Class 12 History Chapter 15 — ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৰচনা (The Making of the Constitution)
HSLC GURU-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। তলত ASSEB দ্বাৰা অনুমোদিত একাদশ-দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস (Themes in Indian History – Part III) পাঠ্যপুথিৰ পঞ্চদশ অধ্যায় “ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৰচনা”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু আলোচনা প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে গণপৰিষদৰ গঠন, ১৯৪৬-১৯৫০ চনৰ ভিতৰত হোৱা সংবিধান প্ৰণয়নৰ প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰধান বিতৰ্কসমূহ আৰু ভাৰতীয় সংবিধানৰ মৌলিক চৰিত্ৰৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।
সাৰাংশ
১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছনৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি ভাৰতৰ সংবিধান ৰচনাৰ বাবে গণপৰিষদ (Constituent Assembly) গঠন কৰা হয়। প্ৰাদেশিক বিধানসভাসমূহৰ পৰা পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হৈ গণপৰিষদৰ মুঠ সদস্য সংখ্যা আছিল ৩৮৯ জন। কিন্তু ভাৰত বিভাজনৰ পিছত (১৯৪৭) মুছলিম লীগৰ সদস্যসকল পাকিস্তানলৈ গুচি যোৱাত ভাৰতৰ গণপৰিষদৰ সদস্য সংখ্যা ২৯৯ জনলৈ নামি আহে।
গণপৰিষদৰ প্ৰথম অধিৱেশন ১৯৪৬ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত নতুন দিল্লীৰ কনষ্টিটিউচন হলত অনুষ্ঠিত হয়। সকলোতকৈ বয়োজ্যেষ্ঠ সদস্য হিচাপে ড° ছচিদানন্দ সিনহাক অস্থায়ী সভাপতি নিৰ্বাচিত কৰা হয়। ১১ ডিচেম্বৰ ১৯৪৬ তাৰিখে ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদক গণপৰিষদৰ স্থায়ী সভাপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা হয়। ১৩ ডিচেম্বৰ ১৯৪৬ তাৰিখে জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ঐতিহাসিক “উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱ” (Objectives Resolution) উত্থাপন কৰে, যিয়ে সংবিধানৰ মৌলিক আদৰ্শসমূহ — সাৰ্বভৌমত্ব, গণতন্ত্ৰ, ন্যায়, স্বাধীনতা আৰু সাম্যৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল।
সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ গঠন কৰা খচৰা সমিতি (Drafting Committee)ৰ সভাপতি আছিল ড° ভীমৰাও আম্বেদকাৰ। এই সমিতিত আছিল আৰু ছজন সদস্য — এন. গোপালস্বামী আয়েংগাৰ, আল্লাদি কৃষ্ণস্বামী আয়াৰ, কে. এম. মুনছী, ছয়দ মহম্মদ ছাদুল্লা, এন. মাধৱ ৰাও আৰু টি. টি. কৃষ্ণমাচাৰী। গণপৰিষদে প্ৰায় ২ বছৰ ১১ মাহ ১৮ দিন ধৰি ১১টা অধিৱেশনত আলোচনা চলাই সংবিধানৰ চূড়ান্ত ৰূপ দিয়ে।
গণপৰিষদৰ বিতৰ্কসমূহত কেইবাটাও প্ৰধান বিষয় উত্থাপিত হৈছিল — (১) ৰাষ্ট্ৰভাষাৰ প্ৰশ্ন: হিন্দী নে হিন্দুস্তানী ৰাষ্ট্ৰভাষা হ’ব? দক্ষিণ ভাৰতৰ সদস্যসকলে হিন্দী চাপাই দিয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। অৱশেষত হিন্দীক ৰাজভাষা (Official Language) হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু ১৫ বছৰৰ বাবে ইংৰাজীক সংযোগী ভাষা হিচাপে ৰখা হয়। (২) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা বনাম কেন্দ্ৰীকৰণ: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ ক্ষমতা বণ্টনক লৈ তীব্ৰ বিতৰ্ক হৈছিল। ভাৰত বিভাজনৰ অভিজ্ঞতাই বহুতৰ মতে শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰমাণ কৰিছিল। (৩) পৃথক নিৰ্বাচক প্ৰথা (Separate Electorates): সংখ্যালঘুৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকৰ দাবী আম্বেদকাৰ আৰু ছৰ্দাৰ পেটেলে নাকচ কৰে — কাৰণ ই দেশৰ ঐক্যৰ পৰিপন্থী। (৪) সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ: ধৰ্মীয় আৰু ভাষিক সংখ্যালঘুসকলৰ সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক অধিকাৰ মৌলিক অধিকাৰ ৰূপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। (৫) হেৰিজন/দলিতৰ অধিকাৰ: অস্পৃশ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ ঘোষণা কৰা হয়।
গণপৰিষদে ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ তাৰিখে সংবিধান গৃহীত (adopted) কৰে আৰু ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০ তাৰিখে সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ লগে লগে ভাৰত এক সাৰ্বভৌম গণৰাজ্য (Republic) হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। সংবিধানৰ প্ৰাৰম্ভত আছে প্ৰস্তাৱনা (Preamble), যিয়ে ভাৰতক সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য বুলি ঘোষণা কৰে। সংবিধানৰ তৃতীয় অধ্যায়ত মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights) আৰু চতুৰ্থ অধ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ (Directive Principles of State Policy) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। ভাৰতীয় সংবিধান বিশ্বৰ সকলোতকৈ দীঘল লিখিত সংবিধান।
Summary
The Constituent Assembly of India was formed in 1946 under the Cabinet Mission Plan, originally with 389 members, reduced to 299 after Partition. It first met on 9 December 1946 with Dr. Sachchidananda Sinha as temporary president; Dr. Rajendra Prasad later became its permanent chairman. On 13 December 1946, Jawaharlal Nehru moved the historic Objectives Resolution outlining the ideals of the Constitution. The Drafting Committee, chaired by Dr. B. R. Ambedkar, prepared the draft over two years, eleven months and eighteen days. Major debates centered on language (Hindi vs Hindustani), federalism, separate electorates and minority rights. The Constitution was adopted on 26 November 1949 and came into force on 26 January 1950, establishing India as a sovereign democratic republic with a Preamble, Fundamental Rights and Directive Principles of State Policy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
প্ৰশ্ন ১: গণপৰিষদ গঠন কেতিয়া আৰু কেনেকৈ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছন পৰিকল্পনা অনুসৰি ভাৰতৰ সংবিধান ৰচনাৰ বাবে গণপৰিষদ গঠন কৰা হৈছিল। প্ৰাদেশিক বিধানসভাসমূহৰ সদস্যসকলে পৰোক্ষভাৱে গণপৰিষদৰ সদস্য নিৰ্বাচন কৰিছিল। প্ৰতি ১০ লাখ জনগণৰ বাবে এজন সদস্য নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ১৯৪৬ চনৰ জুলাই-আগষ্ট মাহত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হোৱাত গণপৰিষদৰ মুঠ সদস্য সংখ্যা ৩৮৯ জন আছিল — তাৰে ২৯২ জন প্ৰদেশৰ পৰা, ৯৩ জন দেশীয় ৰাজ্যৰ পৰা আৰু ৪ জন প্ৰধান কমিছনাৰ অঞ্চলৰ পৰা। বিভাজনৰ পিছত সংখ্যা ২৯৯ জনলৈ হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ২: “উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱ” কি? ই