংসাৰ মায়া; জ্ঞানেহে মুক্তি দিব পাৰে। ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ অনুসৰি — ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা সম্পৰ্কিত কিন্তু একেবাৰে এক নহয়; ভক্তিৰ যোগেদি ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহত মুক্তি লাভ হয়; প্ৰপত্তি (শৰণাগতি) মুখ্য পথ। ৰামানুজে ভক্তিৰ পথ সকলোলৈ মুকলি কৰি দিলে।
প্ৰশ্ন ২। মীৰাবাঈৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ মীৰাবাঈ (১৪৯৮-১৫৪৭) আছিল ৰাজস্থানৰ মেৱাৰৰ এগৰাকী ৰাজপুত্ৰী। তেওঁ কৃষ্ণৰ পৰম ভক্ত আছিল আৰু কৃষ্ণক স্বামী হিচাপে গণ্য কৰি ভজন ৰচনা কৰিছিল। ৰাজপৰিয়ালৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও তেওঁ সাধু-সন্তসকলৰ সংগ ত্যাগ নকৰিলে। ৰাজস্থানী, ব্ৰজভাষা আৰু গুজৰাটীত তেওঁৰ ভজনসমূহ উত্তৰ ভাৰতৰ ভক্তি সাহিত্যৰ অমূল্য সম্পদ।
প্ৰশ্ন ৩। খাঞ্চাহ মানে কি?
উত্তৰঃ খাঞ্চাহ হৈছে চুফী পীৰসকলৰ আশ্ৰম বা সাধনাকেন্দ্ৰ। ই আছিল আধ্যাত্মিক শিক্ষাৰ ঘৰ য’ত পীৰে শিষ্যসকলৰ লগত বাস কৰিছিল, ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল আৰু ভিক্ষু/অতিথিসকলক আশ্ৰয় দিছিল। খাঞ্চাহত লংগৰ (মুকলি ৰন্ধনশালা)ৰ পৰম্পৰা আছিল য’ত জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলোৱে একেলগে আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। সিল্চিলা মানে কি? ভাৰতৰ চাৰিটা প্ৰধান সিল্চিলাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সিল্চিলা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে শৃংখল বা পৰম্পৰা। চুফীবাদত ই গুৰু-শিষ্যৰ ধাৰাবাহিক পৰম্পৰাক বুজায়, যিটো শেষত পৈগম্বৰ মুহম্মদৰ সৈতে সংলগ্ন হয়। ভাৰতৰ চাৰিটা প্ৰধান সিল্চিলা হ’ল —
- চিশ্তি (Chishti) — খাজা মইনুদ্দিন চিশ্তি
- সুহৰৱৰ্দি (Suhrawardi) — শ্বেইখ বাহাউদ্দিন জাকাৰিয়া
- কাদৰি (Qadiri) — শ্বেইখ আবদুল কাদিৰ জিলানী
- নক্বচন্দি (Naqshbandi) — খাজা বাহাউদ্দিন নক্বচন্দ
প্ৰশ্ন ৫। তুলসীদাস আৰু সূৰ্দাসৰ অৱদান কি?
