Class 12 History Chapter 6 — সম্ৰাট আৰু ইতিহাস — মোগল দৰবাৰ (The Mughal Court: Reconstructing Histories through Chronicles)
HSLC GURU-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB দ্বাৰ্থ ১২ ইতিহাসৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “সম্ৰাট আৰু ইতিহাস — মোগল দৰবাৰ” (NCERT Theme 9 — The Mughal Court) বিষয়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। ইয়াত পাঠ্যপুথিৰ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ, অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন, মোগল সম্ৰাটসকলৰ তালিকা আৰু সাৰাংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা ১৫২৬ চনত প্ৰথম পানিপথৰ যুদ্ধত জহিৰুদ্দিন মহম্মদ বাবৰে ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত কৰি কৰিছিল। বাবৰৰ পিছত হুমায়ুন (১৫৩০–১৫৪০, ১৫৫৫–১৫৫৬), আকবৰ (১৫৫৬–১৬০৫), জাহাঙ্গীৰ (১৬০৫–১৬২৭), শ্বাহজাহান (১৬২৮–১৬৫৮) আৰু আউৰংজেব (১৬৫৮–১৭০৭) এই বিশাল সাম্ৰাজ্যত শাসন কৰিছিল। আউৰংজেবৰ মৃত্যুৰ পিছত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱনতি আৰম্ভ হ’ল।
মোগল ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণৰ বাবে ক্ৰনিকল (Chronicle) বা দৰবাৰী ইতিবৃত্ত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰধান ক্ৰনিকলসমূহ হ’ল — বাবৰনামা (বাবৰৰ আত্মজীৱনী, তুৰ্কী ভাষাত লিখা), হুমায়ুননামা (গুলবদন বেগমে ফাৰ্চী ভাষাত লিখা), আকবৰনামা আৰু আইন-ই-আকবৰী (আবুল ফজলে লিখা) আদি। আবুল ফজল আকবৰৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আৰু দৰবাৰী ইতিহাসকাৰ আছিল। মোগল দৰবাৰৰ ভাষা আছিল ফাৰ্চী — যাক বাবৰে আৰু আকবৰে দৰবাৰী ভাষা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।
মোগল দৰবাৰৰ ৰীতি-নীতি অতি কঠোৰ আছিল। সম্ৰাটক অভিবাদন জনোৱাৰ পদ্ধতিসমূহ আছিল ছিজদা (মাটিত মূৰ এৰি প্ৰণিপাত), পাইবোছ (চৰণচুম্বন) আৰু কোৰ্নিশ (ডান হাতেৰে কপাল স্পৰ্শ কৰি মূৰ নোৱাই)। দৰবাৰত সম্ৰাটে দিৱান-ই-আম (সাধাৰণ জনতাৰ দৰবাৰ) আৰু দিৱান-ই-খাছ (বিশেষ দৰবাৰ)ত বহিছিল। দৰবাৰৰ অনুষ্ঠানসমূহ আছিল ঝাৰোখা দৰ্শন, সম্ৰাটৰ ওজন উৎসৱ আদি।
মোগল ৰাজকন্যা আৰু ৰাজমাতাৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। নুৰজাহান (জাহাঙ্গীৰৰ পত্নী), মমতাজ মহল, জাহানাৰা আৰু ৰোশনাৰা (শ্বাহজাহানৰ কন্যা) আদিৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ আছিল। নুৰজাহানৰ নামত মুদ্ৰা মুদ্ৰিত হৈছিল। মোগল চিত্ৰকলা আকবৰৰ সময়ত উন্নতিৰ চূড়াত উপনীত হৈছিল — আবু’ল হাছান, বছাৱন, দাছৱন্ত আদি বিখ্যাত চিত্ৰশিল্পী আছিল।
আকবৰে ১৫৮২ চনত দীন-ই-ইলাহী নামৰ এক নতুন সমন্বয়মূলক ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল য’ত হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, জৰাষ্ট্ৰীয়ান আদি ধৰ্মৰ ভাল উপাদানসমূহ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। আকবৰে সুলহ-ই-কুল (সকলোৰে সৈতে শান্তি) নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
মোগল প্ৰশাসনৰ ভিত্তি আছিল মনছবদাৰি ব্যৱস্থা। মনছব মানে “পদ” বা “স্থান”। প্ৰতিজন মনছবদাৰৰ দুটা পদমৰ্যাদা আছিল — জাত (ব্যক্তিগত পদমৰ্যাদা আৰু দৰমহা নিৰ্ধাৰক) আৰু সৱৰ (সৈনিক/অশ্বাৰোহী সংখ্যা)। জাত যিমান বেছি, পদমৰ্যাদা আৰু দৰমহা সিমানেই বেছি। মনছবদাৰসকলক জাগীৰ (ৰাজস্ব আদায় কৰিবলৈ ভূমি) প্ৰদান কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ ৰাজস্ব আদায়ৰ অধিকাৰক জাগীৰদাৰ বুলিছিল।
Summary
The Mughal Empire was founded by Babur in 1526 after defeating Ibrahim Lodi at the First Battle of Panipat, and reached its zenith under Akbar, Jahangir, Shah Jahan and Aurangzeb (until 1707). Mughal history is reconstructed mainly through Persian-language chronicles such as Babur’s Baburnama, Gulbadan Begum’s Humayunnama and Abul Fazl’s monumental Akbarnama and Ain-i-Akbari. Court rituals like sijda, paibos and kornish, the mansabdari system based on zat and sawar ranks, the policies of sulh-i-kul and Din-i-Ilahi, and the political role of women like Nur Jahan together reveal how the Mughal court constructed and projected imperial authority.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মোগল ক্ৰনিকল ৰচনা কৰা প্ৰক্ৰিয়াত যিকোনো এজন ইতিহাসকাৰে গ্ৰহণ কৰিব লগা পদক্ষেপসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল ক্ৰনিকল ৰচনা প্ৰক্ৰিয়া বহু পদক্ষেপৰ যোগেদি সম্পন্ন হৈছিল —
- তথ্য সংগ্ৰহ: ইতিহাসকাৰে দৰবাৰী নথি, ফৰমান, চিঠি, ৰাজস্ব নথি, ৰাজনৈতিক ঘটনাৱলীৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰিছিল।
- সাক্ষাৎকাৰ: ৰাজপুৰুষ, অমাত্য, যুদ্ধত উপস্থিত ব্যক্তি আৰু সম্ৰাটৰ ঘনিষ্ঠসকলৰ পৰা সাক্ষাৎকাৰ লোৱা হৈছিল।
- খচৰা প্ৰস্তুতি: তথ্যৰ ভিত্তিত প্ৰাৰম্ভিক খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
- সংশোধন: সম্ৰাটৰ ব্যক্তিগত পৰ্যৱেক্ষণৰ পিছত পুনৰ সংশোধন কৰা হৈছিল।
- চিত্ৰাংকন: চিত্ৰশিল্পীয়ে দৰবাৰৰ দৃশ্য, যুদ্ধ, উৎসৱ আদিৰ চিত্ৰ অংকন কৰি গ্ৰন্থ অলংকৃত কৰিছিল।
- চূড়ান্ত প্ৰতিলিপি: দক্ষ লিপিকাৰে (খুশনৱিছ) সুন্দৰ ফাৰ্চী লিপিত চূড়ান্ত প্ৰতিলিপি প্ৰস্তুত কৰিছিল।
- বাঁধাই: দামী চামৰা আৰু সোণৰ অলংকৰণেৰে গ্ৰন্থ বাঁধাই কৰি সম্ৰাটক উপহাৰ দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: চিত্ৰক ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চিত্ৰক ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সমস্যাসমূহ —
- চিত্ৰ সাধাৰণতে দৰবাৰত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল আৰু সম্ৰাটক মহিমামণ্ডিত কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল — সেয়েহে ইয়াত পক্ষপাতিত্ব পোৱা যায়।
- চিত্ৰশিল্পীৰ ব্যক্তিগত কল্পনা আৰু শৈলীয়ে বাস্তৱতাক প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
- ইছলামত মূৰ্তিপূজা নিষিদ্ধ আছিল, সেয়েহে কিছুমান সম্ৰাট/আমিৰে চিত্ৰাংকনৰ বিৰোধিতা কৰিছিল (যেনে আউৰংজেব)।
- চিত্ৰৰ ৰং বহু সময়ৰ পিছত ম্লান হৈ যায়, ফলত মূল সৌন্দৰ্য নাইকিয়া হয়।
- সাধাৰণ লোক, কৃষক, দৰিদ্ৰৰ জীৱনৰ বিষয়ে চিত্ৰত খুব কম তথ্য পোৱা যায়।
- চিত্ৰৰ সঠিক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ সমসাময়িক প্ৰতীক, পোছাক, ৰীতি-নীতিৰ জ্ঞান প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৩: মোগল অভিজাত শ্ৰেণীৰ সদস্যসকল কোন আছিল আৰু সম্ৰাটৰ সৈতে তেওঁলোকৰ কেনে সম্বন্ধ আছিল?