কাৰ দ্বাৰা আৰু কেতিয়া উত্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ “উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱ” (Objectives Resolution) হৈছে গণপৰিষদত উত্থাপিত প্ৰথম প্ৰধান প্ৰস্তাৱ। ইয়াত ভাৱী সংবিধানৰ মৌলিক আদৰ্শ আৰু লক্ষ্যসমূহৰ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছিল। জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ১৩ ডিচেম্বৰ ১৯৪৬ তাৰিখে এই প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিছিল। প্ৰস্তাৱত ভাৰতক এক স্বাধীন সাৰ্বভৌম গণৰাজ্য হিচাপে ঘোষণা কৰা, ন্যায় (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক), স্বাধীনতা (চিন্তা, অভিৱ্যক্তি, বিশ্বাস, উপাসনা), সাম্য (মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ) আৰু ভ্ৰাতৃত্বৰ আশ্বাস দিয়া হৈছিল। সংখ্যালঘু, পিছপৰা শ্ৰেণী আৰু আদিবাসীসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ কথাও ইয়াত উল্লেখ আছিল। ১৯৪৭ চনৰ ২২ জানুৱাৰীত এই প্ৰস্তাৱ গৃহীত হৈছিল আৰু পিছত সংবিধানৰ “প্ৰস্তাৱনা”ৰ ভিত্তি হিচাপে কাম কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: খচৰা সমিতিৰ সভাপতি কোন আছিল আৰু এই সমিতিৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ খচৰা সমিতিৰ সভাপতি আছিল ড° ভীমৰাও ৰামজী আম্বেদকাৰ। ১৯৪৭ চনৰ ২৯ আগষ্টত এই সমিতি গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াত মুঠ সাত জন সদস্য আছিল। সমিতিৰ মূল ভূমিকা আছিল গণপৰিষদৰ বিভিন্ন উপ-সমিতিৰ পৰা অহা সিদ্ধান্ত আৰু পৰামৰ্শসমূহক একত্ৰিত কৰি সংবিধানৰ এক সুসংহত খচৰা প্ৰস্তুত কৰা। সমিতিয়ে বিশ্বৰ বহুতো প্ৰধান সংবিধান (যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ব্ৰিটেন, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া, আয়াৰলেণ্ড আদি) অধ্যয়ন কৰি ভাৰতীয় পৰিস্থিতিৰ উপযোগী এক বিস্তৃত খচৰা প্ৰস্তুত কৰিছিল। আম্বেদকাৰে গণপৰিষদত প্ৰতিটো অনুচ্ছেদ ব্যাখ্যা কৰিছিল আৰু বিতৰ্কৰ উত্তৰ দিছিল, সেই কাৰণে তেওঁক “ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য স্থপতি” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: গণপৰিষদত ভাষাৰ প্ৰশ্নটোৱে কেনেদৰে বিতৰ্কৰ ৰূপ ল’লে?
উত্তৰঃ ভাষাৰ প্ৰশ্নটো গণপৰিষদৰ অন্যতম তীব্ৰ বিতৰ্কৰ বিষয় আছিল। মূল প্ৰশ্ন আছিল ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰভাষা কি হ’ব — হিন্দী নে হিন্দুস্তানী? মহাত্মা গান্ধীয়ে হিন্দুস্তানী (হিন্দী আৰু উৰ্দুৰ মিশ্ৰিত ৰূপ, দেৱনাগৰী আৰু পাৰ্ছী দুয়ো লিপিত লিখিব পৰা)ৰ পক্ষপাতী আছিল, কাৰণ ই হিন্দু-মুছলিম ঐক্যৰ প্ৰতীক। কিন্তু ভাৰত বিভাজনৰ পিছত উগ্ৰ হিন্দীবাদীসকলে কেৱল হিন্দীক ৰাষ্ট্ৰভাষা কৰাৰ দাবী জনায়। আৰ. ভি. ধুলেকাৰে এনেকৈ কৈছিল যে যিজনে হিন্দুস্তানী নাজানে তেওঁ গণপৰিষদত থকাৰ যোগ্য নহয়। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে দক্ষিণ ভাৰতৰ সদস্যসকলে — যেনে টি. টি. কৃষ্ণমাচাৰী, দুৰ্গাবাঈ দেশমুখ — হিন্দী চাপাই দিয়াৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। অৱশেষত আপোচ হিচাপে হিন্দীক “ৰাজভাষা” (Official Language) ৰূপে গ্ৰহণ কৰা হয়, “ৰাষ্ট্ৰভাষা” নহয়; আৰু ১৫ বছৰ ইংৰাজীক সহযোগী ভাষা হিচাপে ৰাখি, ৰাজ্যসমূহক নিজ নিজ আঞ্চলিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৫: পৃথক নিৰ্বাচক প্ৰথাক বাতিল কৰা কিয় হৈছিল?
