Class 12 History Chapter 4 — চিন্তাবিদসকল, বিশ্বাস আৰু স্থাপত্য (Thinkers, Beliefs and Buildings)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি। এই পাঠত আমি ASSEB Class 12 ইতিহাস (Themes in Indian History – Part I) Theme 4 — চিন্তাবিদসকল, বিশ্বাস আৰু স্থাপত্যৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ ধৰ্মীয় চিন্তা, বুদ্ধৰ শিক্ষা, জৈনধৰ্ম, অজীৱিকা সম্প্ৰদায় আৰু সাঁচী স্তূপৰ পুৰাতাত্ত্বিক গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।
সাৰাংশ
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা (৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ভাৰতৰ ধৰ্মীয় চিন্তাৰ এক যুগান্তকাৰী যুগ আছিল। কাৰ্ল য়াস্পাৰ্ছে (Karl Jaspers) এই সময়ছোৱাক “অক্ষৰ যুগ” (Axial Age) বুলি অভিহিত কৰিছে। এই সময়ত ভাৰতত বৌদ্ধ ধৰ্ম, জৈনধৰ্ম, ইৰাণত জৰথুষ্ট্ৰ, চীনত কনফুচিয়াছ আৰু গ্ৰীছত ছক্ৰেটিছ, প্লেটো, এৰিষ্টটলৰ দৰে চিন্তাবিদৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটিছিল। ভাৰতত এই সময়ছোৱাত বৈদিক যজ্ঞ-যাগ আৰু ব্ৰাহ্মণ্য আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে বহু নতুন ধৰ্মীয় আন্দোলনৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাৰ ভিতৰত উপনিষদীয় চিন্তা, বৌদ্ধ ধৰ্ম, জৈনধৰ্ম আৰু অজীৱিকা সম্প্ৰদায় উল্লেখযোগ্য।
বুদ্ধৰ জীৱন: গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰকৃত নাম আছিল সিদ্ধাৰ্থ গৌতম। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬৩ চনত নেপালৰ লুম্বিনীত শাক্য বংশৰ ৰজা শুদ্ধোধন আৰু মাতা মায়াদেৱীৰ পুত্ৰ হিচাপে জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। বৃদ্ধ, ৰোগী, মৃতদেহ আৰু সন্ন্যাসী — এই চাৰি দৃশ্য দেখি তেওঁ ২৯ বছৰ বয়সত ৰাজপ্ৰাসাদ ত্যাগ কৰি গৃহত্যাগ কৰে (মহাভিনিষ্ক্ৰমণ)। ছয় বছৰ কঠোৰ তপস্যাৰ পিছত বোধগয়াৰ বোধিবৃক্ষৰ তলত তেওঁ জ্ঞান লাভ কৰে আৰু “বুদ্ধ” (জ্ঞানপ্ৰাপ্ত) নাম পায়। সাৰনাথত তেওঁ প্ৰথম উপদেশ দিয়ে যাক ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন বোলে। কুশীনগৰত ৮০ বছৰ বয়সত তেওঁ মহাপৰিনিৰ্বাণ লাভ কৰে।
চাৰি আৰ্য সত্য (Four Noble Truths): (১) দুঃখ আছে, (২) দুঃখৰ কাৰণ আছে (তৃষ্ণা), (৩) দুঃখৰ নিবৃত্তি সম্ভৱ, (৪) দুঃখৰ নিবৃত্তিৰ পথ আছে — অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ। অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ: সম্যক দৃষ্টি, সম্যক সংকল্প, সম্যক বাক্য, সম্যক কৰ্ম, সম্যক জীৱিকা, সম্যক প্ৰচেষ্টা, সম্যক স্মৃতি আৰু সম্যক সমাধি। এই অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ অনুসৰণ কৰিলে তৃষ্ণা শেষ হয় আৰু নিৰ্বাণ (পৰম শান্তি, অহং-নাশ) লাভ হয়।
ত্ৰিৰত্ন: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ তিনিটা ৰত্ন হ’ল — বুদ্ধ, ধৰ্ম আৰু সঙ্ঘ। সঙ্ঘ আছিল ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ সংগঠন, য’ত যিকোনো বৰ্ণ-জাতিৰ লোকেই প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিছিল। প্ৰথমে নাৰীক সঙ্ঘত প্ৰৱেশ নিদিছিল, কিন্তু আনন্দ আৰু মহাপ্ৰজাপতি গৌতমীৰ অনুৰোধত বুদ্ধে নাৰীকো ভিক্ষুণী হোৱাৰ অনুমতি দিয়ে।
বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিভাজন: বুদ্ধৰ মৃত্যুৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্ম দুটা শাখাত বিভক্ত হয় — হীনযান (থেৰৱাদ) যি বুদ্ধৰ মূল উপদেশ আৰু আত্ম-পৰিত্ৰাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল আৰু বুদ্ধক প্ৰতীকৰ মাধ্যমেৰে পূজা কৰিছিল; আৰু মহাযান যি বুদ্ধক দেৱতা ৰূপে গণ্য কৰি মূৰ্তিপূজা আৰু বোধিসত্ত্বৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। মহাযানৰ পৰাই পিছলৈ বজ্ৰযান উদ্ভৱ হয়।
