Class 12 History Chapter 7 — এক সাম্ৰাজ্যিক ৰাজধানী — বিজয়নগৰ
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB (Assam State Board) দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস বিষয়ৰ সপ্তম অধ্যায় “এক সাম্ৰাজ্যিক ৰাজধানী — বিজয়নগৰ” (An Imperial Capital — Vijayanagara)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত পাব। এই অধ্যায়ত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান, ৰাজবংশ, কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ শাসন, তালিকোতা যুদ্ধ আৰু হাম্পীৰ স্থাপত্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য (১৩৩৬–১৭শ শতিকা) দক্ষিণ ভাৰতৰ এক বিশাল সাম্ৰাজ্য আছিল, যাৰ ৰাজধানী আছিল হাম্পী। ১৩৩৬ চনত হৰিহৰ আৰু বুক্ক নামৰ দুই ভাতৃয়ে সংগম বংশৰ অধীনত এই সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সাম্ৰাজ্যত মুঠতে চাৰিটা ৰাজবংশই শাসন কৰে — সংগম, সালুৱ, তুলুৱ আৰু আৰাৱিদু। সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শাসক আছিল তুলুৱ বংশৰ কৃষ্ণদেৱ ৰায় (১৫০৯–১৫২৯)। তেওঁৰ শাসনকালত সাম্ৰাজ্যই সাহিত্য, স্থাপত্য আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত উন্নতিৰ চৰম শিখৰত উপনীত হয়। তেওঁ আমুক্তমাল্যদ নামৰ তেলেগু গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল।
১৫৬৫ চনত তালিকোতা যুদ্ধ (ৰাক্ষসী-তঙ্গডী যুদ্ধ)ত দাক্ষিণাত্যৰ পাঁচটা সুলতান (বিজাপুৰ, গোলকণ্ডা, আহমদনগৰ, বিদৰ, বেৰাৰ)ৰ সংঘবদ্ধ সৈন্যৰ হাতত বিজয়নগৰৰ পৰাজয় ঘটে। যুদ্ধৰ পিছত বিজেতা সৈন্যই হাম্পী নগৰ লুট আৰু ধ্বংস কৰে। ১৬১৫ চনৰ পিছত সাম্ৰাজ্য পাহৰি যোৱা হয় আৰু হাম্পী এক ধ্বংসাৱশেষলৈ পৰিণত হয়। ১৮০০ চনত ব্ৰিটিছ অভিযন্তা কৰ্নেল কলিন মেকেঞ্জিয়ে হাম্পীৰ ধ্বংসাৱশেষ আৱিষ্কাৰ কৰি এক প্ৰাথমিক জৰীপ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে।
হাম্পীৰ স্থাপত্যৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হ’ল ভিৰূপাক্ষ মন্দিৰ, বিঠল মন্দিৰ (পাথৰৰ ৰথ আৰু সংগীতময় স্তম্ভ), হাজাৰ ৰাম মন্দিৰ আৰু লোটাছ মহল। নগৰ পৰিকল্পনাৰ ক্ষেত্ৰত নগৰক পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ, ৰাজকীয় কেন্দ্ৰ আৰু নাগৰিক কেন্দ্ৰত বিভক্ত কৰা হৈছিল। তুংভদ্ৰা নদী আৰু পৰ্বতময় ভূদৃশ্যৰ মাজত প্ৰাকৃতিক প্ৰতিৰক্ষা গঢ়ি উঠিছিল। উন্নত পাণি ব্যৱস্থা — হিৰিয়া খাল, পুষ্কৰিণী, কমলপুৰম জলাশয় আদিয়ে কৃষি আৰু নগৰীয়া জীৱন সম্ভৱ কৰি তুলিছিল।
Summary (English)
The Vijayanagara Empire (1336–17th century) was founded by Harihara and Bukka and ruled by four dynasties — Sangama, Saluva, Tuluva and Aravidu. Its greatest ruler Krishnadeva Raya (1509–29) made Hampi a magnificent capital with temples, palaces and an advanced water-supply system. The empire fell after the Battle of Talikota in 1565 against the combined Deccan Sultanates, after which Hampi was sacked. The ruins were rediscovered by Colonel Colin Mackenzie in 1800.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু কেতিয়া?
