Class 12 History Chapter 14 — ভাৰত বিভাজন — মৌখিক সমল
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB Class 12 ইতিহাসৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় “ভাৰত বিভাজন — মৌখিক সমল” (Understanding Partition: Politics, Memories, Experiences)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য তলত দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়ত ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনৰ ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপট, সাধাৰণ মানুহৰ অভিজ্ঞতা আৰু মৌখিক ইতিহাসৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
১৯৪৭ চনৰ আগষ্ট মাহত ভাৰতবৰ্ষ ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল, কিন্তু সেই স্বাধীনতাৰ লগে লগে দেশখন দুটা ৰাষ্ট্ৰ — ভাৰত আৰু পাকিস্তান — ৰূপে বিভক্ত হৈছিল। এই বিভাজনৰ মূলতে আছিল দ্বি-জাতি তত্ত্ব (Two-Nation Theory), যাৰ মতে হিন্দু আৰু মুছলমান দুটা পৃথক জাতি। মুছলিম লীগে ১৯৪০ চনৰ মাৰ্চ মাহত লাহোৰত অনুষ্ঠিত অধিৱেশনত মহম্মদ আলী জিন্নাৰ নেতৃত্বত লাহোৰ ৰিজ’লুচন (Lahore Resolution) গ্ৰহণ কৰি স্বতন্ত্ৰ মুছলিম ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।
১৯৪৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কেবিনেট মিচন (Cabinet Mission) ভাৰতলৈ পঠিয়াইছিল যিয়ে এক ত্ৰি-স্তৰীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। কিন্তু কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজত মতবিৰোধৰ ফলত এই প্ৰস্তাৱ বিফল হ’ল। মুছলিম লীগে ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্ট তাৰিখে “ডায়ৰেক্ট একচন ডে” (Direct Action Day) ঘোষণা কৰিলে, যাৰ পৰিণতিত কলকাতাত ভয়াৱহ সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা সংঘটিত হৈছিল। এই দাঙ্গাত হাজাৰ হাজাৰ লোক নিহত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত নোৱাখালী, বিহাৰ, ইউনাইটেড প্ৰভিন্স আৰু পঞ্জাৱলৈ হিংসা বিয়পি পৰিল।
১৯৪৭ চনৰ ৩ জুনত ভাইচৰয় লৰ্ড মাউন্টবেটেনে ভাৰত বিভাজনৰ আনুষ্ঠানিক ঘোষণা কৰিলে, যিটো মাউন্টবেটেন পৰিকল্পনা (Mountbatten Plan) নামে জনাজাত। চাৰ চিৰিল ৰেডক্লিফৰ নেতৃত্বত গঠিত সীমা আয়োগে পঞ্জাৱ আৰু বঙ্গ প্ৰদেশৰ মাজেৰে ৰেডক্লিফ লাইন (Radcliffe Line) অংকন কৰিলে। ১৯৪৭ চনৰ ১৪ আগষ্টত পাকিস্তান আৰু ১৫ আগষ্টত ভাৰত স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হ’ল।
বিভাজনৰ ফলত প্ৰায় ১ কোটি (১০ মিলিয়ন) মানুহে নিজৰ ঘৰ-বাৰী এৰি স্থানান্তৰিত হ’বলগীয়া হ’ল আৰু ১০ৰ পৰা ২০ লাখ লোকে প্ৰাণ হেৰুৱালে। নাৰীসকলৰ ওপৰত ভয়ংকৰ অত্যাচাৰ — অপহৰণ, ধৰ্ষণ, বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণ আৰু আত্মহত্যা — সংঘটিত হ’ল। বহুতৰ পৰিয়ালে নিজৰ “সন্মান” ৰক্ষাৰ অজুহাতত মহিলাসকলক হত্যা কৰিছিল। বিভাজনৰ পিছত দুয়ো চৰকাৰে অপহৃতা পুনৰুদ্ধাৰ অভিযান (Recovery of Abducted Women) চলালে, কিন্তু বহু মহিলাই নতুন পৰিয়ালত অভ্যস্ত হৈ যোৱাৰ পিছত পুৰণি ঘৰলৈ ঘূৰি যাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।