জৈনধৰ্ম: জৈনধৰ্মৰ ২৪গৰাকী তীৰ্থংকৰৰ ভিতৰত প্ৰথমজন আছিল ঋষভনাথ আৰু ২৪ তম তীৰ্থংকৰ আছিল মহাবীৰ (বৰ্ধমান)। মহাবীৰৰ জন্ম খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৪০ চনত বৈশালীৰ ওচৰৰ কুণ্ডগ্ৰামত হৈছিল। জৈনধৰ্মৰ পঞ্চমহাব্ৰত — অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ। জৈনধৰ্মত অহিংসা পৰম ধৰ্ম। জৈনধৰ্ম দুটা সম্প্ৰদায়ত বিভক্ত — দিগম্বৰ আৰু শ্বেতাম্বৰ।
অজীৱিকা সম্প্ৰদায়: মক্খলি গোশালে প্ৰতিষ্ঠা কৰা অজীৱিকা সম্প্ৰদায় নিয়তিবাদত বিশ্বাসী আছিল — অৰ্থাৎ মানুহৰ ভাগ্য পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত। সম্ৰাট অশোক আৰু তেওঁৰ পৌত্ৰ দশৰথে অজীৱিকাসকলৰ বাবে বাৰাবৰ আৰু নাগাৰ্জুনী পাহাৰত গুহা নিৰ্মাণ কৰি দিছিল।
সাঁচী স্তূপ: মধ্যপ্ৰদেশৰ ৰাইছেন জিলাৰ সাঁচীত অৱস্থিত এই স্তূপ ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু সংৰক্ষিত স্তূপ। সম্ৰাট অশোকে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত মূল স্তূপটো নিৰ্মাণ কৰিছিল। পিছলৈ শুঙ্গ যুগত ইয়াক বিস্তৃত কৰা হয় আৰু চাৰিদিশে সুন্দৰ তোৰণ (gateway) যোগ কৰা হয়। স্তূপৰ ওপৰত হাৰ্মিকা আৰু ছত্ৰাবলী থাকে। ইংৰাজ পুৰাতাত্ত্বিক ছাৰ জন মাৰ্চাল আৰু আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহামে এই স্থানৰ আৱিষ্কাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ কাম কৰিছিল। চাহাজাহান বেগম আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰিণী সুলতান জাহান বেগম (ভোপালৰ নবাব বেগম) দুয়োগৰাকী মহিলা শাসকে সাঁচী স্তূপ সংৰক্ষণৰ বাবে আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াইছিল আৰু এক জাদুঘৰ আৰু গেষ্ট হাউচ নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। সুলতান জাহান বেগমে জন মাৰ্চালৰ গ্ৰন্থ The Monuments of Sanchi প্ৰকাশৰ বাবে অৰ্থ যোগান ধৰিছিল। ১৯৮৯ চনত ইউনেস্কোৱে সাঁচী স্তূপক বিশ্ব ঐতিহ্যক্ষেত্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।
Summary (English)
The 6th century BCE was a period of great religious ferment in India, marked by the rise of Buddhism, Jainism, and the Ajivika sect alongside Upanishadic thought. Siddhartha Gautama (the Buddha) preached the Four Noble Truths and the Eightfold Path leading to Nirvana, organising followers into the Sangha and the Triratna of Buddha-Dhamma-Sangha. After his death Buddhism split into Hinayana and Mahayana branches. Mahavira (24th Tirthankara) founded Jainism with its five vows centered on Ahimsa, while Makkhali Gosala led the Ajivikas. The Sanchi Stupa in Madhya Pradesh, originally built by Emperor Ashoka in the 3rd century BCE and embellished during the Sunga period, survived as the best-preserved Buddhist monument largely due to the patronage of Shahjehan Begum and Sultan Jehan Begum of Bhopal and the conservation work of British archaeologists John Marshall and Alexander Cunningham. UNESCO declared Sanchi a World Heritage Site in 1989.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। উপনিষদৰ চিন্তাবিদসকলৰ মতে আত্মা আৰু ব্ৰহ্মাৰ মাজত কেনে সম্পৰ্ক আছিল?
