Class 12 History Chapter 2 — ৰজা, কৃষক আৰু নগৰসমূহ (প্ৰশ্নোত্তৰ)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই অধ্যায়টোত আমি ৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ইতিহাস অধ্যয়ন কৰিম। ষোড়শ মহাজনপদ, মগধৰ উত্থান, মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য, অশোকৰ ধৰ্ম, কুষাণ আৰু গুপ্ত যুগ, ব্ৰাহ্মী আৰু খাৰোষ্ঠী লিপি, কৃষি ব্যৱস্থা, ভূমিদান আৰু শিলালিপিৰ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে কেনেকৈ ইতিহাস ৰচনা কৰা হয় তাকে আলোচনা কৰিম। ASSEB Class 12 History (Theme 2) — Kings, Farmers and Towns।
সাৰাংশ
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তনৰ যুগ। এই সময়ত উত্তৰ ভাৰতত ষোড়শ মহাজনপদ (১৬টা মহাজনপদ) গঢ় লৈ উঠিছিল — যেনে মগধ, কোশল, বৎস, অৱন্তী, গান্ধাৰ, কুৰু, পাঞ্চাল আদি। বৌদ্ধ আৰু জৈন গ্ৰন্থত এই মহাজনপদসমূহৰ উল্লেখ পোৱা যায়। অধিকাংশ মহাজনপদ ৰাজতন্ত্ৰ আছিল, কিন্তু বজ্জি, মল্ল আদি কেইটামান গণ-সংঘ বা গণৰাজ্য আছিল য’ত গণৰাজ ক্ষমতা ভাগ-বাটোৱাৰা কৰি ৰাষ্ট্ৰ চলাইছিল।
ষোড়শ মহাজনপদৰ ভিতৰত মগধ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা চতুৰ্থ শতিকালৈ অতি শক্তিশালী ৰাজ্যৰূপে উত্থান হৈছিল। মগধৰ উত্থানৰ কাৰণসমূহ আছিল — উৰ্বৰ ভূমি, লোহাৰ খনিৰ উপলব্ধতা, বনাঞ্চলত হাতীৰ যোগান, গংগা নদীৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা, আৰু বিম্বিসাৰ, অজাতশত্ৰু, মহাপদ্ম নন্দ আদি উচ্চাকাংক্ষী শাসকৰ অৱদান। ৰাজগৃহ আৰু পিছলৈ পাটলিপুত্ৰ মগধৰ ৰাজধানী আছিল।
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনত চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু আফগানিস্তান পৰ্যন্ত শাসনৰ পৰিসৰ বিস্তাৰ কৰে। তেওঁৰ মন্ত্ৰী চাণক্য (কৌটিল্য) ৰচিত অৰ্থশাস্ত্ৰ মৌৰ্য প্ৰশাসনৰ মূল্যৱান উৎস। মেগাস্থেনিছৰ ইণ্ডিকা গ্ৰন্থত মৌৰ্যকালীন সমাজৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। চন্দ্ৰগুপ্তৰ পৌত্ৰ অশোক (আনু. খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬৮-২৩২) মৌৰ্যৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সম্ৰাট। কলিংগ যুদ্ধৰ পিছত অশোক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষক হৈ পৰে আৰু “ধৰ্ম”ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ ধাৰ্মিক শিলালিপিসমূহ — শিলাস্তম্ভ লিপি, বৃহৎ শিলালিপি, গুম্ফা লিপি — সমগ্ৰ উপমহাদেশজুৰি বিয়পি আছে। শিলালিপি বেছিভাগ প্ৰাকৃত ভাষাত আৰু ব্ৰাহ্মী লিপিত লিখা; উত্তৰ-পশ্চিমৰ কেইটামান লিপি খাৰোষ্ঠী লিপিত আছে।
মৌৰ্যৰ পতনৰ পিছত উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত কুষাণ ৰাজবংশ (প্ৰথম-তৃতীয় শতিকা খ্ৰীষ্টাব্দ) প্ৰতিষ্ঠিত হয়। কনিষ্কই ভাৰত-মধ্য এছিয়াৰ বিশাল সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তোলে। কুষাণসকলে নিজকে দেৱপুত্ৰ বুলি অভিহিত কৰিছিল আৰু সোণৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল। চতুৰ্থ-ষষ্ঠ শতিকাত গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ যুগ — সমুদ্ৰগুপ্ত, দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত আদিৰ অধীনত — সংস্কৃত সাহিত্য, কলা আৰু বিজ্ঞানৰ স্বৰ্ণযুগ। হৰিষেণ ৰচিত প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি সমুদ্ৰগুপ্তৰ দিগ্বিজয়ৰ বিৱৰণ দিয়ে।