এই অধ্যায়ত মৌখিক ইতিহাসৰ (Oral History) বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। চৰকাৰী নথি-পত্ৰই ভাৰত বিভাজনৰ কেৱল ৰাজনৈতিক দিশহে প্ৰকাশ কৰে; কিন্তু সাধাৰণ মানুহৰ যন্ত্ৰণা, বেদনা, স্মৃতি আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাবোৰ কেৱল মৌখিক সমলৰ পৰাহে লাভ কৰিব পাৰি। সাক্ষাৎকাৰ, স্মৃতিকথা, চিঠি, ডায়েৰী আদিৰ জৰিয়তে ইতিহাসৰ এই “তলৰ পৰা” দৃষ্টিভংগী গঠন কৰা হয়।
Summary (English)
The Partition of India in 1947 divided the subcontinent into India and Pakistan, rooted in the Two-Nation Theory propounded by the Muslim League through the Lahore Resolution of 1940. The failure of the Cabinet Mission (1946), Direct Action Day (16 August 1946), Calcutta and Noakhali riots, and finally Mountbatten’s 3 June Plan led to the Radcliffe Line dividing Punjab and Bengal. About 10 million people were displaced and 1-2 million perished. Women suffered abduction, rape and forced conversion. Oral history, through interviews and memoirs, helps recover the human experience of partition that official records overlook.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনৰ পিছত যি সাম্প্ৰদায়িক হিংসা সংঘটিত হৈছিল, তাৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনৰ পিছত সংঘটিত সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল —
- দ্বি-জাতি তত্ত্ব — হিন্দু আৰু মুছলমানক পৃথক জাতি ৰূপে চিহ্নিত কৰাৰ ফলত পাৰস্পৰিক অবিশ্বাস বৃদ্ধি পাইছিল।
- ব্ৰিটিছ “ডিভাইড এণ্ড ৰুল” নীতি — ব্ৰিটিছসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰিছিল।
- ৰাজনৈতিক উচতনি — মুছলিম লীগৰ “ডায়ৰেক্ট একচন ডে” আহ্বান আৰু সাম্প্ৰদায়িক ভাষণে হিংসাক উদগনি দিছিল।
- সীমা ৰেখাৰ অস্পষ্টতা — ৰেডক্লিফ লাইন স্বাধীনতাৰ পিছতহে প্ৰকাশ কৰা হৈছিল, ফলত বিভ্ৰান্তি সৃষ্টি হৈছিল।
- প্ৰশাসনিক বিফলতা — পুলিচ আৰু সেনাবাহিনীৰ নিৰপেক্ষতা ব্যাহত হৈছিল।
- প্ৰতিশোধৰ চক্ৰ — এপক্ষৰ আক্ৰমণৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত আনপক্ষই প্ৰতি-আক্ৰমণ চলাইছিল।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰত বিভাজনৰ অধ্যয়নৰ বাবে মৌখিক সমলৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজনৰ অধ্যয়নত মৌখিক সমলৰ গুৰুত্ব নিম্নলিখিত —
- মানৱীয় অভিজ্ঞতা — চৰকাৰী নথিয়ে কেৱল সংখ্যা আৰু ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত উপস্থাপন কৰে; মৌখিক সমলই সাধাৰণ মানুহৰ যন্ত্ৰণা, ভয়, বেদনা প্ৰকাশ কৰে।
- নাৰী অভিজ্ঞতা — মহিলাসকলৰ অপহৰণ, ধৰ্ষণ আৰু আত্মত্যাগৰ কাহিনীবোৰ মুখ্যতঃ মৌখিক সমলৰ পৰাহে পোৱা যায়।
- “তলৰ পৰা ইতিহাস” (History from below) — সাধাৰণ লোক, শৰণাৰ্থী, কৃষক আদিৰ দৃষ্টিভংগী জনা যায়।
- স্মৃতি আৰু আবেগৰ ৰূপায়ণ — ব্যক্তিগত স্মৃতি, পৰিয়ালৰ ক্ষতি, প্ৰতিবেশীৰ বিশ্বাসঘাতকতা আদি বিষয় উদঘাটিত হয়।
- চৰকাৰী নথিৰ অসম্পূৰ্ণতা পূৰণ — যি বিষয়সমূহ লিখিত নথিত নাই, সেইবোৰ মৌখিক সমলই পূৰ্ণতা প্ৰদান কৰে।
- সম্প্ৰদায়িক সম্পৰ্কৰ বুজাবুজি — হিন্দু-মুছলমান-শিখৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক বিশ্বাস আৰু ভংগ হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া বুজা যায়।
প্ৰশ্ন ৩। দ্বি-জাতি তত্ত্ব কি? ই কেনেদৰে ভাৰত বিভাজনৰ ভেটি গঢ়িলে?
উত্তৰঃ দ্বি-জাতি তত্ত্ব হ’ল সেই ৰাজনৈতিক ধাৰণা যাৰ মতে ভাৰতৰ হিন্দু আৰু মুছলমান দুটা পৃথক জাতি; ইয়াৰ ধৰ্ম, সংস্কৃতি, ইতিহাস, ভাষা আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতি ভিন্ন। এই তত্ত্বৰ প্ৰবক্তা আছিল মুছলিম লীগ আৰু মহম্মদ আলী জিন্না। ১৯৪০ চনৰ লাহোৰ অধিৱেশনত গৃহীত প্ৰস্তাৱত মুছলমান-অধ্যুষিত অঞ্চলবোৰক লৈ স্বতন্ত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী উত্থাপন কৰা হৈছিল। এই তত্ত্বই ক্ৰমে সাম্প্ৰদায়িক বিভাজন তীব্ৰ কৰি তুলিলে আৰু ১৯৪৭ চনত পাকিস্তান গঠনৰ আদৰ্শগত ভেটি প্ৰদান কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত নাৰীসকলে কি ধৰণৰ অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত নাৰীসকলে অতি ভয়ংকৰ অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হৈছিল —
- অপহৰণ — অনুমান কৰা হয় প্ৰায় ৭৫,০০০ মহিলা অপহৃত হৈছিল আৰু বলপূৰ্বক বিবাহ বা ধৰ্মান্তৰ কৰা হৈছিল।
- ধৰ্ষণ আৰু যৌন নিৰ্যাতন — সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ অস্ত্ৰ হিচাপে নাৰী শৰীৰক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
- “সন্মান” ৰক্ষাৰ নামত হত্যা — বহু পৰিয়ালে নিজৰ মহিলাসকলক “শত্ৰুৰ হাতত পৰিবলৈ নিদিবৰ” বাবে হত্যা কৰিছিল বা আত্মহত্যা কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।
- পুনৰুদ্ধাৰ অভিযান — দুয়ো ৰাষ্ট্ৰই অপহৃতা পুনৰুদ্ধাৰ আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল; কিন্তু বহু মহিলাই দ্বিতীয়বাৰ “উপড়োৱা”ৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰিছিল।
- সামাজিক বহিষ্কাৰ — পুনৰুদ্ধাৰৰ পিছত পৰিয়ালে আদৰি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰাত বহু মহিলা আশ্ৰয়স্থলত জীৱন কটাবলগীয়া হৈছিল।
- পৰিচয়ৰ সংকট — পুৰণি পৰিয়াল আৰু নতুন পৰিয়ালৰ মাজত আবেগিক টনাটনি।
প্ৰশ্ন ৫। ১৯৪৬ চনৰ “ডায়ৰেক্ট একচন ডে”ৰ পৰিণতি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্ট তাৰিখে মুছলিম লীগে “ডায়ৰেক্ট একচন ডে” পালন কৰিছিল পৃথক পাকিস্তানৰ দাবীৰ সমৰ্থনত। এই দিনাৰ পৰাই কলকাতাত ভয়াৱহ সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা আৰম্ভ হ’ল, যিটো “গ্ৰেট কেলকাটা কিলিং” নামে জনাজাত। চাৰি দিনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪,০০০ৰো অধিক লোক নিহত হৈছিল আৰু ১৫,০০০ৰো অধিক আহত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত হিংসা নোৱাখালী, বিহাৰ, ইউনাইটেড প্ৰভিন্স আৰু পঞ্জাৱলৈ বিয়পি পৰিল। এই হিংসাৰ চক্ৰই অৱশেষত ভাৰত বিভাজনক অপৰিহাৰ্য কৰি তুলিলে।