উত্তৰঃ উপনিষদৰ চিন্তাবিদসকলৰ মতে আত্মা (ব্যক্তিগত আত্মা) আৰু ব্ৰহ্ম (পৰম সত্তা/বিশ্বাত্মা) মূলতঃ এক আৰু অভিন্ন। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল যে আত্মা ব্ৰহ্মাৰ অংশ আৰু ব্ৰহ্মাত মিলি যোৱাটোৱেই মোক্ষ। “তত্ত্বমসি” (তুমি সেইটোৱেই) আৰু “অহং ব্ৰহ্মাস্মি” (মই ব্ৰহ্ম) — এই উপনিষদীয় উক্তিয়ে আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভিন্নতা প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ জ্ঞানৰ যোগেদিয়েই জন্ম-মৃত্যুৰ আৱৰ্তৰ পৰা মুক্তি লাভ সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ২। জৈনধৰ্মৰ মুখ্য শিক্ষাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ জৈনধৰ্মৰ মুখ্য শিক্ষাসমূহ হ’ল — (১) সমগ্ৰ বিশ্ব সজীৱ — পাথৰ, পানী, গছ-বিৰিখ আদিতো জীৱন আছে; (২) অহিংসা পৰম ধৰ্ম — কোনো জীৱক হিংসা কৰিব নালাগে; (৩) কৰ্ম-চক্ৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে কঠোৰ তপস্যা প্ৰয়োজন; (৪) মুনি-সন্ন্যাসীয়ে পঞ্চমহাব্ৰত পালন কৰিব লাগে — অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ (সম্পত্তি ত্যাগ); (৫) মোক্ষ লাভৰ বাবে গৃহত্যাগ আৱশ্যকীয়; (৬) ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে — কৰ্মই মূল।
প্ৰশ্ন ৩। কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধ গ্ৰন্থৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থসমূহ হ’ল — (১) ত্ৰিপিটক — সূত্ৰপিটক, বিনয়পিটক, অভিধম্মপিটক; (২) সুত্তপিটকৰ ভিতৰত দীঘ নিকায়, মজ্ঝিম নিকায়, সংযুত্ত নিকায়, অঙ্গুত্তৰ নিকায়, খুদ্দক নিকায়; (৩) ধম্মপদ; (৪) জাতক কাহিনী — বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী; (৫) মিলিন্দপন্হো; (৬) বুদ্ধচৰিত (অশ্বঘোষ ৰচিত)। এই গ্ৰন্থসমূহ মূলতঃ পালি ভাষাত ৰচিত।
প্ৰশ্ন ৪। সাঁচী আৰু অমৰাৱতী স্তূপৰ ইতিহাস কেনেদৰে ভিন্ন আছিল?