এই কালছোৱাত কৃষিৰ বিকাশ ঘটিছিল — হাল-চাষ, সিঁচন প্ৰণালী (কুঁৱা, পুখুৰী, খাল), লোহাৰ ফাল আৰু ধান ৰোপণৰ পদ্ধতিয়ে উৎপাদন বঢ়াইছিল। গ্ৰাম্য জীৱনত গৃহপতি আৰু দাস-কৰ্মকাৰৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়। নগৰীকৰণৰ “দ্বিতীয় তৰংগ” (Second Urbanisation)-ত মথুৰা, পাটলিপুত্ৰ, উজ্জয়িনী, তক্ষশিলা আদি নগৰৰ উত্থান হয়। বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ, মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন (পঞ্চমাৰ্কড মুদ্ৰা, কুষাণ সোণৰ মুদ্ৰা, গুপ্ত মুদ্ৰা), শ্ৰেণী (গিল্ড) সংগঠন আৰু ৰোম-ভাৰত বাণিজ্যৰ বিকাশে অৰ্থনীতিত নতুন গতি আনিছিল।
গুপ্তযুগৰ পৰা ভূমিদানৰ প্ৰথা বাঢ়ি যায় — ৰজাই ব্ৰাহ্মণ, মন্দিৰ আৰু বিহাৰক ভূমিৰ লগতে কৰ-আদায়ৰ অধিকাৰ দান কৰিছিল আৰু এই দানসমূহ তামপাতত উৎকীৰ্ণ কৰি ৰখা হৈছিল। এই তামশাসনসমূহে গ্ৰামীণ অৰ্থনীতি, ভূমি-ব্যৱস্থা আৰু সামন্ত প্ৰথাৰ উদ্ভৱৰ ছবি দাঙি ধৰে। শিলালিপি অধ্যয়নক এপিগ্ৰাফী বুলি কোৱা হয়। ১৮৩৮ চনত জেমছ প্ৰিন্সেপ-এ ব্ৰাহ্মী আৰু খাৰোষ্ঠী লিপি পঢ়িবলৈ সক্ষম হোৱাৰ পিছতহে অশোকৰ “পিয়দস্সি”ক প্ৰকৃত অশোক বুলি চিনাক্ত কৰাটো সম্ভৱ হ’ল আৰু প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস পুনৰুদ্ধাৰৰ পথ মুকলি হ’ল। তথাপি শিলালিপিৰ সীমাবদ্ধতা আছে — কেতিয়াবা ভাঙি যায়, আখৰ লোপ পায়, লিপি ক্ষীণ হয়, আৰু কেৱল ৰাজকীয় দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ পায়।
Summary
This chapter, ASSEB Class 12 History Theme 2 (Kings, Farmers and Towns), traces Indian political and economic history from c. 600 BCE to 600 CE. It covers the sixteen Mahajanapadas, the rise of Magadha, the Mauryan empire under Chandragupta and Ashoka, Ashoka’s Dhamma inscriptions, the Kushanas and the Gupta age. The chapter explains how James Prinsep’s decipherment of Brahmi and Kharosthi scripts in 1838 unlocked early Indian history, alongside developments in agriculture, second urbanisation, coinage, trade, guilds and land grants recorded on copper plates.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ষোড়শ মহাজনপদ কি? কোনকেইটা প্ৰধান মহাজনপদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত উত্তৰ ভাৰতত গঢ় লৈ উঠা ১৬টা শক্তিশালী ৰাজ্য বা সংঘক “ষোড়শ মহাজনপদ” (১৬টা মহাজনপদ) বুলি কোৱা হয়। বৌদ্ধ গ্ৰন্থ অংগুত্তৰ নিকায় আৰু জৈন গ্ৰন্থ ভগৱতী সূত্ৰ-ত এই মহাজনপদসমূহৰ তালিকা পোৱা যায়। প্ৰধান মহাজনপদকেইটা হ’ল — মগধ, কোশল, বৎস, অৱন্তী, কুৰু, পাঞ্চাল, গান্ধাৰ, কম্বোজ, বজ্জি, মল্ল, চেদি, মৎস্য, শূৰসেন, অশ্মক, অংগ আৰু কাশী। অধিকাংশ মহাজনপদ ৰাজতন্ত্ৰ আছিল, কিন্তু বজ্জি আৰু মল্ল গণ-সংঘ আছিল।