উত্তৰঃ ১৩৩৬ খ্ৰীষ্টাব্দত হৰিহৰ আৰু বুক্ক নামৰ দুই ভাতৃয়ে সংগম বংশৰ অধীনত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তুংভদ্ৰা নদীৰ দক্ষিণ পাৰত ৰাজধানী হাম্পী স্থাপন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যত কেইটা ৰাজবংশই শাসন কৰিছিল? নাম লিখা।
উত্তৰঃ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যত মুঠতে চাৰিটা ৰাজবংশই শাসন কৰিছিল — (১) সংগম বংশ (১৩৩৬–১৪৮৫), (২) সালুৱ বংশ (১৪৮৫–১৫০৩), (৩) তুলুৱ বংশ (১৫০৩–১৫৭০) আৰু (৪) আৰাৱিদু বংশ (১৫৭০–১৭শ শতিকা)।
প্ৰশ্ন ৩: কৃষ্ণদেৱ ৰায় কোন আছিল? তেওঁৰ কৃতিত্বৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ কৃষ্ণদেৱ ৰায় (১৫০৯–১৫২৯) আছিল বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ তুলুৱ বংশৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শাসক। তেওঁৰ মুখ্য কৃতিত্বসমূহ হ’ল —
- উড়িষ্যাৰ গজপতি ৰাজাক পৰাজিত কৰি ৰায়চুৰ দোৱাব অঞ্চল লাভ কৰে।
- হাম্পীত নগৰৰ নাম নাগলাপুৰম নামৰ এক উপ-নগৰ স্থাপন কৰে।
- হাজাৰ ৰাম মন্দিৰ আৰু বিঠল মন্দিৰৰ উন্নয়ন সম্পন্ন কৰে।
- তেলেগু ভাষাত আমুক্তমাল্যদ নামৰ ৰাজনীতিক গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে।
- তেওঁৰ ৰাজসভাত ‘অষ্টদিগ্গজ’ নামৰ আঠজন বিখ্যাত তেলেগু কবিয়ে পৃষ্ঠপোষকতা পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৪: তালিকোতা যুদ্ধ কেতিয়া আৰু কাৰ মাজত হৈছিল? ইয়াৰ ফলাফল কি?
উত্তৰঃ ১৫৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৬ জানুৱাৰীত তালিকোতাৰ ওচৰৰ ৰাক্ষসী-তঙ্গডী সমভূমিত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য আৰু দাক্ষিণাত্যৰ পাঁচটা সুলতান (বিজাপুৰ, আহমদনগৰ, গোলকণ্ডা, বিদৰ, বেৰাৰ)ৰ সংঘবদ্ধ সৈন্যৰ মাজত এই যুদ্ধ হৈছিল। বিজয়নগৰৰ ৰক্ষক ৰাম ৰায়াৰ পৰাজয় হয় আৰু তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে। যুদ্ধৰ পিছত বিজেতা সৈন্যই হাম্পী নগৰ লুট, ধ্বংস আৰু পুৰি দিয়ে। সাম্ৰাজ্যৰ পতন আৰম্ভ হয় আৰু ৰাজধানী পেনুকোণ্ডালৈ স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: হাম্পীৰ ধ্বংসাৱশেষ কোনে আৰু কেতিয়া আৱিষ্কাৰ কৰে?