উত্তৰঃ মোগল অভিজাত শ্ৰেণী আছিল এক বহু-জাতিগত আৰু বহু-ধৰ্মীয় সমষ্টি —
- তুৰানি: মধ্য এছিয়াৰ পৰা অহা তুৰ্কী মূলৰ অভিজাত।
- ইৰানি: ইৰানৰ পৰা অহা ফাৰ্চী মূলৰ অভিজাত (যেনে — বৈৰম খাঁ, নুৰজাহানৰ পৰিয়াল)।
- আফগান, ভাৰতীয় মুছলমান (শ্বেইখজাদা): স্থানীয় মুছলমান অভিজাত।
- ৰাজপুত: আকবৰৰ সময়ৰ পৰা ৰাজপুতসকল মোগল অভিজাত শ্ৰেণীত যোগদান কৰিছিল (মান সিং, ভগৱান দাছ আদি)।
- মাৰাঠা/দাক্ষিণাত্যৰ অভিজাত: আউৰংজেবৰ সময়ত যোগ দিয়া হৈছিল।
সম্ৰাটৰ সৈতে সম্বন্ধ — অভিজাতসকল সম্ৰাটৰ ব্যক্তিগত সেৱক হিচাপে গণ্য আছিল। সম্ৰাটে তেওঁলোকক মনছব, জাগীৰ, উপাধি (খান, খান-ই-খানান, মীৰ্জা) প্ৰদান কৰিছিল। সম্ৰাটৰ মৃত্যু হ’লে অভিজাতৰ পদ আৰু জাগীৰ পুনৰ ৰাজকোষলৈ ঘূৰি যাইছিল। অভিজাতসকলে সম্ৰাটক ছিজদা, পাইবোছ আৰু কোৰ্নিশৰ যোগেদি সন্মান জনাইছিল।
প্ৰশ্ন ৪: মোগল ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ মহিলাসকলৰ ভূমিকা মূল্যাঙ্কন কৰা।
উত্তৰঃ মোগল ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ মহিলাসকলৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল —
- নুৰজাহান (জাহাঙ্গীৰৰ পত্নী): ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আছিল, তেওঁৰ নামত ফৰমান জাৰি হৈছিল আৰু মুদ্ৰা মুদ্ৰিত হৈছিল।
- গুলবদন বেগম (বাবৰৰ কন্যা): “হুমায়ুননামা” ৰচনা কৰিছিল — মোগল ইতিহাসৰ এক অমূল্য উৎস।
- মমতাজ মহল (শ্বাহজাহানৰ পত্নী): তেওঁৰ স্মৃতিত তাজ মহল নিৰ্মাণ হৈছিল।
- জাহানাৰা (শ্বাহজাহানৰ কন্যা): প্ৰচুৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰিণী, শ্বাহজাহানাবাদৰ বহু ইমাৰত নিৰ্মাণ কৰিছিল, কবি আছিল।
- ৰোশনাৰা (শ্বাহজাহানৰ কন্যা): আউৰংজেবৰ সমৰ্থন কৰিছিল।
- হাৰেমৰ মহিলা: বাণিজ্যত বিনিয়োগ কৰিছিল, ইমাৰত নিৰ্মাণ কৰিছিল, দান-পুণ্য কৰিছিল।
সকলো মহিলাই (মাকী, পত্নী, কন্যা, ভনী) সম্ৰাটৰ পৰামৰ্শদাত্ৰী হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু কেতিয়াবা ৰাজনৈতিক উত্তৰাধিকাৰ বিবাদৰ মীমাংসা কৰাত সহায় কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: মোগল প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক দায়িত্ব ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে আকবৰে কোন কোন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আকবৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ —
- মনছবদাৰি ব্যৱস্থা: জাত আৰু সৱৰৰ ভিত্তিত পদমৰ্যাদা নিৰ্ধাৰণ।
- দাগ ব্যৱস্থা: অশ্বৰ গাত চিন (দাগ) দিয়া হৈছিল যাতে মনছবদাৰে নকল ঘোঁৰা দেখুৱাব নোৱাৰে।
- চেহৰা ব্যৱস্থা: সৈনিকৰ বিৱৰণ ৰখা হৈছিল যাতে নকল সৈনিক প্ৰদৰ্শন কৰিব নোৱাৰে।
- জাব্ত ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা: তোডৰ মলৰ সহায়ত দহ-চলা প্ৰথা প্ৰৱৰ্তিত — দহ বছৰৰ গড় ফচলৰ উপৰত ভূমি ৰাজস্ব নিৰ্ধাৰণ।
- সুবা ব্যৱস্থা: সাম্ৰাজ্যক ১৫টা সুবাত বিভক্ত — প্ৰতিটো সুবাৰ মুৰব্বী সুবেদাৰ।
- দিৱান, বখশী, কাজী, ছদৰ: প্ৰতিটো সুবাত পৃথক বিভাগ স্থাপন।
- দ্বৈত নিয়ন্ত্ৰণ: মনছবদাৰক সঘনাই বদলি কৰা হৈছিল যাতে স্থানীয়ভাৱে শক্তিশালী নহয়।
প্ৰশ্ন ৬: ষোড়শ-সপ্তদশ শতিকাৰ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত উলেমাৰ ভূমিকা মূল্যাঙ্কন কৰা।
উত্তৰঃ উলেমা (ইছলামিক ধৰ্মীয় পণ্ডিত)ৰ ভূমিকা —
- উলেমাই ইছলামিক আইন (শ্বৰীয়ত)ৰ ব্যাখ্যা কৰিছিল আৰু কাজী হিচাপে বিচাৰ কৰিছিল।
- আকবৰৰ পূৰ্বে উলেমাৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ আছিল, কিন্তু আকবৰে ১৫৭৯ চনৰ মাজহাৰ (অনতিক্ৰম্যতা ঘোষণা) যোগেদি ধৰ্মীয় বিষয়ত চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ অধিকাৰ নিজে লৈছিল — ফলত উলেমাৰ ক্ষমতা কমি গ’ল।
- আকবৰে ইবাদৎ খানা (১৫৭৫) স্থাপন কৰি বিভিন্ন ধৰ্মৰ পণ্ডিতৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।
- আউৰংজেবৰ সময়ত উলেমাই পুনৰ প্ৰভাৱ পাইছিল — তেওঁলোকৰ পৰামৰ্শ মতে জিজিয়া কৰ পুনৰ আৰোপ কৰা হৈছিল।
- উলেমাই দৰবাৰত মুদ্ৰিছ, ইমাম, খতীব আদি পদৰ অধিকাৰী আছিল।
প্ৰশ্ন ৭: আকবৰৰ ধৰ্মীয় ধাৰণাবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আকবৰৰ ধৰ্মীয় ধাৰণাসমূহ —
- সুলহ-ই-কুল: “সকলোৰে সৈতে শান্তি” — সকলো ধৰ্মৰ লোকক সমান অধিকাৰ প্ৰদান।
- ইবাদৎ খানা (১৫৭৫): ফতেপুৰ ছিকৰীত স্থাপিত — হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, জৈন, পাৰ্ছী, জৰাষ্ট্ৰীয়ান পণ্ডিতৰ সৈতে আলোচনা।