উত্তৰঃ পৃথক নিৰ্বাচক প্ৰথা ব্ৰিটিছসকলে ১৯০৯ চনৰ মৰ্লে-মিন্টো সংস্কাৰৰ যোগেদি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, যাৰ ফলত সংখ্যালঘুসকলে নিজস্ব প্ৰাৰ্থী নিৰ্বাচন কৰিব পাৰিছিল। মুছলিম লীগৰ সদস্য বি. পোছকৰ এই প্ৰথা অব্যাহত ৰখাৰ দাবী জনায়। কিন্তু ছৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলে ইয়াক “বিষাক্ত গছ” আৰু “জাতিৰ ঐক্যৰ পৰিপন্থী” বুলি বৰ্ণনা কৰে। জি. বি. পন্ত আৰু ড° আম্বেদকাৰেও পৃথক নিৰ্বাচক বাতিল কৰাৰ পক্ষে যুক্তি আগবঢ়ায়। পেটেলৰ মতে — ভাৰত বিভাজনৰ মূল কাৰণেই এই প্ৰথা আছিল, ই সংখ্যালঘুক জাতীয় মূলসুঁতিৰ পৰা পৃথক কৰে আৰু সাম্প্ৰদায়িকতা বঢ়ায়। আম্বেদকাৰৰ মতে দলিতসকলৰ বাবেও পৃথক নিৰ্বাচক প্ৰয়োজনীয় নহয়, কাৰণ ই তেওঁলোকক হিন্দু সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিব। অৱশেষত পৃথক নিৰ্বাচক প্ৰথা বাতিল কৰি অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ বাবে সংৰক্ষিত আসন (Reserved Seats)ৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: গণপৰিষদত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ ক্ষমতা বণ্টনৰ বিষয়ত কি ধৰণৰ বিতৰ্ক হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজনৰ অভিজ্ঞতা আৰু পৰিস্থিতিজনিত আৱশ্যকতাই গণপৰিষদক শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ প্ৰতি প্ৰৱণ কৰিছিল। কিন্তু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে কিছুমান ৰাজ্যৰ প্ৰতিনিধিয়ে অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰিছিল। উড়িষ্যাৰ সদস্য কে. সন্থানমে কেন্দ্ৰৰ অত্যধিক ক্ষমতাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু ৰাজ্যৰ অধিক স্বায়ত্তশাসন বিচাৰিছিল। আনহাতে আম্বেদকাৰে যুক্তি দিছিল যে ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক একতা ৰক্ষা কৰিবলৈ শক্তিশালী কেন্দ্ৰ প্ৰয়োজন। অৱশেষত সংবিধানে এক “কেন্দ্ৰ প্ৰৱণ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়” (federal with strong centre) ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিলে। সংবিধানৰ সপ্তম তফচিলত তিনিটা সূচী — সংঘ সূচী (Union List), ৰাজ্য সূচী (State List) আৰু সমবৰ্তী সূচী (Concurrent List) — যোগেদি কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতা বণ্টন কৰা হ’ল। জৰুৰীকালীন অৱস্থা, আৰ্থিক জৰুৰী আদিৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰক বিশেষ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭: মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights) সংবিধানৰ তৃতীয় অধ্যায়ত (অনুচ্ছেদ ১২-৩৫) উল্লেখ আছে আৰু এইবোৰ আদালতৰ দ্বাৰা বলবৎযোগ্য (justiciable)। নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ (Directive Principles of State Policy) সংবিধানৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ত (অনুচ্ছেদ ৩৬-৫১) উল্লেখ আছে আৰু এইবোৰ বলবৎযোগ্য নহয় (non-justiciable) — কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে মাৰ্গদৰ্শক নীতি। মৌলিক অধিকাৰে নাগৰিকৰ ব্যক্তিগত স্বাধীনতা সুৰক্ষিত ৰাখে (যেনে — সাম্যৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ, ধৰ্মৰ স্বাধীনতা, সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক অধিকাৰ, সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ); নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহে এক কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ স্থাপনৰ লক্ষ্যত সামাজিক-অৰ্থনৈতিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ দেখুৱায় (যেনে — সমান কামৰ বাবে সমান বেতন, বিনামূলীয়া বাধ্যতামূলক শিক্ষা, গ্ৰাম পঞ্চায়ত গঠন, অভিন্ন দেৱানী বিধি)।
প্ৰশ্ন ৮: গণপৰিষদৰ সদস্যসকলৰ সামাজিক পৃষ্ঠভূমি কেনে আছিল?
উত্তৰঃ গণপৰিষদ ব্যাপক ভিত্তিৰ ওপৰত গঠিত হোৱা নাছিল যদিও ইয়াৰ সদস্যসকল বিভিন্ন ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰতিনিধি আছিল। ইয়াত আছিল হিন্দু, মুছলিম, শিখ, খ্ৰীষ্টান, পাৰ্ছী, এংলো-ইণ্ডিয়ান, অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আদি বিভিন্ন ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক গোটৰ সদস্য। মহিলা সদস্যও ১৫ গৰাকীমান আছিল — যেনে ছৰোজিনী নাইডু, হংছা মেহতা, দুৰ্গাবাঈ দেশমুখ, ৰাজকুমাৰী অমৃতা কৌৰ, বিজয়লক্ষ্মী পণ্ডিত আদি। বেছিভাগ সদস্য ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছৰ সৈতে জড়িত আছিল। আছিল আইনজীৱী, শিক্ষাবিদ, ৰাজনৈতিক নেতা, লেখক আৰু সমাজ-সংস্কাৰক — যেনে নেহৰু, পেটেল, আম্বেদকাৰ, ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, মৌলানা আজাদ, কে. এম. মুনছী, আল্লাদি কৃষ্ণস্বামী আয়াৰ আদি।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰস্তাৱনা (Preamble) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ প্ৰস্তাৱনা হৈছে সংবিধানৰ আৰম্ভণিতে থকা ভূমিকা — সংবিধানৰ আত্মাস্বৰূপ। ই ঘোষণা কৰে — “আমি ভাৰতৰ লোকে, ভাৰতক এক সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য ৰূপে গঠনৰ আৰু ইয়াৰ সকলো নাগৰিকৰ বাবে — ন্যায় (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক); স্বাধীনতা (চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ); সাম্য (মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ); আৰু ভ্ৰাতৃত্ব (যিয়ে ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য আৰু অখণ্ডতা সুনিশ্চিত কৰে) — সকলোকে নিশ্চিত কৰাৰ গভীৰ সংকল্পৰে… এই সংবিধান গ্ৰহণ, প্ৰণয়ন আৰু আত্মাৰ্পণ কৰিলোঁ।” প্ৰস্তাৱনাৰ গুৰুত্ব হ’ল — ই সংবিধানৰ মৌলিক উদ্দেশ্য, আদৰ্শ আৰু দৰ্শন প্ৰকাশ কৰে; আৰু ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ চৰিত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনত “সমাজবাদী”, “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” আৰু “অখণ্ডতা” শব্দ যোগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: সংবিধান কেতিয়া গৃহীত আৰু কাৰ্যকৰী হ’ল?
উত্তৰঃ গণপৰিষদে ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ তাৰিখে ভাৰতীয় সংবিধান গৃহীত (adopted) কৰে। সেইদিনাই ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে সংবিধানত স্বাক্ষৰ কৰে। সংবিধান ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০ তাৰিখে কাৰ্যকৰী (came into force) হয় আৰু ভাৰতে এক সাৰ্বভৌম গণৰাজ্যৰ ৰূপ লয়। এই দিনটো ১৯৩০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত লাহোৰ অধিৱেশনত কংগ্ৰেছে গ্ৰহণ কৰা “পূৰ্ণ স্বৰাজ” প্ৰস্তাৱৰ স্মৃতিচাৰণ হিচাপে নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। সেয়ে ২৬ জানুৱাৰী আজিও ভাৰতৰ প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱস (Republic Day) ৰূপে পালন কৰা হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১১: গণপৰিষদৰ অস্থায়ী আৰু স্থায়ী সভাপতি কোন কোন আছিল?
উত্তৰঃ অস্থায়ী সভাপতি — ড° ছচিদানন্দ সিনহা (গণপৰিষদৰ আটাইতকৈ বয়োজ্যেষ্ঠ সদস্য হিচাপে); স্থায়ী সভাপতি — ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ (১১ ডিচেম্বৰ ১৯৪৬ত নিৰ্বাচিত)।
প্ৰশ্ন ১২: গণপৰিষদে সংবিধান প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কিমান সময় লৈছিল?
উত্তৰঃ ২ বছৰ ১১ মাহ ১৮ দিন (১১টা অধিৱেশন, মুঠ ১৬৫ দিন বহিছিল)।
প্ৰশ্ন ১৩: খচৰা সমিতিৰ সদস্য কোন কোন আছিল?
উত্তৰঃ (১) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ (সভাপতি), (২) এন. গোপালস্বামী আয়েংগাৰ, (৩) আল্লাদি কৃষ্ণস্বামী আয়াৰ, (৪) কে. এম. মুনছী, (৫) ছয়দ মহম্মদ ছাদুল্লা, (৬) এন. মাধৱ ৰাও, (৭) টি. টি. কৃষ্ণমাচাৰী।
প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন কোন বৈদেশিক উৎসৰ পৰা ধাৰণা গ্ৰহণ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানক “ধাৰৰ থলা” বুলিও কোৱা হয় কাৰণ ই বহুতো বৈদেশিক উৎসৰ পৰা ধাৰণা সংগ্ৰহ কৰিছে — ব্ৰিটেন (সংসদীয় ব্যৱস্থা, এক নাগৰিকত্ব, বিধিৰ শাসন), আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (মৌলিক অধিকাৰ, বিচাৰ বিভাগৰ স্বাধীনতা, লিখিত সংবিধান, যুক্তৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থা), আয়াৰলেণ্ড (নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ, ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন), কানাডা (শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থা), অষ্ট্ৰেলিয়া (সমবৰ্তী সূচী), ৰাছিয়া (মৌলিক কৰ্তব্য, পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা), জাৰ্মানী (জৰুৰীকালীন প্ৰাৱধান), ফ্ৰান্স (গণৰাজ্যৰ আদৰ্শ — স্বাধীনতা, সাম্য, ভ্ৰাতৃত্ব), জাপান (আইনৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰক্ৰিয়া), দক্ষিণ আফ্ৰিকা (সংবিধান সংশোধন প্ৰক্ৰিয়া)।