প্ৰশ্ন ৬। মাউন্টবেটেন পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ ৩ জুনত ভাইচৰয় লৰ্ড মাউন্টবেটেনে এই পৰিকল্পনা ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- ভাৰতবৰ্ষক ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামৰ দুটা স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰত বিভাজন কৰা হ’ব।
- পঞ্জাৱ আৰু বঙ্গ প্ৰদেশ দুটা ভাগত বিভক্ত হ’ব।
- সীমা ৰেখা নিৰূপণৰ বাবে চাৰ চিৰিল ৰেডক্লিফৰ নেতৃত্বত সীমা আয়োগ গঠন কৰা হ’ব।
- প্ৰিন্সলি ষ্টেটসমূহে নিজে ভাৰত বা পাকিস্তানত যোগদান কৰিব পাৰিব।
- স্বাধীনতাৰ তাৰিখ ১৯৪৮ চনৰ জুনৰ পৰা আগুৱাই ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টলৈ ধাৰ্য কৰা হ’ল।
- ব্ৰিটিছ পাৰ্লামেন্টে ১৯৪৭ চনৰ ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন পাছ কৰি এই পৰিকল্পনাক বৈধতা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰত বিভাজনৰ মৌখিক ইতিহাসৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?
উত্তৰঃ মৌখিক ইতিহাসৰ গুৰুত্ব থাকিলেও কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে —
- স্মৃতিৰ অশুদ্ধি — সময়ৰ লগে লগে মানুহৰ স্মৃতি ক্ষীণ হৈ আহে আৰু তাৰিখ-ঘটনাৰ মাজত মিহলি হ’ব পাৰে।
- আবেগিক প্ৰভাৱ — ব্যক্তিগত যন্ত্ৰণা আৰু পক্ষপাতিত্বই বৰ্ণনাত প্ৰভাৱ পেলায়।
- প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱ — সকলোৱে সাক্ষাৎকাৰ দিব নোৱাৰে, বিশেষকৈ মহিলা আৰু গ্ৰাম্য লোকে নিজৰ অভিজ্ঞতা মুকলিকৈ ক’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিব পাৰে।
- সাধাৰণীকৰণৰ সমস্যা — ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ পৰা সাৰ্বজনীন সিদ্ধান্ত উলিয়াব নোৱাৰি।
- যাচাইৰ অভাৱ — বহু কথা ক্ৰচ-চেক কৰাটো কঠিন।
- সাক্ষীৰ অপ্ৰাপ্যতা — সময়ে সময়ে সাক্ষী লোকসকল মৃত্যুমুখত পৰাত নতুন তথ্য সংগ্ৰহ কঠিন হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৮। কেবিনেট মিচন পৰিকল্পনা কি আছিল আৰু ই কিয় বিফল হ’ল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে পেথিক ল’ৰেন্স, ষ্টাফোৰ্ড ক্ৰিপছ আৰু এ ভি আলেকজেণ্ডাৰক লৈ গঠিত কেবিনেট মিচন ভাৰতলৈ পঠিয়াইছিল। ইয়াৰ মুখ্য প্ৰস্তাৱসমূহ আছিল —
- অখণ্ড ভাৰত ৰখা হ’ব আৰু এক ত্ৰি-স্তৰীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা গঢ়া হ’ব।
- প্ৰদেশসমূহক তিনিটা গোটত ভাগ কৰা হ’ব — গোট-A (হিন্দু সংখ্যাগৰিষ্ঠ), গোট-B (পশ্চিমৰ মুছলমান প্ৰদেশ), গোট-C (পূৱৰ মুছলমান প্ৰদেশ)।
- কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে কেৱল প্ৰতিৰক্ষা, পৰৰাষ্ট্ৰ আৰু যোগাযোগ চম্ভালিব।
- সংবিধান সভা গঠনৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছিল।
বিফলতাৰ কাৰণ — কংগ্ৰেছে গোটিকৰণ ব্যৱস্থা ঐচ্ছিক বুলি ব্যাখ্যা কৰিলে, কিন্তু লীগে ইয়াক বাধ্যতামূলক বুলি ভাবিছিল। নেহৰুৰ ১০ জুলাইৰ ভাষণে পৰিস্থিতি অধিক জটিল কৰিলে। ইয়াৰ ফলত মুছলিম লীগে স্বতন্ত্ৰ পাকিস্তানৰ দাবীত অটল হৈ ডায়ৰেক্ট একচনৰ পথ ধৰিলে।
প্ৰশ্ন ৯। ৰেডক্লিফ লাইন কি? ইয়াৰ ফলাফল কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰেডক্লিফ লাইন হ’ল চাৰ চিৰিল ৰেডক্লিফৰ নেতৃত্বত গঠিত সীমা আয়োগে অংকন কৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সীমা ৰেখা। ৰেডক্লিফে মাত্ৰ পাঁচ সপ্তাহৰ ভিতৰত পঞ্জাৱ আৰু বঙ্গ প্ৰভাৰত বিভাজনৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিছিল। ফলাফল —
- সীমা ৰেখা স্বাধীনতাৰ পিছতহে (১৭ আগষ্ট ১৯৪৭) প্ৰকাশ পোৱাত বহু লোকে অজ্ঞাতে ভুল দেশত থাকি গৈছিল।
- পঞ্জাৱ আৰু বঙ্গ দুয়োখন প্ৰদেশৰ বিভাজনৰ ফলত বৃহৎ স্থানান্তৰণ আৰু হিংসা সংঘটিত হৈছিল।
- উভয় পক্ষই এই ৰেখাৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰিছিল।
- গাঁও, নদী, ৰেলপথ, বজাৰ আৰু পৰিয়াল ভাগ-ভাগ হৈ পৰিল।
প্ৰশ্ন ১০। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত মানুহে দেখুৱা মানৱতাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ভয়ংকৰ হিংসাৰ মাজতো বহু লোকে অসাধাৰণ মানৱতাৰ পৰিচয় দিছিল —
- হিন্দু পৰিয়ালে মুছলমান প্ৰতিবেশীক আৰু মুছলমান পৰিয়ালে হিন্দু-শিখ প্ৰতিবেশীক নিজৰ ঘৰত লুকুৱাই ৰাখি প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিছিল।
- মহাত্মা গান্ধীয়ে কলকাতা আৰু নোৱাখালীত ব্যক্তিগতভাৱে গৈ সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ বাবে অনশন কৰি হিংসা নিৱাৰণ কৰিছিল।
- খান আব্দুল গাফফাৰ খাঁৰ “খুদাই খিদমতগাৰ” বাহিনীয়ে অহিংস উপায়ে শৰণাৰ্থী সুৰক্ষা কৰিছিল।
- বহু চিকিৎসক, শিক্ষক, ৰেলৱে কৰ্মচাৰীয়ে ধৰ্ম-নিৰপেক্ষভাৱে সকলোকে সহায় আগবঢ়াইছিল।
- স্থানীয় পৰ্যায়ত বহু গাঁৱৰ মুৰব্বীয়ে গাঁৱৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰৱেশ নকৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। লাহোৰ ৰিজ’লুচন কেতিয়া আৰু কোনে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪০ চনৰ ২৩ মাৰ্চত লাহোৰত অনুষ্ঠিত মুছলিম লীগৰ অধিৱেশনত মহম্মদ আলী জিন্নাৰ সভাপতিত্বত লাহোৰ ৰিজ’লুচন গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। “পাকিস্তান” শব্দটোৰ সৃষ্টিকৰ্তা কোন?