উত্তৰঃ সাঁচী স্তূপ অপেক্ষাকৃত ভালদৰে সংৰক্ষিত হৈ আছে কাৰণ ভোপালৰ চাহাজাহান বেগম আৰু সুলতান জাহান বেগমৰ উদাৰ আৰ্থিক পৃষ্ঠপোষকতাত ই ৰক্ষা পৰিল। সুলতান জাহান বেগমে জন মাৰ্চালৰ গ্ৰন্থ The Monuments of Sanchiৰ প্ৰকাশৰ বাবে অৰ্থ দিছিল আৰু গেষ্ট হাউচ-জাদুঘৰ নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে অমৰাৱতী স্তূপ (অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ) আৱিষ্কাৰৰ পিছত যথাযথ সংৰক্ষণৰ অভাৱত ধ্বংস হৈ গ’ল। ১৭৯৬ চনত স্থানীয় এজন ৰজাই অমৰাৱতী স্তূপৰ পাথৰবোৰ মন্দিৰ-অট্টালিকা নিৰ্মাণৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰে আৰু পিছলৈ ব্ৰিটিছ অধিকাৰীয়ে শিল্পকৰ্মবোৰ মাদ্ৰাজ, কলিকতা আৰু লণ্ডনলৈ আঁতৰাই নিয়ে। সাঁচী স্থানতে সংৰক্ষিত হৈ ৰ’ল, কিন্তু অমৰাৱতী ছিন্নভিন্ন হৈ গ’ল।
প্ৰশ্ন ৫। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মুখ্য শিক্ষাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মুখ্য শিক্ষাসমূহ হ’ল — (১) চাৰি আৰ্য সত্য — দুঃখ, দুঃখৰ কাৰণ, দুঃখ-নিৰোধ আৰু দুঃখ-নিৰোধৰ পথ; (২) অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ — সম্যক দৃষ্টি, সংকল্প, বাক্য, কৰ্ম, জীৱিকা, প্ৰচেষ্টা, স্মৃতি আৰু সমাধি; (৩) মধ্যম পথ — চৰম ভোগ আৰু চৰম সন্ন্যাস উভয়কে এৰি মধ্যবৰ্তী পথ অনুসৰণ; (৪) অনাত্মৱাদ — আত্মাৰ স্থায়িত্ব নাই; (৫) প্ৰতীত্যসমুৎপাদ — প্ৰতিটো ঘটনাৰ পিছত কাৰণ আছে; (৬) নিৰ্বাণই চূড়ান্ত লক্ষ্য — তৃষ্ণা আৰু অহং-ৰ সম্পূৰ্ণ নিৰ্মূল; (৭) অহিংসা, কৰুণা আৰু মৈত্ৰীৰ ওপৰত গুৰুত্ব; (৮) বৰ্ণপ্ৰথা আৰু যজ্ঞ-যাগৰ বিৰোধিতা; (৯) ত্ৰিৰত্ন — বুদ্ধ, ধৰ্ম, সঙ্ঘ; (১০) সকলোৱেই, লিঙ্গ-জাতি নিৰ্বিশেষে সঙ্ঘত যোগদান কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৬। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লোকপ্ৰিয়তা ক্ৰমে বৃদ্ধি পোৱাৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লোকপ্ৰিয়তা বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ — (১) সহজ-সৰল উপদেশ আৰু জনগণৰ ভাষা পালি/প্ৰাকৃত ব্যৱহাৰ; (২) বৰ্ণপ্ৰথাৰ বিৰোধিতা আৰু সকলোৰে বাবে মুক্ত দ্বাৰ; (৩) যজ্ঞ-যাগ আৰু পশুবলিৰ পৰিৱৰ্তে অহিংসা আৰু নৈতিক জীৱনৰ ওপৰত গুৰুত্ব; (৪) বুদ্ধৰ আকৰ্ষণীয় ব্যক্তিত্ব আৰু কৰুণাময় উপদেশ; (৫) সঙ্ঘৰ সুসংগঠিত প্ৰচাৰ ব্যৱস্থা; (৬) সম্ৰাট অশোক, কনিষ্ক, হৰ্ষৱৰ্ধনৰ ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা; (৭) ধনী বণিক আৰু গৃহস্থৰ আৰ্থিক সহায়; (৮) মহিলাৰ ভিক্ষুণী হোৱাৰ সুযোগ; (৯) মধ্যম পথৰ বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগী।
প্ৰশ্ন ৭। সাঁচী স্তূপৰ স্থাপত্যিক বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সাঁচী স্তূপৰ মূল গাঁথনি অৰ্ধগোলাকাৰ গম্বুজৰ আকৃতিৰ যাক “অণ্ড” বোলা হয়। মূল কাঠামোৰ ওপৰত আছে চতুৰ্ভুজ “হাৰ্মিকা” — যিটো দেৱতাৰ আৱাস হিচাপে গণ্য। হাৰ্মিকাৰ মাজেৰে ওলাই আছে এডাল দণ্ড যাত তিনিটা ছাতিৰ আকৃতিৰ “ছত্ৰাবলী” সংলগ্ন। স্তূপৰ চাৰিওদিশে আছে সুদৃশ্য বেৰ “বেদিকা” আৰু চাৰি দিশৰ চাৰিটা “তোৰণ” (gateway)। তোৰণসমূহ জাতক কাহিনী, বুদ্ধৰ জীৱন প্ৰসংগ আৰু লোক-জীৱনৰ চিত্ৰিত খোদাইকাৰ্যৰে সমৃদ্ধ। স্তূপৰ ভিতৰত বুদ্ধৰ অস্থি-অৱশেষ ৰখা হ’ল। ভক্তসকলে স্তূপৰ চাৰিওদিশে প্ৰদক্ষিণ-পথত পৰিভ্ৰমণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। ভোপালৰ বেগমসকলে সাঁচী সংৰক্ষণত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভোপালৰ চাহাজাহান বেগম আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰিণী সুলতান জাহান বেগমৰ ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা সাঁচী স্তূপৰ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁলোকে ফ্ৰান্স আৰু ইংলেণ্ডৰ পৰাতকৈ স্তূপ স্থানতে সংৰক্ষিত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। ফৰাচী আৰু ইংৰাজ অধিকাৰীয়ে স্তূপৰ পূবফালৰ তোৰণ ইউৰোপৰ জাদুঘৰলৈ লৈ যাব বিচাৰিছিল, কিন্তু বেগমসকলে অনুমতি নিদিলে। সুলতান জাহান বেগমে স্তূপৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে অৰ্থ যোগান ধৰে আৰু তাত এক জাদুঘৰ আৰু গেষ্ট হাউচ নিৰ্মাণ কৰে। ছাৰ জন মাৰ্চালে তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ The Monuments of Sanchi সুলতান জাহান বেগমলৈ উৎসৰ্গা কৰিছিল, যিগৰাকীয়ে সেই গ্ৰন্থৰ প্ৰকাশনৰ বাবে অৰ্থ যোগান ধৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। মহাযান আৰু হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মই বুদ্ধৰ মূল উপদেশ অনুসৰণ কৰি বুদ্ধক এজন গুৰু/মহাপুৰুষ ৰূপে গণ্য কৰে আৰু তেওঁক প্ৰতীক (পদচিহ্ন, বোধিবৃক্ষ, স্তূপ, ছত্ৰ) ৰূপে পূজা কৰে। আত্ম-পৰিত্ৰাণ এই সম্প্ৰদায়ৰ লক্ষ্য আৰু গ্ৰন্থ পালি ভাষাত। ই দক্ষিণ ভাৰত, শ্ৰীলংকা, মায়ানমাৰ, থাইলেণ্ডত প্ৰচলিত। মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মই বুদ্ধক দেৱতা ৰূপে মানি মূৰ্তিপূজা কৰে, বোধিসত্ত্বৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে আৰু সকলো প্ৰাণীৰ পৰিত্ৰাণৰ লক্ষ্য ৰাখে। গ্ৰন্থ সংস্কৃত ভাষাত। ই চীন, জাপান, কোৰিয়া, তিব্বত, ভিয়েটনামত প্ৰচলিত।
প্ৰশ্ন ১০। স্তূপ কি? ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ স্তূপ হ’ল অৰ্ধগোলাকাৰ আকৃতিৰ এক বিশেষ ধৰনৰ ধৰ্মীয় স্থাপত্য যাৰ ভিতৰত বুদ্ধ অথবা বৌদ্ধ মহাপুৰুষৰ অস্থি, অৱশেষ অথবা ব্যক্তিগত সামগ্ৰী সংৰক্ষিত থাকে। বুদ্ধৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ ভস্মাৱশেষ আঠ ভাগত বিভক্ত কৰি আঠখন স্থানত স্তূপ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। সম্ৰাট অশোকে এই অৱশেষ পুনৰ ভাগ কৰি ৮৪,০০০ স্তূপ নিৰ্মাণ কৰিলে বুলি কোৱা হয়। স্তূপ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ — ই বুদ্ধৰ স্মৃতি ৰক্ষা কৰে, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পবিত্ৰ স্থান, পুৰাতাত্ত্বিক উৎস, প্ৰাচীন ভাৰতৰ স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্যৰ অমূল্য নিদৰ্শন আৰু সমাজ-অৰ্থনীতি বিষয়ে তথ্যৰ আকৰ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১। বুদ্ধৰ জন্ম কত আৰু কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ জন্ম খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬৩ চনত বৰ্তমান নেপালৰ লুম্বিনীত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২। বুদ্ধৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু পত্নীৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ পিতৃ শুদ্ধোধন, মাতৃ মায়াদেৱী আৰু পত্নী যশোধৰা। পুত্ৰৰ নাম ৰাহুল।
প্ৰশ্ন ১৩। বুদ্ধই জ্ঞান লাভ কৰা স্থানৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বিহাৰৰ গয়াৰ ওচৰৰ বোধগয়াৰ পিপল গছৰ (বোধিবৃক্ষ) তলত বুদ্ধই জ্ঞান (নিৰ্বাণ) লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন কি?