উত্তৰঃ তুলসীদাসে ষোড়শ শতিকাত অৱধী ভাষাত ৰামচৰিতমানস ৰচনা কৰিছিল, যিটো আজিও উত্তৰ ভাৰতত ৰাম-ভক্তিৰ মূল গ্ৰন্থ। তেওঁৰ আন ৰচনা — বিনয় পত্ৰিকা, কবিতাৱলী। সূৰ্দাসে ব্ৰজভাষাত সূৰ্সাগৰ, সূৰ-সাৰাৱলী, সাহিত্য-লহৰী আদি ৰচনা কৰিছিল য’ত শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাল্য আৰু ৰাসলীলাৰ মাধুৰ্যপূৰ্ণ বৰ্ণনা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৬। ভক্তি-চুফী আন্দোলনৰ সামাজিক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভক্তি-চুফী আন্দোলনৰ সামাজিক প্ৰভাৱ —
- হিন্দু-মুছলমান সমন্বয় আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি বৃদ্ধি।
- জাতিভেদ আৰু অস্পৃশ্যতাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন।
- আঞ্চলিক ভাষা-সাহিত্যৰ বিকাশ — হিন্দী, পঞ্জাবী, মাৰাঠী, অসমীয়া, বাংলা।
- সাধাৰণ মানুহৰ মাজত ধৰ্মীয় চেতনাৰ প্ৰসাৰ।
- নাৰীৰ সামাজিক স্থান উন্নতি; বহু মহিলা সাধকৰ আবিৰ্ভাৱ।
- ভক্তি-সংগীত, কীৰ্তন, কাৱালী আদি সংগীত পৰম্পৰাৰ বিকাশ।
- ব্ৰাহ্মণ্যবাদ আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ আধিপত্য হ্ৰাস।
- লোকপ্ৰিয় সাহিত্যৰ বিকাশ আৰু সংস্কৃতৰ একাধিপত্যৰ অন্ত।
প্ৰধান ভক্তি আৰু চুফী সাধক — তালিকা
| সাধক | সময় | ধাৰা/সম্প্ৰদায় | অঞ্চল | মুখ্য অৱদান |
|---|---|---|---|---|
| আলৱাৰসকল | ৬ষ্ঠ-৯ম শতিকা | বৈষ্ণৱ ভক্তি | তামিলনাডু | নলায়িৰ দিব্য প্ৰবন্ধম্ |
| নয়নাৰসকল | ৬ষ্ঠ-৯ম শতিকা | শৈৱ ভক্তি | তামিলনাডু | তেৱাৰম |
| শংকৰাচাৰ্য | ৮ম শতিকা | অদ্বৈতবাদ | কেৰালা | চাৰিধামৰ স্থাপনা |
| ৰামানুজাচাৰ্য | ১১-১২ শতিকা | বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ | তামিলনাডু | ভক্তি সকলোলৈ মুকলি |
| বাচৱান্না | ১২ শতিকা | লিংগায়ত | কৰ্ণাটক | বীৰশৈৱ সম্প্ৰদায় |
| ৰামানন্দ | ১৪-১৫ শতিকা | ৰামভক্তি | উত্তৰ ভাৰত | সকলো জাতিৰ শিষ্য |
| কবীৰ | ১৫ শতিকা | নিৰ্গুণ ভক্তি | উত্তৰ ভাৰত | বীজক, কবীৰ গ্ৰন্থাৱলী |
| গুৰু নানক | ১৪৬৯-১৫৩৯ | শিখ ধৰ্ম | পঞ্জাব | আদি গ্ৰন্থ ছাহিব |
| মীৰাবাঈ | ১৪৯৮-১৫৪৭ | কৃষ্ণভক্তি (সগুণ) | ৰাজস্থান | ভজন |
| তুলসীদাস | ১৫৩২-১৬২৩ | ৰামভক্তি (সগুণ) | উত্তৰ প্ৰদেশ | ৰামচৰিতমানস |
| সূৰ্দাস | ১৪৭৮-১৫৮৩ | কৃষ্ণভক্তি (সগুণ) | ব্ৰজ অঞ্চল | সূৰ্সাগৰ |
| শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ | ১৪৪৯-১৫৬৮ | এক শৰণ নাম ধৰ্ম | অসম | কীৰ্তন ঘোষা, সত্ৰ-নামঘৰ |
| মইনুদ্দিন চিশ্তি | ১১৪১-১২৩০ | চিশ্তি চুফী | আজমেৰ | চিশ্তি সিল্চিলা স্থাপনা |
| নিজামুদ্দিন আউলিয়া | ১২৩৮-১৩২৫ | চিশ্তি চুফী | দিল্লী | চিশ্তিৰ চাৰিজন উত্তৰাধিকাৰীৰ অন্যতম |
| বাবা ফৰিদ | ১১৭৩-১২৬৬ | চিশ্তি চুফী | পঞ্জাব | পঞ্জাবী সাহিত্য |
| শ্বেইখ বাহাউদ্দিন জাকাৰিয়া | ১১৮২-১২৬২ | সুহৰৱৰ্দি চুফী | মুলতান | সুহৰৱৰ্দি সিল্চিলা |
আশা কৰোঁ এই প্ৰশ্নোত্তৰৰ আলোচনা ASSEB উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে আপোনালোকক সহায়ক হ’ব। আৰু বহু অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে hslcguru.com-ৰ লগত থাকক।