প্ৰশ্ন ২: মগধৰ উত্থানৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মগধৰ উত্থানৰ মুখ্য কাৰণসমূহ — (১) উৰ্বৰ ভূমি: গংগা-উপত্যকাৰ পলস মাটি কৃষিৰ বাবে অতি উপযোগী আছিল। (২) লোহাৰ খনি: ৰাজগৃহৰ ওচৰৰ লোহাৰ খনিৰ পৰা যুদ্ধাস্ত্ৰ আৰু কৃষি সঁজুলি সহজে নিৰ্মাণ কৰিব পৰা গৈছিল। (৩) হাতীৰ যোগান: পূব ভাৰতৰ বনাঞ্চলৰ পৰা সেনাৰ বাবে হাতী পোৱা গৈছিল। (৪) গংগা নদী: যাতায়াত আৰু বাণিজ্যৰ সুবিধা। (৫) উচ্চাকাংক্ষী শাসক: বিম্বিসাৰ, অজাতশত্ৰু, মহাপদ্ম নন্দ আদিৰ ৰাজনৈতিক দূৰদৃষ্টি। (৬) ৰাজধানী ৰাজগৃহ আৰু পাটলিপুত্ৰৰ কৌশলগত অৱস্থান। এই সকলো মিলি মগধক উত্তৰ ভাৰতৰ প্ৰধান শক্তিৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৩: মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ স্থাপনা সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনত চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই নন্দ ৰাজবংশক পৰাজিত কৰি মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁৰ মন্ত্ৰী চাণক্য বা কৌটিল্যই ৰাজনীতি আৰু প্ৰশাসনৰ গ্ৰন্থ অৰ্থশাস্ত্ৰ ৰচনা কৰে। চন্দ্ৰগুপ্তই গ্ৰীক শাসক চেলিউকাছ নিকেটৰক পৰাজিত কৰি আফগানিস্তান পৰ্যন্ত সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰে। তেওঁৰ পুত্ৰ বিন্দুসাৰ আৰু পৌত্ৰ অশোকে সাম্ৰাজ্যক চৰম শিখৰত উপনীত কৰে। মেগাস্থেনিছ চেলিউকাছৰ ৰাজদূত হিচাপে মৌৰ্য দৰবাৰলৈ আহিছিল আৰু ইণ্ডিকা গ্ৰন্থত মৌৰ্য সমাজৰ বিৱৰণ লিখি গৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: অশোকৰ ধৰ্ম কি আছিল? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কলিংগ যুদ্ধৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬১) ভয়াৱহতাই অশোকৰ মন পৰিৱৰ্তন কৰে আৰু তেওঁ যুদ্ধ ত্যাগ কৰি বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ এক ব্যাপক নৈতিক বিধান প্ৰচাৰ কৰিলে যাক “ধৰ্ম” বুলি নামকৰণ কৰে। অশোকৰ ধৰ্মৰ মূল কথাবোৰ — অহিংসা, পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি ভক্তি, গুৰু-জনৰ সমাদৰ, দাস-চাকৰৰ প্ৰতি দয়া, সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সহিষ্ণুতা, সত্যবাদিতা আৰু পশুহত্যা ত্যাগ। এই ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে তেওঁ ধৰ্মমহামাত্ৰ নিযুক্ত কৰিছিল আৰু শিলাস্তম্ভ আৰু শিলাত নিজৰ বাণী খোদিত কৰাইছিল। অশোকৰ ধৰ্ম কোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ বিধান নাছিল — এয়া আছিল এক বিশ্বজনীন নৈতিক আদৰ্শ।
প্ৰশ্ন ৫: ব্ৰাহ্মী আৰু খাৰোষ্ঠী লিপি কি? প্ৰিন্সেপৰ অৱদান কি আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰাহ্মী লিপি বাওঁৰ পৰা সোঁলৈ লিখা হোৱা প্ৰাচীন ভাৰতীয় লিপি — অশোকৰ অধিকাংশ শিলালিপি ব্ৰাহ্মীত খোদিত। আধুনিক ভাৰতীয় লিপিসমূহ (দেৱনাগৰী, বাংলা, অসমীয়া, তামিল আদি) ব্ৰাহ্মীৰ পৰাই বিকশিত। খাৰোষ্ঠী লিপি সোঁৰ পৰা বাওঁলৈ লিখা হৈছিল আৰু মূলতঃ উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত (গান্ধাৰ অঞ্চলত) প্ৰচলিত আছিল। ১৮৩৮ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বিষয়া জেমছ প্ৰিন্সেপ-এ এই দুয়ো লিপিৰ পঢ়াৰ চাবিকাঠি বিচাৰি উলিয়ালে। তেওঁৰ এই আৱিষ্কাৰে শিলালিপিত উল্লেখিত “দেবানম্পিয় পিয়দস্সি” ৰজাজনাক প্ৰকৃততে অশোক বুলি চিনাক্ত কৰিবলৈ সহায় কৰিলে আৰু প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাসৰ পুনৰুদ্ধাৰ সম্ভৱ কৰি তুলিলে।