উত্তৰঃ জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ পিছত বুদ্ধই বাৰাণসীৰ ওচৰৰ সাৰনাথত পাঁচজন শিষ্যৰ আগত প্ৰথম উপদেশ দিছিল। এই প্ৰথম উপদেশকেই “ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন” বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫। মহাপৰিনিৰ্বাণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ দেহাৱসানক মহাপৰিনিৰ্বাণ বোলা হয়। ৮০ বছৰ বয়সত উত্তৰপ্ৰদেশৰ কুশীনগৰত তেওঁ মহাপৰিনিৰ্বাণ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। জাতক কাহিনী কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী সম্বলিত গ্ৰন্থই জাতক। ইয়াত প্ৰায় ৫৪৭ টা কাহিনী আছে যাত বুদ্ধই বিভিন্ন ৰূপত (পশু, পক্ষী, মানুহ ৰূপত) জন্মগ্ৰহণ কৰি ধৰ্ম, কৰুণা, আৰু নৈতিকতাৰ শিক্ষা দিছে।
প্ৰশ্ন ১৭। ত্ৰিপিটক কি?
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল ধৰ্মগ্ৰন্থ ত্ৰিপিটক। ইয়াৰ তিনিটা ভাগ — (১) সুত্তপিটক (বুদ্ধৰ উপদেশ); (২) বিনয়পিটক (সঙ্ঘৰ নিয়মাৱলী); (৩) অভিধম্মপিটক (দৰ্শন আৰু মনস্তত্ত্ব)। গ্ৰন্থ পালি ভাষাত ৰচিত।
প্ৰশ্ন ১৮। সঙ্ঘ কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ বুদ্ধৰ অনুগামী ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ সংগঠনই সঙ্ঘ। সঙ্ঘৰ বৈশিষ্ট্য — (১) যিকোনো বৰ্ণ-জাতিৰ লোকে যোগ দিব পাৰিছিল; (২) সাধাৰণ ভোট-প্ৰথাৰে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ; (৩) কঠোৰ অনুশাসন; (৪) ভিক্ষুসকলে সাধাৰণ পোছাক, ভিক্ষাৰে নিৰ্বাহ; (৫) মহাপ্ৰজাপতি গৌতমীৰ অনুৰোধত মহিলাকো ভিক্ষুণীৰূপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৯। চাৰি দৃশ্য কি কি?
উত্তৰঃ ৰাজপ্ৰাসাদৰ বাহিৰত সিদ্ধাৰ্থই দেখা চাৰিটা দৃশ্য — (১) এজন বৃদ্ধ; (২) এজন ৰোগী; (৩) এটা মৃতদেহ; (৪) এজন সন্ন্যাসী। এই দৃশ্যবোৰে তেওঁক সংসাৰৰ দুঃখ-অনিত্যতা সম্পৰ্কে চিন্তা কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰি গৃহত্যাগ কৰিবলৈ প্ৰৰোচিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২০। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চাৰিখন প্ৰধান সংগীতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চাৰিখন প্ৰধান সংগীতি — (১) প্ৰথম সংগীতি ৰাজগৃহত মহাকশ্যপৰ সভাপতিত্বত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩); (২) দ্বিতীয় সংগীতি বৈশালীত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৮৩); (৩) তৃতীয় সংগীতি পাটলীপুত্ৰত অশোকৰ ৰাজত্বকালত মোগ্গলিপুত্ত তিস্সৰ সভাপতিত্বত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০); (৪) চতুৰ্থ সংগীতি কাশ্মীৰত কনিষ্কৰ ৰাজত্বকালত বসুমিত্ৰ আৰু অশ্বঘোষৰ নেতৃত্বত (১ম শতিকা)।
ধৰ্ম তুলনা — তালিকা
| বৈশিষ্ট্য | বৌদ্ধ ধৰ্ম | জৈনধৰ্ম | অজীৱিকা |
|---|---|---|---|
| প্ৰতিষ্ঠাপক | গৌতম বুদ্ধ | মহাবীৰ (২৪ তম তীৰ্থংকৰ) | মক্খলি গোশাল |
| উৎপত্তিকাল | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা |
| মূল গ্ৰন্থ | ত্ৰিপিটক (পালি) | আগম (অৰ্ধমাগধী) | মৌখিক পৰম্পৰা |
| মূল মতবাদ | চাৰি আৰ্য সত্য, অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ, মধ্যম পথ | পঞ্চমহাব্ৰত, কঠোৰ অহিংসা, তপস্যা | নিয়তিবাদ |
| লক্ষ্য | নিৰ্বাণ | মোক্ষ/কৈৱল্য | ভাগ্য মানি ল’ব লগে |
| ঈশ্বৰ | উদাসীন | স্বীকাৰ নকৰে | স্বীকাৰ নকৰে |
| সম্প্ৰদায় | হীনযান, মহাযান, বজ্ৰযান | দিগম্বৰ, শ্বেতাম্বৰ | পৰৱৰ্তীকালত বিলোপ |
| প্ৰধান প্ৰচাৰক | সম্ৰাট অশোক | চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য | সম্ৰাট অশোক, দশৰথ |
মুখ্য শব্দসমূহ
- স্তূপ — বুদ্ধ অথবা বৌদ্ধ মহাপুৰুষৰ অস্থি-অৱশেষ থকা অৰ্ধগোলাকাৰ স্থাপত্য
- হাৰ্মিকা — স্তূপৰ ওপৰৰ চতুৰ্ভুজ আকৃতিৰ অংশ
- ছত্ৰাবলী — স্তূপৰ মূৰৰ দণ্ডত থকা ছাতিসদৃশ আবৃত
- তোৰণ — স্তূপৰ চাৰিদিশৰ সুদৃশ্য খোদাইকৃত প্ৰৱেশদ্বাৰ
- বেদিকা — স্তূপৰ চাৰিওদিশে থকা পাথৰৰ বেৰ
- প্ৰদক্ষিণা — স্তূপৰ চাৰিওদিশে চাল-চলন
- নিৰ্বাণ — তৃষ্ণা আৰু অহং-ৰ নিৰ্মূল, পৰম শান্তি
- ত্ৰিৰত্ন — বুদ্ধ, ধৰ্ম, সঙ্ঘ
- সঙ্ঘ — ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ সংগঠন
- বোধি — পৰম জ্ঞান
- বোধিসত্ত্ব — পৰিত্ৰাণ ক্ষেত্ৰে পাবলৈ যোগ্য জীৱ যিজনে অন্যৰ পৰিত্ৰাণৰ বাবে কাম কৰে
- হীনযান — বৌদ্ধ ধৰ্মৰ থেৰৱাদী শাখা
- মহাযান — বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ভক্তি-আশ্ৰিত শাখা
- তীৰ্থংকৰ — জৈনধৰ্মৰ পৰম গুৰু (মুঠ ২৪ জন)
- কৈৱল্য — জৈনধৰ্মৰ পৰম জ্ঞান
- পঞ্চমহাব্ৰত — অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ
- অহিংসা — কোনো জীৱক হিংসা নকৰা
- উপনিষদ — বৈদিক যুগৰ অন্তিম দাৰ্শনিক গ্ৰন্থ
- আত্মা-ব্ৰহ্ম — উপনিষদীয় ধাৰণাত একে
- প্ৰতীত্যসমুৎপাদ — কাৰণ-কাৰ্য সম্পৰ্ক
- ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন — সাৰনাথত বুদ্ধৰ প্ৰথম উপদেশ
- মহাভিনিষ্ক্ৰমণ — সিদ্ধাৰ্থৰ গৃহত্যাগ
- মহাপৰিনিৰ্বাণ — বুদ্ধৰ দেহাৱসান
- জাতক — বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্ম কাহিনী
- চাহাজাহান বেগম — ভোপালৰ মহিলা শাসক, সাঁচী সংৰক্ষণৰ পৃষ্ঠপোষক
- সুলতান জাহান বেগম — চাহাজাহান বেগমৰ উত্তৰাধিকাৰিণী
- জন মাৰ্চাল — সাঁচীৰ পুৰাতাত্ত্বিক ৰক্ষক, The Monuments of Sanchiৰ লেখক
- আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম — ভাৰতীয় পুৰাতাত্ত্বিক জৰীপৰ প্ৰতিষ্ঠাপক