- মাজহাৰ (১৫৭৯): সম্ৰাটক ধৰ্মীয় বিষয়ত চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰ।
- দীন-ই-ইলাহী (১৫৮২): এক নতুন সমন্বয়মূলক ধৰ্ম যাত হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, জৰাষ্ট্ৰীয়ান আদি ধৰ্মৰ ভাল উপাদান একত্ৰিত — কিন্তু এয়া সাধাৰণ লোকৰ মাজত প্ৰচাৰিত নহ’ল।
- জিজিয়া কৰ বিলোপ (১৫৬৪): অমুছলমান প্ৰজাৰ ওপৰৰ পৰা ধৰ্মীয় কৰ আঁতৰোৱা।
- তীৰ্থ কৰ বিলোপ: হিন্দু তীৰ্থযাত্ৰীৰ ওপৰৰ কৰ আঁতৰোৱা।
- সকলো ধৰ্মৰ পৰা পত্নী গ্ৰহণ: ৰাজপুত, খ্ৰীষ্টান, মুছলমান পত্নীৰ ধৰ্মাচৰণৰ স্বাধীনতা।
প্ৰশ্ন ৮: ক্ৰনিকল কেনেদৰে উপস্থাপিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ক্ৰনিকলসমূহ অতি যত্নপূৰ্ণভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছিল — দামী কাগজত, সোণা-ৰূপা মিহলোৱা ৰঙৰ চিত্ৰৰ সৈতে, সুন্দৰ ফাৰ্চী লিপিত, চামৰাৰ অলংকৃত মলাটত বাঁধাই কৰা। প্ৰতিটো গ্ৰন্থ সম্ৰাটৰ মহিমা প্ৰচাৰৰ বাবে প্ৰস্তুত। আবুল ফজলৰ আকবৰনামা তিনি খণ্ডত বিভক্ত — প্ৰথম খণ্ড আকবৰৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ইতিহাস, দ্বিতীয় খণ্ড আকবৰৰ ৪৬ বছৰৰ শাসন, আৰু তৃতীয় খণ্ড “আইন-ই-আকবৰী” — মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক, সামাজিক আৰু ভৌগোলিক বিৱৰণ।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মোগল ক্ৰনিকল কি?
উত্তৰঃ মোগল ক্ৰনিকল হৈছে দৰবাৰী ইতিহাসকাৰে ফাৰ্চী/তুৰ্কী ভাষাত ৰচনা কৰা ঐতিহাসিক বিৱৰণী য’ত মোগল সম্ৰাটসকলৰ জীৱন, যুদ্ধ, প্ৰশাসন, দৰবাৰী জীৱন আৰু সমকালীন ঘটনাৱলীৰ বৰ্ণনা থাকে। প্ৰধান উদাহৰণ — বাবৰনামা, হুমায়ুননামা, আকবৰনামা, পাদশাহনামা।
প্ৰশ্ন ২: আবুল ফজল কোন আছিল?
উত্তৰঃ আবুল ফজল (১৫৫১–১৬০২) আছিল আকবৰৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আৰু দৰবাৰী ইতিহাসকাৰ। তেওঁ “আকবৰনামা” আৰু “আইন-ই-আকবৰী” ফাৰ্চী ভাষাত ৰচনা কৰিছিল। ১৬০২ চনত যুৱৰাজ ছেলিম (পিছত জাহাঙ্গীৰ)ৰ ষড়যন্ত্ৰত বীৰ সিং বুন্দেলাই তেওঁক হত্যা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ছিজদা, পাইবোছ আৰু কোৰ্নিশ কি?