প্ৰশ্ন ৬: কুষাণ আৰু গুপ্ত যুগৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কুষাণ যুগ (প্ৰথম-তৃতীয় শতিকা খ্ৰীষ্টাব্দ) — কুজুল কদফিচেছৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কনিষ্কৰ অধীনত চৰম উন্নতি লাভ কৰে। কুষাণসকলে মধ্য এছিয়াৰ পৰা গংগা-উপত্যকালৈ বিশাল সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তোলে; নিজকে “দেৱপুত্ৰ” বুলি অভিহিত কৰিছিল; সোণৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল আৰু গান্ধাৰ-মথুৰা শিল্পৰীতিৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মহাযান শাখা কনিষ্কৰ পৃষ্ঠপোষকতাত বিকশিত হ’ল। গুপ্ত যুগ (চতুৰ্থ-ষষ্ঠ শতিকা) — চন্দ্ৰগুপ্ত প্ৰথম, সমুদ্ৰগুপ্ত, দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ অধীনত গুপ্ত সাম্ৰাজ্যই সংস্কৃত সাহিত্য (কালিদাস), গণিত (আৰ্যভট্ট), জ্যোতিষ্য, চিকিৎসা আৰু কলাৰ স্বৰ্ণযুগ ৰূপে চিহ্নিত। হৰিষেণ-বিৰচিত প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি-ত সমুদ্ৰগুপ্তৰ দিগ্বিজয়ৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰাচীন ভাৰতত কৃষি ব্যৱস্থা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আহে। লোহাৰ ফাল-যুক্ত হালৰ ব্যৱহাৰে গংগা-উপত্যকাৰ কঠিন মাটি চহাবলৈ সহজ কৰিলে। ধান ৰোপণ (transplantation) পদ্ধতিৰ প্ৰচলনে উৎপাদন বহুগুণে বঢ়ালে। সিঁচনৰ বাবে কুঁৱা, পুখুৰী, খাল আৰু বান্ধৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হ’ল — কেতিয়াবা ৰাজা-প্ৰজাই, কেতিয়াবা ব্যক্তিগত ভাৱে। কৃষকসকলৰ ভিতৰত গৃহপতি (ভূস্বামী), দাস-কৰ্মকাৰ আৰু ভূমিহীন শ্ৰমিকৰ পাৰ্থক্য আছিল। ৰাজাই উৎপাদনৰ এক অংশ “ভাগ” বা “বলি” হিচাপে সংগ্ৰহ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ভূমিদান কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভূমিদান হ’ল ৰজাই ব্ৰাহ্মণ, মন্দিৰ বা বিহাৰক এক নিৰ্দিষ্ট ভূমি, কেতিয়াবা গোটেই গাঁৱৰ লগতে কৰ-আদায়ৰ অধিকাৰ দান কৰা ব্যৱস্থা। গুপ্ত যুগৰ পৰা এই প্ৰথা ব্যাপক হৈ পৰে। দানৰ বিৱৰণ সাধাৰণতে তামপাত (তামশাসন)-ত খোদিত কৰি ৰখা হৈছিল যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰে। ভূমিদানৰ গুৰুত্ব — (১) ই কৃষি অঞ্চলৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাইছিল কাৰণ অগ্ৰাহ্য বনাঞ্চল কৃষিৰ আওতাত আনিব লগা হৈছিল। (২) ই গ্ৰামীণ অৰ্থনীতি, ভূমি-অধিকাৰ আৰু সামন্ত প্ৰথাৰ উৎপত্তি বুজিবলৈ মুখ্য উৎস। (৩) ই ৰাজকীয় ক্ষমতা হ্ৰাস আৰু আঞ্চলিক ক্ষমতাৰ উদ্ভৱৰ ইংগিত দিয়ে। (৪) ব্ৰাহ্মণ আৰু ধৰ্মীয় সংস্থাসমূহৰ সামাজিক প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ খুলি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৯: শিলালিপিৰ দ্বাৰা ইতিহাস ৰচনা কৰোতে কি কি সীমাবদ্ধতা আছে?
