Class 12 History Chapter 3 — আত্মীয়তা, জাতি আৰু শ্ৰেণী (আত্মীয়তা, বৰ্ণ আৰু শ্ৰেণী : প্ৰাৰম্ভিক সমাজসমূহ)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠত আমি ASSEB Class 12 ইতিহাস (Themes in Indian History – Part I) -ৰ তৃতীয় অধ্যায় “আত্মীয়তা, বৰ্ণ আৰু শ্ৰেণী : প্ৰাৰম্ভিক সমাজসমূহ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ – খ্ৰীষ্টাব্দ ৬০০)” -ৰ পূৰ্ণাংগ প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু সাৰাংশ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত মহাভাৰত মহাকাব্যৰ সহায়ত প্ৰাচীন ভাৰতৰ পৰিয়াল, আত্মীয়তা, বিবাহ, পিতৃতন্ত্ৰ, বৰ্ণাশ্ৰম প্ৰথা আৰু সামাজিক বৈষম্য সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মহাভাৰত আৰু সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ: মহাভাৰত হৈছে বিশ্বৰ অন্যতম দীৰ্ঘতম মহাকাব্য, ইয়াৰ শ্লোক সংখ্যা প্ৰায় এক লাখ। ১৯১৯ চনত পুনাৰ ভাণ্ডাৰকাৰ ওৰিয়েণ্টেল ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট (BORI)-ৰ অধীনত প্ৰখ্যাত সংস্কৃত পণ্ডিত ভি. এছ. সুকথংকাৰ (V. S. Sukthankar)-ৰ নেতৃত্বত মহাভাৰতৰ সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ (Critical Edition) প্ৰস্তুত কৰাৰ মহান পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰা হয়। দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শ্লোকসমূহ পৰীক্ষা কৰি ১৯৬৬ চনত প্ৰায় ৪৭ বছৰৰ অন্তত এই সংস্কৰণ ১৩,০০০-তকৈ অধিক পৃষ্ঠা সম্বলিত কেইবাটাও খণ্ডত প্ৰকাশ পায়।
পৰিয়াল আৰু আত্মীয়তা: পৰিয়াল ডাঙৰ সমাজ ব্যৱস্থাৰ এক অংশ। পৰিয়াল কেইটামানে এক লগ হৈ আত্মীয়-গোষ্ঠী বা জ্ঞাতি (kinfolk) গঠন কৰে। কিছুমান পৰিয়াল কুটুম্ব (পৰমাণু পৰিয়াল) আছিল, আন কিছুমান যৌথ পৰিয়াল আছিল য’ত ভাইসকল আৰু তেওঁলোকৰ পত্নী, সন্তান-সন্ততি একেলগে বাস কৰিছিল। আত্মীয়তা সম্পৰ্ক আৰু বিবাহ-নিয়ম পৰিয়ালৰ ভিতৰত আৰু পৰিয়ালৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাৰ আধাৰ আছিল।
পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ছয় শতিকাৰ পৰা পিতৃতান্ত্ৰিক বংশ প্ৰথা (patriliny) প্ৰচলিত হৈ পৰিল য’ত পিতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পুত্ৰই সম্পত্তি, উপাধি আৰু সিংহাসন উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰিছিল। মহাভাৰতৰ মূল কাহিনী কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱৰ মাজৰ যুদ্ধ পিতৃতান্ত্ৰিক উত্তৰাধিকাৰৰ ওপৰতে প্ৰতিষ্ঠিত। ৰাজবংশৰ ক্ষেত্ৰত পুত্ৰ সন্তানে প্ৰাধান্য পাইছিল আৰু কন্যা সন্তানৰ ক্ষেত্ৰত বিবাহৰ জৰিয়তে অন্য কুলৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হৈছিল।
বৰ্ণাশ্ৰম ব্যৱস্থা: ব্ৰাহ্মণসকলে ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ মাধ্যমেদি সমাজত বৰ্ণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। প্ৰতিটো বৰ্ণৰ ভিন্ন কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰিত কৰা হৈছিল: ব্ৰাহ্মণে অধ্যয়ন আৰু যজ্ঞ; ক্ষত্ৰিয়ে যুদ্ধ আৰু প্ৰজা পালন; বৈশ্যে ব্যৱসায় আৰু কৃষি; শূদ্ৰে আনৰ সেৱা। বৰ্ণৰ বাহিৰত নিষাদ, চাণ্ডালৰ দৰে গোষ্ঠীক “অস্পৃশ্য” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