উত্তৰঃ এই তিনিও মোগল দৰবাৰৰ অভিবাদন প্ৰথা —
- ছিজদা: মাটিত মূৰ থৈ প্ৰণিপাত কৰা — সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণৰ চিন।
- পাইবোছ: সম্ৰাটৰ চৰণচুম্বন।
- কোৰ্নিশ: ডান হাতেৰে কপাল স্পৰ্শ কৰি মূৰ নোৱাই অভিবাদন।
প্ৰশ্ন ৪: মনছবদাৰি ব্যৱস্থাত জাত আৰু সৱৰ কি?
উত্তৰঃ মনছবদাৰি ব্যৱস্থাত —
- জাত: মনছবদাৰৰ ব্যক্তিগত পদমৰ্যাদা — দৰবাৰত স্থান আৰু দৰমহা নিৰ্ধাৰণ কৰে। জাত যিমান বেছি, পদমৰ্যাদা সিমানেই উচ্চ।
- সৱৰ: মনছবদাৰে ৰখা অশ্বাৰোহী সৈনিকৰ সংখ্যা — সামৰিক বাধ্যবাধকতা নিৰ্ধাৰক।
সৰ্বোচ্চ মনছব আছিল ১০,০০০ জাত (কেৱল ৰাজপুৰুষৰ বাবে সংৰক্ষিত)।
প্ৰশ্ন ৫: জাগীৰ আৰু জাগীৰদাৰ কি?
উত্তৰঃ জাগীৰ হৈছে দৰমহাৰ পৰিবৰ্তে মনছবদাৰক প্ৰদান কৰা ভূমি — য’ৰ পৰা তেওঁলোকে ৰাজস্ব আদায় কৰিছিল। জাগীৰ অধিকাৰীক জাগীৰদাৰ বুলিছিল। জাগীৰ বংশানুক্ৰমিক নাছিল আৰু সম্ৰাটে যিকোনো সময়ত কাঢ়ি ল’ব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: দীন-ই-ইলাহী কি?
উত্তৰঃ ১৫৮২ চনত আকবৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা এক সমন্বয়মূলক ধৰ্ম যাৰ অৰ্থ “ঈশ্বৰৰ ধৰ্ম”। ইয়াত হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, জৈন, জৰাষ্ট্ৰীয়ান ধৰ্মৰ ভাল উপাদানসমূহ সমন্বিত আছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু সাম্ৰাজ্যৰ ঐক্য বৃদ্ধি। আকবৰৰ মৃত্যুৰ লগে লগে এই ধৰ্মৰ অস্তিত্ব শেষ হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭: নুৰজাহান কোন আছিল?
উত্তৰঃ নুৰজাহান (মূল নাম মেহৰুন্নিছা) আছিল সম্ৰাট জাহাঙ্গীৰৰ পত্নী। ১৬১১ চনত বিবাহৰ পিছত তেওঁ “নুৰজাহান” (পৃথিৱীৰ পোহৰ) উপাধি পায়। তেওঁ মোগল দৰবাৰৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে — তেওঁৰ নামত মুদ্ৰা মুদ্ৰিত হয় আৰু ফৰমান জাৰি হয়। জাহাঙ্গীৰৰ অসুস্থতাৰ সময়ত তেওঁৰ পিতৃ ইতিমাদ-উদ-দৌলা আৰু ভায়েক আছাফ খাঁৰ সৈতে মিলি “নুৰজাহান গোট” গঠন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ফাৰ্চী ভাষা মোগল দৰবাৰৰ ভাষা কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰঃ মোগলসকল মধ্য এছিয়াৰ পৰা অহা — তেওঁলোকৰ মাতৃভাষা আছিল তুৰ্কী (চাগাতাই)। কিন্তু ইৰানি অভিজাতৰ প্ৰভাৱ আৰু ফাৰ্চী সাহিত্যৰ গৌৰৱৰ বাবে আকবৰে ১৫৮২ চনত ফাৰ্চীক দৰবাৰৰ চৰকাৰী ভাষা ঘোষণা কৰে। ভূমি ৰাজস্ব নথি, ফৰমান, ক্ৰনিকল সকলো ফাৰ্চীত লিখা হৈছিল। হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ে ফাৰ্চী শিকিবলৈ বাধ্য হ’ল — ফলত ফাৰ্চী জ্ঞান এক প্ৰশাসনিক যোগ্যতা হৈ পৰিল।
প্ৰশ্ন ৯: কিতাব-ই-আকবৰী/আইন-ই-আকবৰী সম্পৰ্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী হৈছে আবুল ফজলে ৰচনা কৰা আকবৰনামাৰ তৃতীয় খণ্ড। ই পাঁচটা ভাগত বিভক্ত — মঞ্জিল-আবাদী (সম্ৰাটৰ ঘৰুৱা ব্যৱস্থা), চিপাহ-আবাদী (সামৰিক প্ৰশাসন), মুলক-আবাদী (ভূমি ৰাজস্ব), সাধাৰণ ভাৰতৰ বিৱৰণ আৰু আকবৰৰ “শুভ বাণী”। ই মোগল প্ৰশাসন, অৰ্থনীতি, সমাজ, সংস্কৃতিৰ এক বিশ্বকোষীয় উৎস।
প্ৰশ্ন ১০: মোগল চিত্ৰকলাৰ বৈশিষ্ট্য কি কি আছিল?
উত্তৰঃ মোগল চিত্ৰকলাৰ বৈশিষ্ট্য —
- ফাৰ্চী, ভাৰতীয় আৰু ইউৰোপীয় শৈলীৰ সমন্বয়।
- প্ৰাকৃতিক দৃশ্য, প্ৰতিকৃতি, যুদ্ধ, দৰবাৰৰ দৃশ্য মূল বিষয়।
- সোণ-ৰূপাৰ ৰঙৰ ব্যৱহাৰ।
- সূক্ষ্ম ৰেখা আৰু বিৱৰণ।
- সম্ৰাটৰ চাৰিও ফালে আভাৰ চিত্ৰণ (পবিত্ৰতাৰ চিন)।
- আকবৰৰ সময়ত উন্নতিৰ চূড়াত — দাছৱন্ত, বছাৱন প্ৰখ্যাত।
- জাহাঙ্গীৰৰ সময়ত প্ৰতিকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক দৃশ্যৰ উন্নতি — আবু’ল হাছান।
মোগল সম্ৰাটসকলৰ তালিকা
| সম্ৰাট | শাসনকাল | মূল কৃতিত্ব |
|---|---|---|
| বাবৰ | ১৫২৬–১৫৩০ | মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক; প্ৰথম পানিপথৰ যুদ্ধত ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত; বাবৰনামা ৰচনা। |
| হুমায়ুন | ১৫৩০–১৫৪০, ১৫৫৫–১৫৫৬ | শ্বেৰ শ্বাহৰ হাতত পৰাজিত হৈ ১৫ বছৰ নিৰ্বাসন; ১৫৫৫ চনত পুনৰ সিংহাসন লাভ। |
| আকবৰ | ১৫৫৬–১৬০৫ | সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ; সুলহ-ই-কুল; দীন-ই-ইলাহী; মনছবদাৰি; দহ-চলা প্ৰথা; জিজিয়া বিলোপ। |
| জাহাঙ্গীৰ | ১৬০৫–১৬২৭ | চিত্ৰকলাৰ পৃষ্ঠপোষক; নুৰজাহানৰ প্ৰভাৱ; তুজুক-ই-জাহাঙ্গীৰী আত্মজীৱনী। |
| শ্বাহজাহান | ১৬২৮–১৬৫৮ | স্থাপত্যৰ স্বৰ্ণযুগ — তাজ মহল, লাল কিল্লা, জামা মছজিদ; ময়ূৰ সিংহাসন। |
| আউৰংজেব | ১৬৫৮–১৭০৭ | সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ বিস্তাৰ; জিজিয়া পুনৰাৰোপ; মাৰাঠা সংঘাত; ফতাৱা-ই-আলমগিৰী সংকলন। |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাক ASSEB Class 12 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ বাবে সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC GURU চাব।