উত্তৰঃ শিলালিপি ইতিহাসৰ মূল্যৱান উৎস হ’লেও কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে — (১) বহু শিলালিপি ভাঙি গৈছে বা আখৰ ক্ষীণ হোৱাত পঢ়িব নোৱাৰি। (২) কিছুমান লিপিৰ ব্যাকৰণ আৰু শব্দাৰ্থ আজিও স্পষ্টৰূপে নাজানি। (৩) সকলো বিষয় শিলালিপিত খোদিত কৰা নহৈছিল — সাধাৰণ ৰাইজৰ জীৱনৰ বৰ্ণনা প্ৰায় নাই। (৪) শিলালিপিসমূহ সাধাৰণতে ৰাজাৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে — শাসকৰ সফলতা, ধৰ্মাচৰণ, দান-পূণ্যৰ কথাহে আছে; বিফলতা বা সাধাৰণ মানুহৰ অসুবিধাৰ কথা নাই। (৫) তামশাসনৰ অনেক প্ৰতিলিপি জাল হ’ব পাৰে। সেয়েহে শিলালিপিৰ লগতে অন্য উৎস (সাহিত্য, মুদ্ৰা, প্ৰত্নতাত্ত্বিক উপাত্ত)ৰো সমন্বয় কৰি ইতিহাস ৰচনা কৰিব লাগে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি কি?
উত্তৰঃ প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি হ’ল গুপ্ত সম্ৰাট সমুদ্ৰগুপ্তৰ দৰবাৰৰ কবি হৰিষেণ-বিৰচিত এক সংস্কৃত প্ৰশস্তি (প্ৰশংসা-গাঁথা)। ই এলাহাবাদ স্তম্ভত খোদিত আৰু সমুদ্ৰগুপ্তৰ দিগ্বিজয়, সাহস, পাণ্ডিত্য আদিৰ বৰ্ণনা দিয়ে। ইয়াত উত্তৰ ভাৰতৰ ৯ জন ৰজা পৰাজয়, দক্ষিণ ভাৰতৰ ১২ জন ৰজা বশ্যতা স্বীকাৰ আৰু সীমান্তৰ গণৰাজ্যবোৰে কৰ দিয়াৰ উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ১১: এপিগ্ৰাফী (Epigraphy) কি?
উত্তৰঃ এপিগ্ৰাফী হৈছে শিলালিপি, তামশাসন আৰু ধাতু-পাথৰত খোদিত লিপি অধ্যয়ন কৰা শাস্ত্ৰ। এই শাস্ত্ৰৰ মাধ্যমেৰে প্ৰাচীন লিপিসমূহ পঢ়া, ভাষা চিনাক্তকৰণ, কাল নিৰ্ধাৰণ আৰু বিষয়বস্তুৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়। এপিগ্ৰাফীয়ে ইতিহাস ৰচনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: পঞ্চমাৰ্কড মুদ্ৰা কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি মুদ্ৰাবোৰক “পঞ্চমাৰ্কড মুদ্ৰা” (Punch-Marked Coins) বুলি কোৱা হয়। এইবোৰ ৰূপ আৰু তামৰে নিৰ্মিত আৰু ইয়াত বিভিন্ন প্ৰতীক (সূৰ্য, পৰ্বত, গছ, পশু আদি) চাপ মাৰি দিয়া হৈছিল। এই মুদ্ৰা মৌৰ্য আৰু পূৰ্ব-মৌৰ্য যুগত প্ৰচলিত আছিল আৰু ইয়েই ভাৰতীয় মুদ্ৰা প্ৰথাৰ সূচনা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: গণ-সংঘ কি?