উত্তৰঃ ১৯৩৩ চনত কেমব্ৰিজত অধ্যয়নৰত ছাত্ৰ চৌধুৰী ৰহমত আলীয়ে “পাকিস্তান” শব্দটোৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত মুছলিম লীগৰ সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰঃ মহম্মদ আলী জিন্না।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় আৰু গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল কোন আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড মাউন্টবেটেন।
প্ৰশ্ন ৫। নোৱাখালীত গান্ধীজীয়ে কেতিয়া পদব্ৰজে ভ্ৰমণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনৰ নৱেম্বৰ-ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৯৪৭ চনৰ মাৰ্চলৈকে।
প্ৰশ্ন ৬। অন্তৰ্বৰ্তী চৰকাৰ কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনৰ ২ ছেপ্টেম্বৰত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত অন্তৰ্বৰ্তী চৰকাৰ গঠন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন কেতিয়া পাছ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ ১৮ জুলাইত ব্ৰিটিছ পাৰ্লামেণ্টে ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন পাছ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। মৌখিক ইতিহাসৰ মুখ্য সঁজুলি কি কি?
উত্তৰঃ সাক্ষাৎকাৰ, স্মৃতিকথা, ব্যক্তিগত চিঠি, ডায়েৰী, লোককথা, সংগীত, অডিঅ’-ভিডিঅ’ ৰেকৰ্ডিং আদি।
কালৰেখা — ভাৰত বিভাজনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা
| চন/তাৰিখ | ঘটনা |
|---|---|
| ১৯০৬ | ঢাকাত মুছলিম লীগ গঠন |
| ১৯০৯ | মৰ্লে-মিন্টো সংস্কাৰ — পৃথক নিৰ্বাচনী মণ্ডল |
| ১৯১৬ | লক্ষ্ণৌ চুক্তি — কংগ্ৰেছ-লীগ সহযোগ |
| ১৯৩৩ | চৌধুৰী ৰহমত আলীৰ “পাকিস্তান” শব্দ সৃষ্টি |
| ২৩ মাৰ্চ ১৯৪০ | লাহোৰ ৰিজ’লুচন |
| মাৰ্চ ১৯৪৬ | কেবিনেট মিচন আগমন |
| ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ | ডায়ৰেক্ট একচন ডে — কলকাতা দাঙ্গা |
| অক্টোবৰ ১৯৪৬ | নোৱাখালী হিংসা |
| ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭ | ব্ৰিটিছ ঘোষণা — ১৯৪৮ জুনৰ আগতে স্বাধীনতা |
| ২৪ মাৰ্চ ১৯৪৭ | লৰ্ড মাউন্টবেটেন ভাইচৰয় হিচাপে আগমন |
| ৩ জুন ১৯৪৭ | মাউন্টবেটেন পৰিকল্পনা ঘোষণা |
| ১৮ জুলাই ১৯৪৭ | ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন গৃহীত |
| ১৪ আগষ্ট ১৯৪৭ | পাকিস্তান স্বাধীন |
| ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭ | ভাৰত স্বাধীন |
| ১৭ আগষ্ট ১৯৪৭ | ৰেডক্লিফ লাইন প্ৰকাশ |
| ৩০ জানুৱাৰী ১৯৪৮ | মহাত্মা গান্ধীৰ হত্যা |
আশাকৰোঁ Class 12 History Chapter 14 “ভাৰত বিভাজন — মৌখিক সমল”ৰ এই প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু সাৰাংশই আপোনাক ASSEB HS Final পৰীক্ষাত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guruৰ লগত থাকক।