উত্তৰঃ ১৮০০ খ্ৰীষ্টাব্দত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অভিযন্তা কৰ্নেল কলিন মেকেঞ্জিয়ে হাম্পীৰ ধ্বংসাৱশেষ আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰথম জৰীপ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে। তেওঁ স্থানীয় ভিৰূপাক্ষ মন্দিৰ আৰু পম্পাদেৱী মন্দিৰৰ পুৰোহিতসকলৰ পৰা সংবাদ সংগ্ৰহ কৰিছিল। ১৮৩৬ চনৰ পৰা প্ৰাচ্যবিদ্যাবিদসকলে বিভিন্ন শিলালিপি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: হাম্পী নগৰৰ পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হাম্পী নগৰৰ পৰিকল্পনা প্ৰাকৃতিক ভূদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। তুংভদ্ৰা নদী আৰু গ্ৰেনাইট পৰ্বতে নগৰক প্ৰাকৃতিক প্ৰতিৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল। নগৰক তিনিটা মুখ্য অঞ্চলত বিভক্ত কৰা হৈছিল —
- পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ: তুংভদ্ৰাৰ পাৰত অৱস্থিত — ভিৰূপাক্ষ, বিঠল, হাজাৰ ৰাম আদি মন্দিৰ আৰু পম্পাদেৱীৰ স্থল।
- ৰাজকীয় কেন্দ্ৰ: দক্ষিণ-পশ্চিম অংশত — মহানবমী ডিব্বা, লোটাছ মহল, হাতীৰ আস্তাবল, ৰাণীৰ স্নানাগাৰ।
- নাগৰিক কেন্দ্ৰ: সাধাৰণ লোক, বণিক, হস্তশিল্পীৰ বসতি — বজাৰ, পান্থশালা আদি।
নগৰটো সাতটা প্ৰাচীৰেৰে আবৃত্ত আছিল। প্ৰাচীৰসমূহ চূণ-মাটিৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ পাথৰৰ ব্লকেৰে নিৰ্মিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৭: হাম্পীৰ পাণি ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ বিজয়নগৰৰ ৰাজা সকলে এক উন্নত পাণি ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল। তুংভদ্ৰা নদীৰ পৰা হিৰিয়া খাল নামৰ সৰ্ববৃহৎ খাল উলিয়াই কৃষি অঞ্চল আৰু ৰাজকীয় কেন্দ্ৰলৈ পানী আনিছিল। কমলপুৰম জলাশয়ৰ পানীৰে কৃষিভূমিৰ সিঁচন কৰাৰ লগতে এক খালৰ যোগেদি ৰাজকীয় কেন্দ্ৰলৈ পানী যোগান ধৰা হৈছিল। ৰাজকীয় কেন্দ্ৰৰ ভিতৰত স্নানাগাৰ, পুষ্কৰিণী, ভাঁজ-ভাঁজকৈ সাজোৱা পথাৰৰ পদ্ধতি আছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ভিৰূপাক্ষ মন্দিৰৰ সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ ভিৰূপাক্ষ মন্দিৰ হাম্পীৰ সৰ্বপ্ৰাচীন আৰু সবাতোকৈ পবিত্ৰ মন্দিৰ। দেৱতা ভিৰূপাক্ষ (শিৱ) আৰু পম্পাদেৱী এই মন্দিৰৰ মুখ্য দেৱ-দেৱী। মন্দিৰটো কেইবা শতিকাজুৰি গঢ়ি উঠিছিল। কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ ৰাজ্যাভিষেকৰ স্মাৰক হিচাপে মূল প্ৰৱেশদ্বাৰ ৰায়গোপুৰম নিৰ্মিত হয়। মন্দিৰৰ ৰংগমণ্ডপ আৰু কল্যাণ মণ্ডপত উৎকৃষ্ট ভাস্কৰ্য আছে। ১৮৬০ চনৰ পিছত পুনৰ পূজা আৰম্ভ হয় আৰু ই বৰ্তমানো এক জীৱন্ত মন্দিৰ।
প্ৰশ্ন ৯: বিঠল মন্দিৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বিঠল (বিষ্ণুৰূপ) মন্দিৰ বিজয়নগৰ স্থাপত্যৰ এক অপূৰ্ব নিদৰ্শন। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- মন্দিৰ চৌহদৰ ভিতৰত পাথৰেৰে নিৰ্মিত পাথৰৰ ৰথ (গৰুড়-ৰথ) — যাৰ চকা ঘূৰিব পাৰে।
- সংগীতময় স্তম্ভ — খুটাত আঘাত কৰিলে বিভিন্ন সংগীতৰ ধ্বনি ওলায়।
- ৰংগমণ্ডপৰ চাৰিও দিশত স্তম্ভত উৎকৃষ্ট ভাস্কৰ্য।
- মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহ আৰু কল্যাণ মণ্ডপৰ স্থাপত্যশৈলী অপ্ৰতিম।
- মন্দিৰৰ চৌহদৰ বাহিৰৰ লেন বিকলপুৰা বজাৰ নামেৰে পৰিচিত।
প্ৰশ্ন ১০: লোটাছ মহল আৰু হাতীৰ আস্তাবলৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ লোটাছ মহল বিজয়নগৰৰ ৰাজকীয় কেন্দ্ৰৰ এক বিশিষ্ট ভৱন। ইয়াৰ স্থাপত্যশৈলীত ইণ্ডো-ইছলামিক প্ৰভাৱ প্ৰকট। ইয়াৰ চৌকোণা গাঁথনি আৰু ফুলৰ পাহিৰ আকৃতিৰ গম্বুজে লোটাছ ফুলৰ আকৃতি দিয়ে — সেই বাবেই ইয়াৰ নাম লোটাছ মহল। ই সম্ভৱতঃ এক সভাকক্ষ আছিল।
হাতীৰ আস্তাবল (এলিফেণ্ট ষ্টেবলছ) — ই ১১টা গম্বুজ-যুক্ত কোঠাৰ এক দীঘল সাৰি, য’ত ৰাজকীয় হাতী ৰখা হৈছিল। ইয়াত ইছলামিক স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১১: মহানবমী ডিব্বা কি?
উত্তৰঃ মহানবমী ডিব্বা ৰাজকীয় কেন্দ্ৰৰ এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ মঞ্চ যাৰ উচ্চতা প্ৰায় ১১,০০০ বৰ্গফুট আৰু উচ্চতা প্ৰায় ৪০ ফুট। দশৰা/মহানবমী উৎসৱত ৰাজাই ইয়াত বহি ৰাজকীয় শোভাযাত্ৰা, নৃত্য, কুস্তি, ঘোঁৰা-হাতীৰ পৰৰাশ্বনী চাইছিল। মঞ্চৰ গাত উৎকীৰ্ণ ভাস্কৰ্যত ৰাজকীয় উৎসৱৰ বিভিন্ন দৃশ্য খোদিত আছে।
প্ৰশ্ন ১২: বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যলৈ অহা বিদেশী যাত্ৰীসকলৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যলৈ অহা প্ৰধান বিদেশী যাত্ৰীসকল হ’ল —
- আব্দুৰ ৰাজ্জাক (পাৰস্যৰ ৰাজদূত, ১৪৪৩) — দেৱৰায় দ্বিতীয়ৰ ৰাজত্বকালত।
- নিকোলো কণ্টি (ইটালিৰ যাত্ৰী, ১৫শ শতিকা) — দেৱৰায়ৰ ৰাজত্বকালত।
- ডোমিংগো পেছ (পৰ্তুগীজ যাত্ৰী, ১৫২০) — কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ ৰাজত্বকালত।
- ফাৰ্ণাও নুনিজ (পৰ্তুগীজ বণিক, ১৫৩৫–৩৭) — অচ্যুত ৰায়ৰ ৰাজত্বকালত।
- দুৱাৰ্তে বাৰ্বোছা (পৰ্তুগীজ যাত্ৰী, ১৬শ শতিকাৰ আৰম্ভণি)।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘অমৰ-নায়ক’ পদ্ধতি সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ ‘অমৰ-নায়ক’ পদ্ধতি বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ এক প্ৰধান ৰাজনৈতিক উদ্ভাৱন আছিল। ‘অমৰ’ শব্দটো সংস্কৃত ‘সমৰ’ (যুদ্ধ) বা আৰবী ‘অমৰম’ (সামৰিক ঘাঁটি)ৰ পৰা আহিছে। অমৰ-নায়কসকল আছিল সৈন্য কমাণ্ডাৰ যিসকলক ৰাজাই কৰৰ পৰা সংগৃহীত আয়ৰ বাবে ভূমি (অমৰম) প্ৰদান কৰিছিল। সিহঁতৰ দায়িত্ব আছিল ৰাজাৰ পক্ষে নিৰ্দিষ্ট সৈন্য, হাতী, ঘোঁৰা যোগান ধৰা আৰু কৃষক-হস্তশিল্পীৰ পৰা ৰাজস্ব আদায় কৰা। ই দিল্লী চুলতানিৰ ‘ইক্বতা’ পদ্ধতিৰ অনুৰূপ আছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: হাম্পী UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্যত কেতিয়া অন্তৰ্ভুক্ত হয়?
উত্তৰঃ ১৯৮৬ চনত হাম্পীৰ ধ্বংসাৱশেষ UNESCO-ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
প্ৰশ্ন ২: কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ ৰচিত গ্ৰন্থৰ নাম কি?
উত্তৰঃ তেলেগু ভাষাত ৰচিত ‘আমুক্তমাল্যদ’ আৰু সংস্কৃতত ‘জাম্বৱতী কল্যাণম্’ তেওঁৰ ৰচিত গ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ৩: হাম্পী কোন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ বৰ্তমানৰ কৰ্ণাটক ৰাজ্যৰ বেল্লাৰি জিলাত (এতিয়া বিজয়নগৰ জিলা) তুংভদ্ৰা নদীৰ পাৰত হাম্পী অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ৪: ‘গজপতি’, ‘অশ্বপতি’, ‘নৰপতি’ — এই উপাধি কোনে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বিজয়নগৰৰ ৰাজা কৃষ্ণদেৱ ৰায়ই উড়িষ্যা বিজয়ৰ পিছত ‘গজপতি’ (হাতী মালিক), উন্নত অশ্বাৰোহী বাহিনীৰ বাবে ‘অশ্বপতি’ (ঘোঁৰাৰ মালিক) আৰু ৰাজকীয় উপাধি ‘নৰপতি’ (মানুহৰ অধিপতি) — এই তিনিওটা উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ‘অষ্টদিগ্গজ’ কোনসকল আছিল?
উত্তৰঃ কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ ৰাজসভাত পৃষ্ঠপোষকতা পোৱা আঠজন বিখ্যাত তেলেগু কবিক একেলগে ‘অষ্টদিগ্গজ’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মূখ্য আছিল আল্লাসানি পেদ্দান্না (অন্ধ্ৰ-কবিতা-পিতামহ)।
বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজবংশ তালিকা
| ৰাজবংশ | সময়কাল | প্ৰতিষ্ঠাপক / উল্লেখযোগ্য শাসক | মুখ্য তথ্য |
|---|---|---|---|
| সংগম বংশ | ১৩৩৬–১৪৮৫ | হৰিহৰ I, বুক্ক I, দেৱৰায় II | সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা; নিকোলো কণ্টি, আব্দুৰ ৰাজ্জাকৰ আগমন |
| সালুৱ বংশ | ১৪৮৫–১৫০৩ | সালুৱ নৰসিংহ | স্বল্পকালীন বংশ; কেৱল তিনিজন শাসক |
| তুলুৱ বংশ | ১৫০৩–১৫৭০ | বীৰ নৰসিংহ, কৃষ্ণদেৱ ৰায়, অচ্যুত ৰায় | সাম্ৰাজ্যৰ স্বৰ্ণযুগ; কৃষ্ণদেৱ ৰায়ৰ শাসন (১৫০৯–২৯) |
| আৰাৱিদু বংশ | ১৫৭০–১৭শ শতিকা | তিৰুমল, ৰংগ II, ভেংকট II | তালিকোতাৰ পিছত পেনুকোণ্ডা/চন্দ্ৰগিৰিলৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰ |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰে আপোনাৰ ASSEB Class 12 ইতিহাসৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com চাওক।