প্ৰশ্ন ১৫: গণপৰিষদৰ পটভূমিত মহাত্মা গান্ধীৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধী গণপৰিষদৰ সদস্য নাছিল আৰু ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৰচনাৰ কামত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণো কৰা নাছিল। কিন্তু তেওঁৰ আদৰ্শ আৰু চিন্তাধাৰাই সংবিধানক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। তেওঁৰ “হৰিজনৰ অধিকাৰ”, “অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূল”, “গ্ৰাম স্বৰাজ”, “সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ” আদি ধাৰণা সংবিধানৰ মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহত প্ৰতিফলিত হৈছে। সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪০ত গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ গঠনৰ নিৰ্দেশ আছে যিটো গান্ধীজীৰ গ্ৰাম স্বৰাজ ধাৰণাৰ ফল। অনুচ্ছেদ ১৭ত অস্পৃশ্যতা সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৬: ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল চৰিত্ৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (১) লিখিত আৰু বিশ্বৰ আটাইতকৈ দীঘল সংবিধান; (২) সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য; (৩) সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা; (৪) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা (শক্তিশালী কেন্দ্ৰসহ); (৫) মৌলিক অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য; (৬) নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ; (৭) স্বতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীন বিচাৰ বিভাগ; (৮) এক নাগৰিকত্ব; (৯) সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ; (১০) সংশোধনযোগ্য — কঠোৰ আৰু নমনীয়তাৰ মিশ্ৰণ; (১১) তিনিস্তৰীয় চৰকাৰ (কেন্দ্ৰ, ৰাজ্য, স্থানীয়); (১২) জৰুৰীকালীন প্ৰাৱধান।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ আৰু ঘটনাৱলী
| তাৰিখ | ঘটনা |
|---|---|
| ১৬ মে’, ১৯৪৬ | কেবিনেট মিছন পৰিকল্পনা ঘোষণা — গণপৰিষদ গঠনৰ ৰূপৰেখা |
| জুলাই-আগষ্ট, ১৯৪৬ | প্ৰাদেশিক বিধানসভাসমূহৰ দ্বাৰা গণপৰিষদৰ সদস্য নিৰ্বাচন |
| ৯ ডিচেম্বৰ, ১৯৪৬ | গণপৰিষদৰ প্ৰথম অধিৱেশন — ড° ছচিদানন্দ সিনহা অস্থায়ী সভাপতি |
| ১১ ডিচেম্বৰ, ১৯৪৬ | ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ স্থায়ী সভাপতি ৰূপে নিৰ্বাচিত |
| ১৩ ডিচেম্বৰ, ১৯৪৬ | জৱাহৰলাল নেহৰুৱে “উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱ” উত্থাপন কৰিলে |
| ২২ জানুৱাৰী, ১৯৪৭ | উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱ গণপৰিষদে গ্ৰহণ কৰিলে |
| ৩ জুন, ১৯৪৭ | মাউণ্টবেটেন পৰিকল্পনা — ভাৰত বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱ |
| ১৫ আগষ্ট, ১৯৪৭ | ভাৰতৰ স্বাধীনতা; গণপৰিষদ পূৰ্ণ সাৰ্বভৌম সংস্থা হ’ল |
| ২৯ আগষ্ট, ১৯৪৭ | ড° আম্বেদকাৰৰ সভাপতিত্বত খচৰা সমিতি গঠন |
| ফেব্ৰুৱাৰী, ১৯৪৮ | সংবিধানৰ প্ৰথম খচৰা প্ৰকাশ |
| ৪ নৱেম্বৰ, ১৯৪৮ | আম্বেদকাৰে গণপৰিষদত খচৰা সংবিধান উত্থাপন কৰিলে |
| ২৬ নৱেম্বৰ, ১৯৪৯ | সংবিধান গৃহীত হ’ল (“Constitution Day”/”সংবিধান দিৱস”) |
| ২৪ জানুৱাৰী, ১৯৫০ | গণপৰিষদৰ অন্তিম অধিৱেশন; সদস্যসকলে স্বাক্ষৰ দিলে |
| ২৬ জানুৱাৰী, ১৯৫০ | সংবিধান কাৰ্যকৰী হ’ল — ভাৰত গণৰাজ্য (Republic) ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ |
আশা কৰোঁ HSLC GURU-ৰ এই অধ্যায়ৰ আলোচনাই ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনালোকক সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট চাওক।