উত্তৰঃ গণ-সংঘ বা গণৰাজ্য হ’ল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এক প্ৰকাৰৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা য’ত ক্ষমতা এজনৰ হাতত নাছিল, বৰং বহু গণৰাজে যৌথভাৱে শাসন চলাইছিল। বজ্জি, মল্ল আদি ষোড়শ মহাজনপদৰ ভিতৰৰ গণ-সংঘ আছিল। গৌতম বুদ্ধ আৰু মহাবীৰ দুয়ো গণ-সংঘৰ পৰিয়ালৰ আছিল। গণ-সংঘসমূহ ৪০০-৩৫০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈ বৰ্তি আছিল।
মুখ্য সাম্ৰাজ্য আৰু ৰাজবংশ
| সাম্ৰাজ্য / ৰাজবংশ | সময়কাল | প্ৰধান শাসক | ৰাজধানী | প্ৰধান বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|---|
| মগধ (হৰ্ষঙ্ক-শিশুনাগ-নন্দ) | ৬ষ্ঠ-৪ৰ্থ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব | বিম্বিসাৰ, অজাতশত্ৰু, মহাপদ্ম নন্দ | ৰাজগৃহ / পাটলিপুত্ৰ | উত্তৰ ভাৰতৰ অগ্ৰণী শক্তিৰ উত্থান |
| মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য | খ্ৰী. পূ. ৩২১-১৮৫ | চন্দ্ৰগুপ্ত, বিন্দুসাৰ, অশোক | পাটলিপুত্ৰ | কেন্দ্ৰীয়কৰণ, ধৰ্ম-নীতি, শিলালিপি |
| শুংগ-কাণ্ব | খ্ৰী. পূ. ১৮৫-৩০ | পুষ্যমিত্ৰ শুংগ | পাটলিপুত্ৰ | মৌৰ্যৰ পিছৰ যুগ; ব্ৰাহ্মণ্য পুনৰুজ্জীৱন |
| সাতবাহন (দাক্ষিণাত্য) | খ্ৰী. পূ. ২য়-খ্ৰী. ২য় শতিকা | গৌতমীপুত্ৰ সাতকৰ্ণী | প্ৰতিষ্ঠান | দাক্ষিণাত্যৰ প্ৰথম মহাশক্তি |
| কুষাণ | ১ম-৩য় শতিকা খ্ৰী. | কুজুল কদফিচেছ, কনিষ্ক | পুৰুষপুৰ (পেশোৱাৰ) | সোণৰ মুদ্ৰা; মহাযান বৌদ্ধধৰ্ম |
| গুপ্ত সাম্ৰাজ্য | ৪ৰ্থ-৬ষ্ঠ শতিকা খ্ৰী. | সমুদ্ৰগুপ্ত, দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত | পাটলিপুত্ৰ | সংস্কৃত সাহিত্য আৰু কলাৰ স্বৰ্ণযুগ |
কালৰেখা (Timeline)
| সময় | ঘটনা |
|---|---|
| আনু. খ্ৰী. পূ. ৬০০ | ষোড়শ মহাজনপদৰ উত্থান; দ্বিতীয় নগৰীকৰণ আৰম্ভ |
| খ্ৰী. পূ. ৫৪৪-৪৯২ | মগধত বিম্বিসাৰ আৰু অজাতশত্ৰুৰ শাসন |
| খ্ৰী. পূ. ৩২৭-৩২৫ | আলেকজেণ্ডাৰৰ ভাৰত আক্ৰমণ |
| খ্ৰী. পূ. ৩২১ | চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ দ্বাৰা মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য স্থাপনা |
| খ্ৰী. পূ. ২৬৮-২৩২ | অশোকৰ শাসনকাল |
| খ্ৰী. পূ. ২৬১ | কলিংগ যুদ্ধ |
| খ্ৰী. পূ. ১৮৫ | মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতন |
| আনু. ৭৮ খ্ৰী. | কনিষ্কৰ সিংহাসন আৰোহণ; শক যুগৰ আৰম্ভ |
| ৩১৯-৩৩৫ খ্ৰী. | চন্দ্ৰগুপ্ত প্ৰথমৰ দ্বাৰা গুপ্ত সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা |
| ৩৩৫-৩৭৫ খ্ৰী. | সমুদ্ৰগুপ্তৰ শাসন; প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি ৰচনা |
| ৩৭৫-৪১৫ খ্ৰী. | দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ শাসন |
| আনু. ৬০০ খ্ৰী. | গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ পতন; এই অধ্যায়ৰ কালসীমা সমাপ্ত |
| ১৮৩৮ খ্ৰী. | জেমছ প্ৰিন্সেপৰ ব্ৰাহ্মী-খাৰোষ্ঠী লিপি পঢ়াৰ আৱিষ্কাৰ |
HSLC Guru ৰ লগত থাকক — ASSEB Class 12 ৰ সকলো অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে।