Class 12 History Chapter 5 — কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাজ্য
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ASSEB Class 12 ইতিহাস (History) পাঠ্যপুথিৰ পঞ্চম অধ্যায় “কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাজ্য” (Agrarian Relations: The Ain-i-Akbari, NCERT Theme 8 — Peasants, Zamindars and the State) ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ তলত দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়ত ১৬ আৰু ১৭ শতিকাৰ মোগল ভাৰতৰ কৃষি ব্যৱস্থা, কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, আৰু আবুল ফজলৰ আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্বৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
১৬ আৰু ১৭ শতিকাত ভাৰতবৰ্ষ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। সেই সময়ত ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশ লোক গাওঁত বাস কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰধান জীৱিকা আছিল কৃষি। এই কৃষি সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ মূখ্য উৎস হ’ল আবুল ফজলে ১৫৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত সম্ৰাট আকবৰৰ আদেশত ৰচনা কৰা আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থ। এইখন আকবৰনামাৰ তৃতীয় খণ্ড আৰু ইয়াত মোগল প্ৰশাসন, ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, কৃষি অৰ্থনীতি, জনসংখ্যা, ফসল আৰু সমাজজীৱনৰ বিষয়ে বিশদ বিৱৰণ আছে।
মোগল যুগৰ প্ৰাথমিক উৎপাদক আছিল কৃষক বা ৰাইয়ত। ফাৰ্চী উৎসত কৃষক সকলক ৰাইয়ত বা মুজাৰিয়ান বুলি কোৱা হৈছিল। কৃষক সকলক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল — খুদ-কাশ্ত (নিজৰ গাওঁৰ ভিতৰত খেতি কৰা) আৰু পাহি-কাশ্ত (আন গাওঁৰ পৰা আহি খেতি কৰা)। কৃষি বৃদ্ধিৰ মূল কাৰক আছিল মুক্ত ভূমি, কৃষকৰ শ্ৰম আৰু গতিশীলতা। হাল, ষাঁড়, পশুসম্পদ আৰু বীজে কৃষকৰ সম্পদ গঠন কৰিছিল।
মোগল ভাৰতত দুধৰণৰ ফসল উৎপাদন কৰা হৈছিল — খাৰিফ (বৰষুণৰ ফসল — ধান, ভুট্টা, বাজৰা) আৰু ৰবি (শীতৰ ফসল — ঘেঁহু, যৱ, মাটিমাহ)। কেতবোৰ উচ্চমূল্যৰ ফসলক জিনস-ই-কামিল বা “নিখুঁত ফসল” বোলা হৈছিল — যেনে কপাহ, আঁখ, নীল আৰু অহিফেন। ১৭ শতিকাত আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাৰ পৰা ভাৰতলৈ ভুট্টা, টমেটো, আলু, মৰিচ আৰু আননাছ বিচৰি অহা হৈছিল।
গাওঁৰ সমাজব্যৱস্থা জাত আৰু মেলকাৰি ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। গাঁৱত মুখ্যলোক আছিল মুকদ্দম (গাঁৱৰ মুৰব্বী) আৰু পাটৱাৰী (লেখক)। গাঁৱৰ পঞ্চায়তে স্থানীয় বিচাৰ-আচাৰ চলাইছিল। মহিলা সকলে কৃষিকাৰ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল — মাটি ছেঁকা, বীজ সিঁচা, শস্য ভঙা, কপাহ কটা আদি কামত।
ভূমিদাৰ বা জমিদাৰ সকল গাঁৱৰ ওপৰত স্বত্বাধিকাৰী হিচাপে স্থিত আছিল। তেওঁলোকে কৃষকৰ পৰা ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰি ৰাষ্ট্ৰক জমা দিছিল। কিছুমান জমিদাৰে নিজৰ সৈন্যবল আৰু দুৰ্গও ৰাখিছিল। জমিদাৰৰ অধিকাৰৰ আধাৰ আছিল মিল্কিয়াত (ব্যক্তিগত সম্পত্তি)। জমিদাৰে বিদ্ৰোহ কৰিলে কৃষকেও কেতিয়াবা তেওঁলোকৰ সৈতে যোগ দিছিল।
মোগল প্ৰশাসনত জাগিৰদাৰ আছিল ৰাজস্ব আদায় কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মচাৰী। তেওঁলোকক মনছবদাৰি ব্যৱস্থাৰ অধীনত নিয়োগ কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাত প্ৰতিজন মনছবদাৰৰ দুটা পদমৰ্যাদা আছিল — জাত (ব্যক্তিগত স্থান) আৰু সৱৰ (অশ্বাৰোহী সংখ্যা)। ৰাজা আকবৰৰ ৰাজস্ব মন্ত্ৰী টোডৰ মলে জাব্ত বা দাহ্ছালা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে — দহ বছৰৰ গড় উৎপাদন আৰু মূল্যৰ ভিত্তিত নগদ ৰাজস্ব নিৰ্ধাৰণ। ভূমি ৰাজস্ব আছিল ৰাষ্ট্ৰৰ আয়ৰ মূল উৎস।
Summary (English)
This chapter examines agrarian relations in 16th-17th century Mughal India through the Ain-i-Akbari, written by Abul Fazl in 1598 on Emperor Akbar’s orders. It studies peasants (raiyat), zamindars, the mansabdari system with jat and sawar ranks, jagirdars, land revenue (jabt/dahsala), high-value jins-i-kamil crops, women’s role in agriculture, and the village panchayat — together painting a detailed picture of rural life under the Mughals.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মোগল ভাৰতৰ কৃষক সকলৰ পৰিচয় ফাৰ্চী উৎসত কেনেদৰে দিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৬-১৭ শতিকাৰ ফাৰ্চী উৎসত কৃষক সকলক বুজাবলৈ বিভিন্ন শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল — যেনে ৰাইয়ত, মুজাৰিয়ান, কিচান বা আছামি। আবুল ফজলে কৃষক সকলক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল — খুদ-কাশ্ত (যি কৃষকে নিজৰ গাঁৱৰ ভিতৰত মাটি খেতি কৰে) আৰু পাহি-কাশ্ত (যি কৃষকে আন গাঁৱৰ পৰা আহি চুক্তিৰ ভিত্তিত খেতি কৰে)। কৃষকৰ মূল সম্পদ আছিল হাল, ষাঁড়, পশু আৰু বীজ।
প্ৰশ্ন ২। মোগল কালত মহিলা সকলে কৃষি কাৰ্যত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মোগল কালত মহিলা সকলে কৃষি কাৰ্যত পুৰুষৰ সমানে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে মাটি ছেঁকা, বীজ সিঁচা, শস্য ভঙা, ধান কুটা, কপাহ কটা আৰু কাপোৰ বোৱাৰ কাম কৰিছিল। কুমাৰ আৰু কামাৰৰ ঘৰৰ মহিলা সকলে কঁহাৰ আৰু লোহাৰ কামতো সহায় কৰিছিল। মাহেকীয়া ৰক্তস্ৰাৱৰ সময়ত কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৃথক ৰখা হৈছিল। মাটি অংশীদাৰৰ দাবী মহিলা সকলেও কেতিয়াবা পঞ্চায়তত উত্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। জিনস-ই-কামিল মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ জিনস-ই-কামিল ফাৰ্চী শব্দ — অৰ্থ “নিখুঁত বা সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ফসল”। এইবোৰ আছিল উচ্চমূল্যৰ বাণিজ্যিক ফসল যিবোৰৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰই অধিক ৰাজস্ব লাভ কৰিছিল। উদাহৰণ — কপাহ, আঁখ, নীল আৰু অহিফেন (আফিম)। কৃষক সকলক এইবোৰ ফসলৰ খেতিত উৎসাহিত কৰা হৈছিল। ১৭ শতিকাত আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাৰ পৰা ভাৰতলৈ ভুট্টা, টমেটো, আলু, মৰিচ, আননাছ আদি নতুন ফসল আনি দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। মোগল ভাৰতৰ গাঁৱৰ পঞ্চায়তৰ গঠন আৰু কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল ভাৰতৰ গাঁৱৰ পঞ্চায়ত আছিল গাঁৱৰ মূখ্য লোকসকলৰ এক সমষ্টি। ইয়াৰ মুৰব্বীক মুকদ্দম বা মণ্ডল বুলি কোৱা হৈছিল। লেখক বা হিচাপ ৰখাজনক পাটৱাৰী বুলি কোৱা হৈছিল। পঞ্চায়তৰ কাৰ্যাৱলী আছিল — (১) গাঁৱৰ আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ ৰখা, (২) জাতিগত বিধি-নিয়ম মানি চলোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা, (৩) সামাজিক বিৱাদৰ মীমাংসা, (৪) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সময়ত কৃষকক সহায় কৰা, (৫) কৰ আদায়ত সহায়তা কৰা। জাতি ভাঙিলে দণ্ড দিয়া আৰু কেতিয়াবা গাঁৱৰ পৰা বহিষ্কাৰো কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫। জমিদাৰ সকলৰ অধিকাৰ আৰু কাৰ্যাৱলীৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মোগল ভাৰতত জমিদাৰ সকল আছিল গাঁৱৰ ওপৰত বিশেষ অধিকাৰ লাভ কৰা শ্ৰেণী। তেওঁলোকৰ অধিকাৰৰ আধাৰ আছিল মিল্কিয়াত (ব্যক্তিগত সম্পত্তি)। জমিদাৰৰ মূল কাৰ্যাৱলী আছিল — (১) ৰাষ্ট্ৰৰ পক্ষে কৃষকৰ পৰা ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰা, (২) নিজৰ সৈন্য আৰু দুৰ্গ ৰখা, (৩) স্থানীয় ব্যৱসায় আৰু বজাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰখা, (৪) উন্নয়নমূলক কাৰ্যত সহায় কৰা। জমিদাৰে নিজৰ ভূমি বিক্ৰী, দান বা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে অৰ্পণ কৰিব পাৰিছিল। তেওঁলোকে কেতিয়াবা ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহো কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬। মনছবদাৰি ব্যৱস্থা কি? জাত আৰু সৱৰ বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ মনছবদাৰি আছিল মোগল প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক ব্যৱস্থা। ই সম্ৰাট আকবৰে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। মনছবদাৰক ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মচাৰী হিচাপে নিয়োগ কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে সামৰিক, আমলাতান্ত্ৰিক, ৰাজনৈতিক আদি বহু কাৰ্য সম্পাদন কৰিছিল। প্ৰতিজন মনছবদাৰৰ দুটা পদমৰ্যাদা আছিল —
- জাত (Zat) — ব্যক্তিগত মৰ্যাদা আৰু দৰমহাৰ পৰিমাপ। ই উচ্চ হ’লে অধিক বেতন আৰু সন্মান।
- সৱৰ (Sawar) — অশ্বাৰোহী সৈন্যৰ সংখ্যা। সৱৰ পদমৰ্যাদাই কিমান অশ্বাৰোহী সৈন্য মনছবদাৰে ৰখিব লাগিব সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
মনছবদাৰৰ বেতন প্ৰদানৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰই জাগিৰ দিছিল — অৰ্থাৎ এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ ৰাজস্ব আদায়ৰ অধিকাৰ। সেই কাৰণে মনছবদাৰক জাগিৰদাৰও বোলা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। আবুল ফজলৰ আইন-ই-আকবৰীৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী আবুল ফজলে ১৫৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত সম্ৰাট আকবৰৰ আদেশত ৰচনা কৰা গ্ৰন্থ। ই আকবৰনামাৰ তৃতীয় খণ্ড। ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব হ’ল —
- মোগল প্ৰশাসন, সামৰিক ব্যৱস্থা, ৰাজস্ব আৰু আয়-ব্যয়ৰ বিশদ বিৱৰণ।
- সাম্ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক, কৃষি, জনসংখ্যা আৰু অৰ্থনৈতিক তথ্য।
- প্ৰদেশসমূহৰ (সুবা) ভূ-প্ৰকৃতি, ফসল, জাতি, ৰীতি-নীতি বৰ্ণনা।
- কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ মূল উৎস।
- মনছবদাৰি ব্যৱস্থা আৰু কেতাবোৰ গণনা সম্বন্ধীয় তথ্য।
- সমালোচনাৰ সীমাবদ্ধতা — কেন্দ্ৰীয় দৃষ্টিভংগী, কেতবোৰ ক্ষেত্ৰত পৰিসংখ্যাৰ অসঙ্গতি।
আজিও আইন-ই-আকবৰী মোগল ইতিহাস অধ্যয়নৰ অপৰিহাৰ্য উৎসগ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ৮। মোগল কালত কৃষি বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰক কি কি আছিল?
উত্তৰঃ মোগল কালত কৃষি বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰক আছিল — (১) মুক্ত ভূমিৰ প্ৰাচুৰ্য — খেতি কৰিব পৰা বিস্তৰ মাটি উপলব্ধ আছিল। (২) কৃষকৰ শ্ৰম আৰু গতিশীলতা — পাহি-কাশ্ত কৃষকে আন গাঁৱলৈ গৈ খেতি কৰিছিল। (৩) ৰাষ্ট্ৰৰ উৎসাহ — ৰাষ্ট্ৰই নতুন ভূমি আবাদ কৰিবলৈ ঋণ আৰু কৰ-ৰেহাই দিছিল। (৪) জলসিঞ্চনৰ প্ৰসাৰ — কুঁৱা, পুখুৰী, জলধাৰা আদিৰ ব্যৱস্থা। (৫) উচ্চমূল্যৰ বাণিজ্যিক ফসল (জিনস-ই-কামিল)ৰ খেতি। (৬) নতুন ফসলৰ আগমন — আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাৰ পৰা ভুট্টা, টমেটো, আলু আদি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ৯। আকবৰনামাৰ লেখক কোন? ই কেতিয়া ৰচিত হৈছিল?
উত্তৰঃ আকবৰনামাৰ লেখক হ’ল আবুল ফজল। ই ১৫৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত সম্ৰাট আকবৰৰ আদেশত ৰচনা কৰা হৈছিল। আকবৰনামা তিনি খণ্ডত বিভক্ত — প্ৰথম দুটা খণ্ডত আকবৰৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ইতিহাস আৰু আকবৰৰ ৰাজত্বকালৰ ঘটনা, আৰু তৃতীয় খণ্ড আইন-ই-আকবৰীত প্ৰশাসনিক তথ্য আছে।
প্ৰশ্ন ১০। খুদ-কাশ্ত আৰু পাহি-কাশ্ত কৃষকৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ খুদ-কাশ্ত কৃষক হ’ল যি নিজৰ গাঁৱৰ ভিতৰত নিজৰ মাটিত খেতি কৰিছিল। তেওঁলোক স্থায়ী বাসিন্দা আছিল। পাহি-কাশ্ত কৃষক হ’ল যি আন গাঁৱৰ পৰা আহি চুক্তিৰ ভিত্তিত খেতি কৰিছিল। ৰাষ্ট্ৰই পাহি-কাশ্ত কৃষকক উৎসাহিত কৰিবলৈ কৰ-ৰেহাই আৰু ঋণ দিছিল।
প্ৰশ্ন ১১। জাব্ত বা দাহ্ছালা ব্যৱস্থা কি?
উত্তৰঃ জাব্ত (Zabt) বা দাহ্ছালা আছিল আকবৰৰ ৰাজস্ব মন্ত্ৰী টোডৰ মলে প্ৰৱৰ্তন কৰা ৰাজস্ব আদায় ব্যৱস্থা। ইয়াত পূৰ্বৰ দহ বছৰৰ গড় উৎপাদন আৰু গড় মূল্যৰ ভিত্তিত নগদ ৰাজস্ব নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ই উত্তৰ ভাৰতৰ মুখ্য অঞ্চলত প্ৰযোজ্য আছিল।
প্ৰশ্ন ১২। মিল্কিয়াত কি?
উত্তৰঃ মিল্কিয়াত ফাৰ্চী শব্দ — অৰ্থ “ব্যক্তিগত সম্পত্তি”। জমিদাৰৰ অধিকাৰৰ আধাৰ আছিল মিল্কিয়াত। তেওঁলোকে নিজৰ মিল্কিয়াত মাটি বিক্ৰী, দান বা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে অৰ্পণ কৰিব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩। খাৰিফ আৰু ৰবি ফসল মানে কি?
উত্তৰঃ খাৰিফ আছিল বৰষুণৰ ফসল — শৰৎকালত কাটা হয়। উদাহৰণ — ধান, ভুট্টা, বাজৰা। ৰবি আছিল শীতৰ ফসল — বসন্তকালত কাটা হয়। উদাহৰণ — ঘেঁহু, যৱ, মাটিমাহ, সৰিয়হ।
ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা — সাৰাংশ
| স্তৰ | নাম | কাৰ্য |
|---|---|---|
| সম্ৰাট | বাদশ্বাহ | সৰ্বোচ্চ অধিকাৰ; ৰাজস্ব নিৰ্ধাৰণ |
| কেন্দ্ৰীয় | দিৱান | ৰাজস্ব মন্ত্ৰী; সমগ্ৰ আয়-ব্যয়ৰ তদাৰক |
| প্ৰাদেশিক | দিৱান-ই-সুবা | সুবাৰ ৰাজস্ব ব্যৱস্থাপনা |
| সৰকাৰ | আমলগুজাৰ | সৰকাৰ পৰ্যায়ৰ ৰাজস্ব আদায় |
| পৰগণা | কানুনগো / শিকদাৰ | পৰগণাৰ হিচাপ আৰু আদায় |
| মৌজা/গাঁও | মুকদ্দম, পাটৱাৰী | গাঁৱৰ লোকৰ পৰা আদায় |
| আদায়কাৰী | জমিদাৰ / জাগিৰদাৰ | কৃষকৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ আদায় |
মূখ্য শব্দাৱলী
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| আইন-ই-আকবৰী | আবুল ফজলে ১৫৯৮ত ৰচনা কৰা প্ৰশাসনিক গ্ৰন্থ |
| ৰাইয়ত / মুজাৰিয়ান | কৃষক |
| খুদ-কাশ্ত | নিজৰ গাঁৱৰ স্থায়ী কৃষক |
| পাহি-কাশ্ত | আন গাঁৱৰ পৰা আহি খেতি কৰা কৃষক |
| জিনস-ই-কামিল | উচ্চমূল্যৰ ফসল (কপাহ, আঁখ, নীল, অহিফেন) |
| খাৰিফ | বৰষুণৰ ফসল |
| ৰবি | শীতৰ ফসল |
| মুকদ্দম / মণ্ডল | গাঁৱৰ মুৰব্বী |
| পাটৱাৰী | গাঁৱৰ লেখক |
| মিল্কিয়াত | ব্যক্তিগত সম্পত্তি |
| জমিদাৰ / ভূমিদাৰ | ভূমিৰ স্বত্বাধিকাৰী |
| জাগিৰ | মনছবদাৰক ৰাজস্ব আদায়ৰ অধিকাৰ দিয়া অঞ্চল |
| জাগিৰদাৰ | জাগিৰ ধাৰক মনছবদাৰ |
| মনছবদাৰি | মোগল প্ৰশাসনিক/সামৰিক ব্যৱস্থা |
| জাত | মনছবদাৰৰ ব্যক্তিগত পদমৰ্যাদা |
| সৱৰ | মনছবদাৰৰ অশ্বাৰোহী সংখ্যা |
| জাব্ত / দাহ্ছালা | টোডৰ মলৰ ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা |
| দিৱান | মোগল ৰাজস্ব মন্ত্ৰী |
| আমলগুজাৰ | সৰকাৰ পৰ্যায়ৰ ৰাজস্ব কৰ্মচাৰী |
| পঞ্চায়ত | গাঁৱৰ স্থানীয় বিচাৰ-শাসন পৰিষদ |
আশাকৰোঁ ASSEB Class 12 ইতিহাসৰ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ সংকলনে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক HSLC পৰৱৰ্তী/উচ্চ মাধ্যমিক ফাইনেল পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru ভ্ৰমণ কৰক।