বিবাহৰ আঠ প্ৰকাৰ: ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত বিবাহৰ আঠ প্ৰকাৰৰ উল্লেখ আছে — ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, আৰ্ষ, প্ৰাজাপত্য, আসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস আৰু পৈশাচ। ইয়াৰ প্ৰথম চাৰিটাক “উত্তম” আৰু পিছৰ চাৰিটাক “নিন্দনীয়” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। গান্ধৰ্ব বিবাহ পাৰস্পৰিক প্ৰেমৰ ভিত্তিত আৰু ৰাক্ষস বিবাহ অপহৰণৰ জৰিয়তে হৈছিল।
ক্ষত্ৰিয়ৰ আদৰ্শ: ক্ষত্ৰিয়ৰ মূল কৰ্তব্য আছিল যুদ্ধ কৰা, প্ৰজা পালন কৰা, ন্যায় বিচাৰ কৰা আৰু যজ্ঞ অনুষ্ঠান কৰা। ভীষ্ম, যুধিষ্ঠিৰ, অৰ্জুনৰ চৰিত্ৰৰ মাধ্যমেদি ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম, বীৰত্ব, ত্যাগ আৰু সত্যনিষ্ঠাৰ আদৰ্শ প্ৰদৰ্শিত হৈছে। একলব্য আৰু কৰ্ণৰ কাহিনীয়ে দেখুৱায় যে অস্ত্ৰ-শিক্ষা ক্ষত্ৰিয়ৰ একচেটিয়া অধিকাৰ আছিল।
দ্ৰৌপদীৰ চৰিত্ৰ: দ্ৰৌপদী পঞ্চপাণ্ডৱৰ পত্নী আছিল — যিটো বহুপতি বিবাহ (polyandry) -ৰ এক বিৰল উদাহৰণ। দ্ৰৌপদীৰ চৰিত্ৰ অসাধাৰণ — তেওঁ সাহসী, তেজস্বিনী আৰু ন্যায়প্ৰিয়। কুৰু সভাত যেতিয়া তেওঁক অপমান কৰা হৈছিল, তেওঁ প্ৰশ্ন কৰিছিল যে নিজকে হেৰুৱাই পেলোৱা যুধিষ্ঠিৰে তেওঁক বাজি ৰাখিবলৈ অধিকাৰী আছিল নেকি।
মনুস্মৃতি আৰু স্ত্ৰীধন: মনুস্মৃতিত নাৰীৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য সম্পৰ্কে বিস্তৃত নিয়ম দিয়া আছে। নাৰীৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তিক “স্ত্ৰীধন” বুলি কোৱা হৈছিল — বিবাহৰ সময়ত পোৱা উপহাৰ, অলংকাৰ, কাপোৰ আদি — যিটোৰ ওপৰত নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ মালিকানা আছিল আৰু পুত্ৰসকলে এই সম্পত্তি পাইছিল। কিন্তু পৰিয়ালৰ সাধাৰণ সম্পত্তিৰ ওপৰত নাৰীৰ অধিকাৰ সীমিত আছিল।
গোত্ৰ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক সহস্ৰাব্দৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকলে গোত্ৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। প্ৰতিটো গোত্ৰক এজন ঋষিৰ নামেৰে চিনাকি দিয়া হৈছিল আৰু একে গোত্ৰৰ সদস্যসকলে নিজকে সেই ঋষিৰ বংশধৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। গোত্ৰ ব্যৱস্থাৰ দুটা মূল নিয়ম আছিল — (১) বিবাহৰ পিছত নাৰীয়ে স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে আৰু (২) একে গোত্ৰৰ সদস্যৰ মাজত বিবাহ নহয় (exogamy)।
নন-কুৰু (Non-Kuru) আৰু অ-বৰ্ণ গোষ্ঠী: মহাভাৰতৰ অনেক চৰিত্ৰ যেনে — নিষাদ একলব্য, সূত-পুত্ৰ কৰ্ণ, ৰাক্ষস হিড়িম্বা, নাগ-কন্যা উলূপী আদি প্ৰথাগত বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বাহিৰৰ আছিল। তথাপি এওঁলোকে কাহিনীত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। ভীমৰ লগত হিড়িম্বাৰ বিবাহ আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰ ঘটোৎকচৰ কাহিনীয়ে সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰে।
Summary (English)
This chapter examines kinship, caste and class in early Indian society (c. 600 BCE – 600 CE) using the Mahabharata as a key textual source. The Critical Edition, prepared under V. S. Sukthankar at Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI) Pune from 1919, took 47 years to compile. The text reveals patriliny as the dominant inheritance pattern, the rigid varna order codified in Dharmashastras, eight forms of marriage, ideals of Kshatriya conduct, the position of women including stridhana property rights, gotra exogamy rules, and the place of non-Kuru groups. Draupadi’s polyandrous marriage and characters like Ekalavya, Karna and Hidimba show how the epic both reflected and challenged Brahmanical norms.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ব্যাখ্যা কৰা যে পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা মানে কি? ৰাজবংশীয় ক্ষেত্ৰত ই কিদৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ পিতৃতান্ত্ৰিকতা (patriliny) সেই ব্যৱস্থা য’ত পিতৃৰ পৰা পুত্ৰলৈ, পুত্ৰৰ পৰা পৌত্ৰলৈ বংশ-পৰম্পৰা চলি যায়। পিতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পুত্ৰই সম্পত্তি, পদবী, উপাধি আৰু ৰাজসিংহাসন উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰে।
ৰাজবংশীয় ক্ষেত্ৰত পিতৃতন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব:
- সিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰৰ স্পষ্ট নিয়ম স্থাপন হোৱাৰ ফলত ৰাজবংশৰ মাজত যুদ্ধ-বিবাদ হ্ৰাস হৈছিল।
- পুত্ৰ সন্তানৰ জন্মক উদযাপন কৰা হৈছিল, কাৰণ পুত্ৰৱিনে বংশ ৰক্ষা সম্ভৱ নাছিল।
- কন্যা সন্তানক বিবাহৰ জৰিয়তে অন্য কুলৰ সৈতে ৰাজনৈতিক মৈত্ৰী স্থাপনৰ মাধ্যম হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
- মহাভাৰতৰ মূল কাহিনী কৌৰৱ-পাণ্ডৱৰ মাজৰ সিংহাসনৰ অধিকাৰ-যুদ্ধ পিতৃতান্ত্ৰিক উত্তৰাধিকাৰৰ সমস্যাৰ ফলতে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাৰম্ভিক সমাজত নাৰীৰ অৱস্থা কেনেকুৱা আছিল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰাৰম্ভিক সমাজত নাৰীৰ অৱস্থা মিশ্ৰিত আছিল —
- সম্পত্তিৰ অধিকাৰ: মনুস্মৃতিয়ে নাৰীৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তিক “স্ত্ৰীধন” বুলি স্বীকৃতি দিছিল। বিবাহৰ সময়ত পোৱা উপহাৰ, অলংকাৰ আদিৰ ওপৰত নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ আছিল।
- সীমাবদ্ধতা: পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত নাৰীৰ অধিকাৰ নাছিল। স্বামীৰ অনুমতি অবিহনে নাৰীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰিছিল।
- বৰ্ণ অনুসৰি বিবাহ: ব্ৰাহ্মণসকলে অনুলোম (উচ্চ বৰ্ণৰ পুৰুষ + নিম্ন বৰ্ণৰ নাৰী) বিবাহ স্বীকাৰ কৰিছিল কিন্তু প্ৰতিলোম বিবাহ নিন্দনীয় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
- সাহসী চৰিত্ৰ: দ্ৰৌপদী, কুন্তী, গান্ধাৰীৰ দৰে চৰিত্ৰৰ মাজেৰে দেখা যায় যে নাৰীয়ে সংকটৰ সময়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা ল’ব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: বৰ্ণ ব্যৱস্থা কি? এই ব্যৱস্থা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্ৰাহ্মণসকলে কি কি পদক্ষেপ লৈছিল?
উত্তৰঃ বৰ্ণ ব্যৱস্থা হৈছে সেই সামাজিক বিভাজন য’ত সমাজক চাৰিটা প্ৰধান বৰ্ণত ভাগ কৰা হৈছিল — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। প্ৰতিটো বৰ্ণৰ স্বতন্ত্ৰ কৰ্তব্য আছিল।
ব্ৰাহ্মণসকলে বৰ্ণ ব্যৱস্থা ৰক্ষা কৰিবলৈ লোৱা পদক্ষেপ:
- দৈৱিক উৎস: বৰ্ণ ব্যৱস্থাক ঈশ্বৰ-প্ৰদত্ত বুলি প্ৰচাৰ কৰিছিল। পুৰুষসূক্ত (ঋগ্বেদ)-ত প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ মুখ, বাহু, কঁকাল আৰু চৰণৰ পৰা যথাক্ৰমে চাৰি বৰ্ণৰ সৃষ্টি বুলি কোৱা হৈছিল।
- ক্ষত্ৰিয় ৰাজাৰ পৃষ্ঠপোষকতা: ক্ষত্ৰিয় ৰাজাসকলক বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ ৰক্ষক হিচাপে গণ্য কৰাৰ ফলত ৰাজশক্তিৰ সহায় লাভ কৰিছিল।
- ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ: মনুস্মৃতিৰ দৰে গ্ৰন্থত প্ৰতিটো বৰ্ণৰ কৰ্তব্য আৰু নিয়ম লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল।
- “স্বধৰ্ম” নিয়ম: প্ৰতিজনে নিজৰ বৰ্ণৰ কৰ্তব্য পালন কৰিব লাগে — অন্যৰ কৰ্তব্য পালন কৰা পাপ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: বিবাহৰ আঠ প্ৰকাৰ কি কি? কোনবোৰক “উত্তম” আৰু কোনবোৰক “নিন্দনীয়” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ধৰ্মশাস্ত্ৰত বিবাহৰ আঠ প্ৰকাৰ — ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, আৰ্ষ, প্ৰাজাপত্য, আসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস আৰু পৈশাচ। প্ৰথম চাৰিটা — ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, আৰ্ষ আৰু প্ৰাজাপত্যক “উত্তম” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল কাৰণ এই বিবাহত পিতৃ-মাতৃৰ অনুমোদন আৰু ধৰ্মীয় বিধি পালন কৰা হৈছিল। শেষৰ চাৰিটা — আসুৰ (ধন বিনিময়), গান্ধৰ্ব (পাৰস্পৰিক প্ৰেম), ৰাক্ষস (অপহৰণ) আৰু পৈশাচ (ছল-চাতুৰিৰে)-ক “নিন্দনীয়” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: গোত্ৰ কি? গোত্ৰ ব্যৱস্থাৰ দুটা মূল নিয়ম কি কি?
উত্তৰঃ গোত্ৰ হৈছে এক ধৰ্মীয়-সামাজিক সংগঠন য’ত একে ঋষিৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰা সকল মানুহক একেলগে ৰখা হৈছিল। প্ৰতিটো গোত্ৰক সাত প্ৰাচীন ঋষিৰ এজনৰ নামেৰে চিনাকি দিয়া হৈছিল — যেনে কাশ্যপ, ভাৰদ্বাজ, বশিষ্ঠ, বিশ্বামিত্ৰ, গৌতম, জমদগ্নি, অত্ৰি।
গোত্ৰ ব্যৱস্থাৰ দুটা মূল নিয়ম —
- বিবাহৰ পিছত স্ত্ৰীয়ে স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব আৰু পৈতৃক গোত্ৰ ত্যাগ কৰিব লাগিব।
- একে গোত্ৰৰ সদস্যসকলে নিজৰ মাজত বিবাহ কৰিব নোৱাৰিব (গোত্ৰ-বহিৰ্বিৱাহ / exogamy)।
প্ৰশ্ন ৬: মহাভাৰতৰ সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ প্ৰস্তুতিৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯১৯ চনত পুনাৰ ভাণ্ডাৰকাৰ ওৰিয়েণ্টেল ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট (BORI)-ত প্ৰখ্যাত সংস্কৃত পণ্ডিত ভি. এছ. সুকথংকাৰৰ নেতৃত্বত মহাভাৰতৰ সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ প্ৰস্তুতিৰ পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ মূল প্ৰক্ৰিয়া আছিল —
- ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা মহাভাৰতৰ বিভিন্ন সংস্কৰণ আৰু পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
- প্ৰতিটো শ্লোক বিভিন্ন পাণ্ডুলিপিৰ সৈতে তুলনা কৰি সাধাৰণ অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
- আঞ্চলিক পাৰ্থক্য আৰু সংস্কৰণসমূহক পাদটীকা হিচাপে দিয়া হৈছিল।
- প্ৰায় ৪৭ বছৰৰ পিছত ১৯৬৬ চনত প্ৰায় ১৩,০০০ পৃষ্ঠাৰ এই সংস্কৰণ কেইবাটাও খণ্ডত প্ৰকাশ পায়।
এই সংস্কৰণে দেখুৱালে যে মহাভাৰতৰ মূল কাহিনী একে হ’লেও আঞ্চলিক বিভিন্নতাৰ ফলত শ্লোক সংখ্যা আৰু কিছু কাহিনীৰ পাৰ্থক্য আছিল।
প্ৰশ্ন ৭: দ্ৰৌপদীৰ চৰিত্ৰ আৰু তেওঁৰ বিবাহৰ বিশেষত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্ৰৌপদী পাঞ্চাল ৰাজা দ্ৰুপদৰ কন্যা আৰু পঞ্চপাণ্ডৱ — যুধিষ্ঠিৰ, ভীম, অৰ্জুন, নকুল আৰু সহদেৱৰ পত্নী আছিল। এই বিবাহক বহুপতি-বিবাহ (polyandry) বুলি কোৱা হয়, যিটো তৎকালীন সমাজত অস্বাভাৱিক প্ৰথা আছিল। দ্ৰৌপদীৰ চৰিত্ৰৰ বিশেষত্ব —
- দ্ৰৌপদী সাহসী, বুদ্ধিমতী আৰু ন্যায়প্ৰিয় আছিল।
- কুৰু সভাত যেতিয়া তেওঁক অপমান কৰা হৈছিল, তেওঁ প্ৰশ্ন কৰিছিল যে নিজকে হেৰুৱাই পেলোৱা যুধিষ্ঠিৰে তেওঁক বাজি ৰাখিবলৈ অধিকাৰী আছিলনে?
- এই প্ৰশ্নৰ মাধ্যমেদি তেওঁ পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজৰ নাৰীৰ অৱস্থানৰ গভীৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল।
- মহাকাব্যত দ্ৰৌপদীৰ চৰিত্ৰৰ মাজেৰে তৎকালীন বিবাহ-প্ৰথা, পিতৃতন্ত্ৰৰ সীমাবদ্ধতা আৰু নাৰীৰ সাহসিকতাৰ চিত্ৰ দেখা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮: একলব্য আৰু কৰ্ণৰ কাহিনীৰ মাধ্যমেদি বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ সীমাবদ্ধতা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মহাভাৰতৰ একলব্য আৰু কৰ্ণৰ কাহিনীয়ে বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ কঠোৰতা প্ৰদৰ্শন কৰে —
- একলব্য: এজন নিষাদ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্যই তেওঁক ধনুৰ্বিদ্যা শিকাব নিবিচাৰিলে। তথাপি একলব্যই নিজৰ চেষ্টাৰে অৰ্জুনতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ হ’ল। শেষত দ্ৰোণাচাৰ্যই গুৰুদক্ষিণা স্বৰূপে তেওঁৰ সোঁ হাতৰ বুঢ়া আঙুলি বিচাৰি ল’লে।
- কৰ্ণ: জন্মৰ ৰহস্য নজনাকৈ সূত-পুত্ৰৰূপে পালিত-পোষিত কৰ্ণক ক্ষত্ৰিয় বুলি গণ্য কৰা নাছিল। দ্ৰুপদৰ স্বয়ংবৰ সভাত দ্ৰৌপদীয়ে কৰ্ণক “সূত-পুত্ৰ” বুলি অপমান কৰিছিল।
এই দুয়োটা কাহিনীয়ে দেখুৱায় যে অস্ত্ৰ-শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা ক্ষত্ৰিয়ৰ একচেটিয়া অধিকাৰ আছিল আৰু নিম্ন-জাতিৰ লোকে যিমানেই দক্ষ হ’লেও সমাজে স্বীকৃতি দিয়া নাছিল।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰাৰম্ভিক সমাজত সম্পত্তিৰ অধিকাৰ লিংগ আৰু বৰ্ণ অনুসৰি কেনেদৰে নিৰ্ধাৰিত আছিল?
উত্তৰঃ মনুস্মৃতিৰ মতে সম্পত্তিৰ অধিকাৰ লিংগ আৰু বৰ্ণ অনুসৰি ভিন্ন আছিল —
- লিংগ অনুসৰি: পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত পুত্ৰৰ সমান অধিকাৰ আছিল কিন্তু কন্যাক বিবাহৰ সময়ত স্ত্ৰীধন দিয়া হৈছিল। স্ত্ৰীধনৰ ওপৰত নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ আছিল।
- বৰ্ণ অনুসৰি: ব্ৰাহ্মণৰ পেচা আছিল অধ্যয়ন আৰু যজ্ঞ; ক্ষত্ৰিয়ে যুদ্ধ আৰু প্ৰজা পালন কৰি ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰিছিল; বৈশ্যে কৃষি, বাণিজ্য আৰু ঋণ-গ্ৰহণ-প্ৰদানৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছিল; শূদ্ৰ-অস্পৃশ্যৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ অতি সীমিত আছিল।
- ৰাজা: ৰাজাক ভূমিৰ মালিক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু কৃষকে ৰাজস্ব আদায় কৰিব লাগিছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন: BORI-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Bhandarkar Oriental Research Institute — পুনাত অৱস্থিত (১৯১৭ চনত স্থাপিত)।
প্ৰশ্ন: মহাভাৰতৰ মূল ৰচয়িতা কোন বুলি ভবা হয়?
উত্তৰঃ মহৰ্ষি বেদব্যাস (কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন)। কিন্তু পণ্ডিতসকলৰ মতে এই মহাকাব্য বহু শতিকা ধৰি বহুজনৰ অৱদানৰ ফলত গঢ় লৈ উঠিছিল (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ – খ্ৰীষ্টাব্দ ৪০০)।
প্ৰশ্ন: চাৰি বৰ্ণৰ উৎপত্তিৰ পৌৰাণিক কাহিনী কি?
উত্তৰঃ ঋগ্বেদৰ পুৰুষসূক্ত অনুসৰি প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ, বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়, কঁকালৰ পৰা বৈশ্য আৰু চৰণৰ পৰা শূদ্ৰৰ সৃষ্টি হৈছিল।
প্ৰশ্ন: “অস্পৃশ্য” বুলি কাক কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ চাৰি বৰ্ণৰ বাহিৰৰ গোষ্ঠী যেনে চাণ্ডাল, নিষাদ আদি লোক যাক ব্ৰাহ্মণসকলে স্পৰ্শ অযোগ্য বুলি গণ্য কৰিছিল। এওঁলোকে গাঁৱৰ বাহিৰত বাস কৰিব লাগিছিল আৰু অশুভ মনা কাম যেনে শৱদাহ আদি কৰিব লাগিছিল।
প্ৰশ্ন: মনুস্মৃতি কি?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টাব্দ দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত ৰচিত হোৱা সংস্কৃত ভাষাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মশাস্ত্ৰ গ্ৰন্থ। ইয়াত বৰ্ণাশ্ৰম, বিবাহ, নাৰীৰ কৰ্তব্য, শাসন আৰু আইন সম্পৰ্কীয় নিয়ম দিয়া আছে।
প্ৰশ্ন: অনুলোম আৰু প্ৰতিলোম বিবাহ কি?
উত্তৰঃ অনুলোম বিবাহ — উচ্চ বৰ্ণৰ পুৰুষৰ সৈতে নিম্ন বৰ্ণৰ নাৰীৰ বিবাহ (অনুমোদিত)। প্ৰতিলোম বিবাহ — নিম্ন বৰ্ণৰ পুৰুষৰ সৈতে উচ্চ বৰ্ণৰ নাৰীৰ বিবাহ (নিন্দনীয়)।
প্ৰশ্ন: সাতীৰ মতা ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ সাতীৰ আটাইতকৈ পুৰণি প্ৰমাণ ৫১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মধ্যপ্ৰদেশৰ এৰাণ অভিলেখত পোৱা যায়, য’ত গোপৰাজ নামৰ সেনাপতিৰ পত্নীয়ে অগ্নি প্ৰৱেশ কৰাৰ উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন: ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ বিবাহৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ এইটো এক “ৰাক্ষস” বিবাহ আছিল য’ত ক্ষত্ৰিয় ৰাজপুত্ৰ ভীমে অ-বৰ্ণ ৰাক্ষস কন্যা হিড়িম্বাক বিবাহ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ ঘটোৎকচ মহাভাৰত যুদ্ধত পাণ্ডৱৰ পক্ষে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। এই ঘটনাই দেখুৱায় যে অভিজাত আৰু অ-বৰ্ণ গোষ্ঠীৰ মাজত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হৈছিল।
বিবাহৰ আঠ প্ৰকাৰ (অষ্ট-বিবাহ)
| ক্ৰম | বিবাহৰ নাম | বিৱৰণ | মান্যতা |
|---|---|---|---|
| ১ | ব্ৰাহ্ম | পিতাই বেদজ্ঞ যোগ্য পাত্ৰক উপহাৰ-অলংকাৰৰ সৈতে কন্যা দান | উত্তম |
| ২ | দৈৱ | যজ্ঞৰ ঋত্বিকক কন্যাদান | উত্তম |
| ৩ | আৰ্ষ | পাত্ৰৰ পৰা গাই-গৰু লৈ কন্যাদান | উত্তম |
| ৪ | প্ৰাজাপত্য | “একেলগে গৃহস্থ ধৰ্ম পালন কৰা” শৰ্তত কন্যাদান | উত্তম |
| ৫ | আসুৰ | পাত্ৰৰ পৰা ধন বিনিময়ৰ পিছত কন্যাদান | নিন্দনীয় |
| ৬ | গান্ধৰ্ব | পাত্ৰ-পাত্ৰীৰ পাৰস্পৰিক প্ৰেমৰ ভিত্তিত বিবাহ | নিন্দনীয় |
| ৭ | ৰাক্ষস | বলপূৰ্বক অপহৰণৰ জৰিয়তে বিবাহ | নিন্দনীয় |
| ৮ | পৈশাচ | ছল-চাতুৰি বা অপ্ৰকৃতিস্থ অৱস্থাত বিবাহ | নিন্দনীয় |
মূখ্য শব্দ আৰু সংজ্ঞা
| শব্দ | অৰ্থ / সংজ্ঞা |
|---|---|
| পিতৃতন্ত্ৰ (Patriliny) | পিতৃৰ পৰা পুত্ৰলৈ বংশ আৰু সম্পত্তি স্থানান্তৰ হোৱা ব্যৱস্থা। |
| মাতৃতন্ত্ৰ (Matriliny) | মাতৃৰ পৰা কন্যালৈ বংশ স্থানান্তৰ হোৱা ব্যৱস্থা। |
| বৰ্ণ | সমাজৰ চাৰিটা প্ৰধান বিভাজন — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ। |
| জাতি | বৰ্ণৰ অভ্যন্তৰীণ ক্ষুদ্ৰ গোষ্ঠী, পেচা-আধাৰিত। |
| গোত্ৰ | একে ঋষি-পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা পৰিয়ালৰ সমষ্টি। |
| স্ত্ৰীধন | নাৰীক বিবাহৰ সময়ত দিয়া উপহাৰ — যিটোৰ ওপৰত নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ মালিকানা। |
| এণ্ডোগামি (Endogamy) | একে গোষ্ঠী/বৰ্ণৰ ভিতৰতে বিবাহ। |
| এক্সোগামি (Exogamy) | নিজৰ গোষ্ঠী/গোত্ৰৰ বাহিৰত বিবাহ। |
| পলিগেমি (Polygamy) | এজন পুৰুষৰ একাধিক পত্নী। |
| পলিএণ্ড্ৰি (Polyandry) | এগৰাকী নাৰীৰ একাধিক স্বামী (যেনে দ্ৰৌপদী)। |
| ধৰ্মসূত্ৰ / ধৰ্মশাস্ত্ৰ | প্ৰাচীন ভাৰতৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ নিয়ম-বিধি সম্বলিত গ্ৰন্থ — মনুস্মৃতি, যাজ্ঞৱল্ক্য স্মৃতি আদি। |
| চাণ্ডাল | বৰ্ণৰ বাহিৰৰ অস্পৃশ্য গোষ্ঠী, শৱদাহ আদি কৰাৰ দায়িত্বত। |
| BORI | Bhandarkar Oriental Research Institute, পুনা — মহাভাৰতৰ সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ প্ৰস্তুত কৰা সংস্থা। |
| ঘটোৎকচ | ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ — অ-বৰ্ণ গোষ্ঠীৰ সৈতে আত্মীয়তাৰ উদাহৰণ। |
HSLC Guru-ত প্ৰকাশিত এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ ASSEB Class 12 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। আন অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট ভ্ৰমণ কৰক।