Class 12 History Chapter 13 — মহাত্মা গান্ধী আৰু জাতীয় আন্দোলন — সমসাময়িক দৃষ্টিৰে (Mahatma Gandhi through Contemporary Eyes)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠত আমি ASSEB দ্বাৰা অনুমোদিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস বিষয়ৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় “মহাত্মা গান্ধী আৰু জাতীয় আন্দোলন — সমসাময়িক দৃষ্টিৰে” (NCERT Theme 13 — Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement)ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ আলোচনা কৰিম। ১৯১৫ চনত গান্ধীজীৰ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ পৰা প্ৰত্যাবৰ্তনৰ পৰা ১৯৪৮ চনলৈকে ভাৰতীয় জাতীয় আন্দোলনত তেওঁৰ ভূমিকা, সত্যাগ্ৰহ, অহিংসা, খাদী, দলিত উদ্ধাৰ আদি সমকালীন দৃষ্টিৰে এই অধ্যায়ত বিচাৰ কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মোহনদাস কৰমচাঁদ গান্ধী ১৯১৫ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ পৰা ভাৰতলৈ উভতি আহি গোপাল কৃষ্ণ গোখলেৰ পৰামৰ্শত প্ৰথম এবছৰ ভাৰতভ্ৰমণত ব্যয় কৰে। ১৯১৭ চনত বিহাৰৰ চম্পাৰণত নীল খেতিয়কসকলৰ উপৰত হোৱা অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ প্ৰথম সত্যাগ্ৰহ আৰম্ভ কৰে; ১৯১৮ চনত গুজৰাটৰ খেদাত খেতিয়কৰ ৰাজহ মাফৰ বাবে আৰু অহমদাবাদৰ মিল-শ্ৰমিকৰ মজুৰি বৃদ্ধিৰ বাবে সত্যাগ্ৰহ চলায়। ১৯১৯ চনৰ ৰৌলেট আইনৰ বিৰুদ্ধে সৰ্বভাৰতীয় সত্যাগ্ৰহৰ আহ্বান জনাই তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় নেতাৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। জালিয়ানৱালা বাগ হত্যাকাণ্ডৰ পিছত ১৯২০–২২ চনৰ অসহযোগ আন্দোলনে সমগ্ৰ ভাৰতক জাগ্ৰত কৰে, যদিও চৌৰি চৌৰা কাণ্ডৰ পিছত গান্ধীয়ে ই বন্ধ কৰি দিয়ে।
১৯৩০ চনৰ ছবিল অবেদিয়েন্স মুভমেণ্ট আৰম্ভ হয় বিখ্যাত দাণ্ডী লুণ যাত্ৰাৰে — ১২ মাৰ্চৰ পৰা ৬ এপ্ৰিললৈ ছাবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা ২৪০ মাইল (৩৮৫ কি.মি.) দূৰৈৰ দাণ্ডীলৈ ৭৮ জন অনুগামীৰ সৈতে পদব্ৰজে গৈ গান্ধীয়ে লুণ আইন ভংগ কৰিছিল। ১৯৩১ চনৰ গান্ধী–আৰৱিন চুক্তিৰ পিছত গান্ধীয়ে দ্বিতীয় গোলটেবিল সম্মেলনত যোগদান কৰে। ১৯৩২ চনত ৰামজে মেক্ডোনাল্ডৰ “কম্যুনাল এৱাৰ্ড”ৰ বিৰুদ্ধে আমৰণ অনশন কৰি গান্ধীয়ে ড. বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ সৈতে পুনা চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে। ১৯৪২ চনৰ ৮ আগষ্টত “ভাৰত ত্যাগ কৰা” আন্দোলনৰ আহ্বান জনাই তেওঁ “কৰা নহয় মৰা” (Do or Die) মন্ত্ৰ দিছিল।
গান্ধীজীৰ মূল হাতিয়াৰ আছিল সত্যাগ্ৰহ আৰু অহিংসা। তেওঁ চৰখা আৰু খাদীক স্বাৱলম্বনৰ প্ৰতীক হিচাপে তুলি ধৰি গাঁৱৰ মানুহক ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনৰ সৈতে সংযোগ কৰে। দলিতসকলক “হৰিজন” নামকৰণ কৰি অস্পৃশ্যতাৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ অভিযান চলায়; যদিও আম্বেদকাৰৰ সৈতে দলিতৰ স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচনমণ্ডল লৈ গভীৰ মতবিৰোধ আছিল। হিন্দু-মুছলিম এক্য, নাৰীৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ, মৌলিক শিক্ষা (নঈ তালিম) আৰু গ্ৰাম-স্বৰাজ আছিল তেওঁৰ আন প্ৰধান চিন্তা। ১৯৪৮ চনৰ ৩০ জানুৱাৰীত নাথুৰাম গডছেৰ গুলীত গান্ধীজীৰ মৃত্যু হয়।
Summary
This chapter studies Mahatma Gandhi (1869–1948) and his role in the Indian nationalist movement after his return from South Africa in 1915. From the Champaran Satyagraha (1917) to Kheda and Ahmedabad (1918), the Rowlatt and Non-Cooperation Movements (1919–22), the Civil Disobedience Movement and Dandi Salt March (1930), the Round Table Conferences, the Poona Pact with Ambedkar (1932), and the Quit India Movement (1942), Gandhi transformed Indian politics through Satyagraha and non-violence. Khadi, the charkha, Hindu–Muslim unity, the upliftment of Harijans, women’s participation, and basic education were the pillars of his vision. The chapter draws on contemporary sources — newspapers, autobiographies, and government records — to reconstruct his life and legacy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মহাত্মা গান্ধী কেতিয়া ভাৰতলৈ উভতি আহিছিল?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধী ১৯১৫ চনৰ ৯ জানুৱাৰীত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ পৰা ভাৰতলৈ উভতি আহিছিল। সেই উপলক্ষে ৯ জানুৱাৰীক “প্ৰবাসী ভাৰতীয় দিৱস” হিচাপে পালন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২। চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ কেতিয়া আৰু কিয় হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯১৭ চনত বিহাৰৰ চম্পাৰণত হোৱা এই সত্যাগ্ৰহ গান্ধীজীয়ে ভাৰতত আৰম্ভ কৰা প্ৰথম সত্যাগ্ৰহ। ইউৰোপীয় নীল খেতিৰ মালিকসকলে স্থানীয় কৃষকসকলক “তিনকাঠিয়া” ব্যৱস্থাৰ অধীনত নীল খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল আৰু অত্যন্ত কম মূল্যত নীল কিনি অত্যাচাৰ চলাইছিল। ৰাজকুমাৰ শুক্লৰ অনুৰোধত গান্ধীয়ে চম্পাৰণলৈ গৈ এই অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে অহিংস প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল আৰু চৰকাৰে তদন্ত কমিটী গঠন কৰি কৃষকসকলৰ দাবী মানি ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। অসহযোগ আন্দোলনৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯২০ চনত আৰম্ভ হোৱা অসহযোগ আন্দোলনৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল —
- ১৯১৯ চনৰ ৰৌলেট আইন — যিয়ে বিনা বিচাৰে আটক ৰখাৰ ক্ষমতা দিছিল।
- জালিয়ানৱালা বাগ হত্যাকাণ্ড (১৩ এপ্ৰিল ১৯১৯) — যিত জেনেৰেল ডায়াৰৰ আদেশত শতাধিক নিৰ্দোষ ব্যক্তিৰ মৃত্যু হয়।
- খিলাফৎ প্ৰশ্ন — তুৰ্কীৰ চুলতানক ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অপদস্থ কৰাত মুছলমান সমাজৰ অসন্তোষ।
- মণ্টেগু-চেমছফৰ্ড সংস্কাৰৰ অপৰ্যাপ্ততা।
- প্ৰথম মহাযুদ্ধৰ পিছৰ অৰ্থনৈতিক দুৰ্দশা।
প্ৰশ্ন ৪। দাণ্ডী যাত্ৰা কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৩০ চনৰ ১২ মাৰ্চত মহাত্মা গান্ধীয়ে ৭৮ জন বিশ্বস্ত অনুগামীৰ সৈতে গুজৰাটৰ ছাবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা গুজৰাটৰ সাগৰীয় গাঁও দাণ্ডীলৈ যি ২৪০ মাইল (৩৮৫ কি.মি.)ৰ পদযাত্ৰা কৰিছিল, তাকেই দাণ্ডী যাত্ৰা বা লুণ সত্যাগ্ৰহ বোলে। ৬ এপ্ৰিলত গান্ধীয়ে দাণ্ডীত মুঠি লুণ তুলি লৈ ইংৰাজৰ লুণ আইন ভংগ কৰিছিল। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল —
- ছবিল অবেদিয়েন্স মুভমেণ্টৰ আনুষ্ঠানিক আৰম্ভণি।
- ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ লুণ একচেটিয়া ভংগ।
- সমগ্ৰ ভাৰতত আন্দোলনৰ বিস্তাৰ — মহিলা, কৃষক আৰু সাধাৰণ লোকৰ ব্যাপক অংশগ্ৰহণ।
- আন্তৰ্জাতিক স্তৰত ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনলৈ মনোযোগ আকৰ্ষণ।
- প্ৰথম গোলটেবিল সম্মেলনৰ ব্যৰ্থতাৰ পিছত গান্ধী–আৰৱিন চুক্তিৰ ভেটি।
প্ৰশ্ন ৫। পুনা চুক্তি কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৩২ চনৰ ২৪ ছেপ্টেম্বৰত পুনাৰ যাৰ্ভদা জেইলত মহাত্মা গান্ধী আৰু ড. বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হোৱা চুক্তিকেই পুনা চুক্তি (Poona Pact) বোলে। ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামজে মেক্ডোনাল্ডে ১৯৩২ চনত ঘোষণা কৰা “কম্যুনাল এৱাৰ্ড”ত দলিতসকলৰ বাবে স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচনমণ্ডল প্ৰদান কৰা হৈছিল, যিটো গান্ধীয়ে হিন্দু সমাজৰ বিভাজনৰ বাটকটীয়া বুলি গণ্য কৰি আমৰণ অনশন আৰম্ভ কৰিছিল। চুক্তি অনুযায়ী দলিতে যুটীয়া নিৰ্বাচনমণ্ডলত থাকিল কিন্তু সংখ্যাত বেছি সংৰক্ষিত আসন (১৪৮খন) লাভ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন কেতিয়া আৰু কিয় আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪২ চনৰ ৮ আগষ্টত মুম্বাইৰ গোৱালীয়া টেংক ময়দানত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনত গান্ধীজীৰ আহ্বানত ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন (Quit India Movement) আৰম্ভ হৈছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়ৰ অনুমতি নোলোৱাকৈয়ে ভাৰতক যুদ্ধত জড়িত কৰাৰ বিৰুদ্ধে এই আন্দোলন সংঘটিত হৈছিল। ক্ৰিপ্চ মিছনৰ ব্যৰ্থতাৰ পিছত গান্ধীয়ে “কৰা নহয় মৰা” (Do or Die) ধ্বনি দি ব্ৰিটিছসকলক ভাৰত এৰি যাবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
প্ৰশ্ন ৭। গান্ধীজীয়ে চৰখা আৰু খাদীক ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনৰ প্ৰতীক হিচাপে কিয় গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ গান্ধীজীয়ে চৰখা আৰু খাদীক জাতীয় আন্দোলনৰ প্ৰতীক হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ কাৰণ —
- ইংৰাজৰ মিল-কাপোৰৰ আমদানিৰ বিৰুদ্ধে স্বদেশী অৰ্থনীতিৰ প্ৰতীক।
- গাঁৱৰ মানুহক ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনৰ লগত সংযুক্ত কৰাৰ মাধ্যম।
- বেকাৰ কৃষক আৰু মহিলাসকলক অতিৰিক্ত ৰোজগাৰৰ ব্যৱস্থা।
- শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ প্ৰতীক।
- হিন্দু-মুছলিম-দলিত-উচ্চ বৰ্ণৰ মাজত একতাৰ চিহ্ন — সকলোৱে চৰখা ঘূৰাব পাৰে।
- সাধাৰণ আৰু সম্ভ্ৰান্তৰ মাজৰ ব্যৱধান হ্ৰাস কৰাৰ উপায়।
প্ৰশ্ন ৮। গান্ধীজীৰ অহিংসা আৰু সত্যাগ্ৰহৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সত্যাগ্ৰহ অৰ্থ “সত্যৰ প্ৰতি অটল আগ্ৰহ” — অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে অহিংস প্ৰতিৰোধ। গান্ধীয়ে দক্ষিণ আফ্ৰিকাত ১৯০৬ চনত প্ৰথম সত্যাগ্ৰহ পৰীক্ষা কৰিছিল। ইয়াৰ মৌলিক উপাদান হ’ল — সত্য, অহিংসা, সহিষ্ণুতা, আত্ম-পৰিশুদ্ধি আৰু কষ্ট স্বীকাৰ। অহিংসা অৰ্থ মানসিক, বাচনিক বা শাৰীৰিকভাৱে কাৰোবাক ক্ষতি নকৰাকৈ থকা — গান্ধীজীৰ মতে অহিংসা কেৱল হিংসাৰ অভাৱ নহয়, ই হ’ল বৃহত্তম শক্তি যিয়ে শত্ৰুকো ভালপাব পাৰে। অসহযোগ, ছবিল অবেদিয়েন্স, অনশন, হৰতাল আদি আছিল ইয়াৰ মূল কাৰ্যকৰ ৰূপ।
প্ৰশ্ন ৯। গান্ধীজীয়ে দলিতসকলৰ উন্নতিৰ বাবে কি কি কাম কৰিছিল?
উত্তৰঃ গান্ধীজীয়ে দলিতসকলক “হৰিজন” (ঈশ্বৰৰ সন্তান) বুলি কৈছিল আৰু অস্পৃশ্যতা আঁতৰোৱাক স্বাধীনতা আন্দোলনৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ বুলি ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁ ১৯৩২ চনত হৰিজন সেৱক সংঘ স্থাপন কৰে আৰু “হৰিজন” নামৰ পত্ৰিকা প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ মন্দিৰ প্ৰৱেশ আন্দোলন, অস্পৃশ্যৰ সৈতে একেলগে আহাৰ গ্ৰহণ আৰু আশ্ৰমত হৰিজনক স্থান দিয়াৰ দৰে কামৰ যোগেদি জাতিভেদৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলায়। যদিও আম্বেদকাৰৰ সৈতে দলিতৰ স্বতন্ত্ৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব লৈ মতবিৰোধ আছিল, পুনা চুক্তিৰ যোগেদি সংৰক্ষিত আসনৰ ব্যৱস্থা কৰে।
প্ৰশ্ন ১০। গান্ধী আৰু আম্বেদকাৰৰ মাজৰ মতবিৰোধৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ উভয়েই দলিতৰ উন্নতি বিচাৰিছিল কিন্তু পন্থা ভিন আছিল। আম্বেদকাৰে দলিতসকলক “অৱনত শ্ৰেণী” (Depressed Classes) হিচাপে স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচনমণ্ডল দাবী কৰিছিল যাতে তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিজে নিৰ্বাচিত কৰিব পাৰে। গান্ধীয়ে ইয়াক হিন্দু সমাজৰ স্থায়ী বিভাজন বুলি গণ্য কৰি বিৰোধিতা কৰিছিল। গান্ধীৰ মতে অস্পৃশ্যতা হিন্দু ধৰ্মৰ এক বিকৃতি যিটো ভিতৰৰ পৰাই সংশোধন কৰিব লাগে; আম্বেদকাৰৰ মতে জাতিভেদ হিন্দু ধৰ্মৰ মূলতে নিহিত আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা নোহোৱাকৈ দলিতৰ মুক্তি অসম্ভৱ। ১৯৩২ চনৰ পুনা চুক্তিত আপোচ হ’ল।
প্ৰশ্ন ১১। গান্ধীয়ে কেনেদৰে সাধাৰণ মানুহৰ মন জিনিছিল?
উত্তৰঃ গান্ধীয়ে এখন ধুতি আৰু চাদৰ পিন্ধি, সাধু-জীৱন কাটি, হিন্দী-গুজৰাটীত কথা পাতি, ৰে’ল-গাড়ীৰ তৃতীয় শ্ৰেণীত যাত্ৰা কৰি, গাঁৱৰ মানুহৰ সৈতে ভিতৰুৱা সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ চম্পাৰণ-খেদাত গৈ স্থানীয় সমস্যা সমাধান কৰি, লুণ-চৰখা-খাদীৰ দৰে সাধাৰণ প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰি, আৰু মন্দিৰ-মছজিদ-গীৰ্জা সকলোতে যাই সকলো ধৰ্মৰ মানুহক একতাৰ বাণী দিছিল। সংবাদপত্ৰ Young India, Harijan, নৱজীৱনৰ যোগেদি জনমত গঢ়িছিল। তেওঁৰ অনশন, পদযাত্ৰা আৰু ব্যক্তিগত উদাহৰণে কোটি কোটি ভাৰতীয়ৰ হৃদয় জয় কৰিছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১২। চৌৰি চৌৰা কাণ্ড কি? ইয়াৰ পৰিণাম কি হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯২২ চনৰ ৪ ফেব্ৰুৱাৰীত উত্তৰ প্ৰদেশৰ গোৰখপুৰ জিলাৰ চৌৰি চৌৰা গাঁৱত প্ৰতিবাদকাৰীৰ সৈতে আৰক্ষীৰ সংঘাতৰ পিছত উত্তেজিত জনতাই থানাত জুই লগাই দি ২২ জন আৰক্ষীক হত্যা কৰিছিল। এই হিংসাত্মক ঘটনাৰ পিছত গান্ধীজীয়ে অহিংসাৰ ভংগ ঘটিছে বুলি কৈ ১২ ফেব্ৰুৱাৰীত অসহযোগ আন্দোলন আনুষ্ঠানিকভাৱে স্থগিত কৰি দিছিল। ইয়াৰ বাবে অনেক নেতা — যেনে সুভাষচন্দ্ৰ বসু, মতিলাল নেহৰু — অসন্তুষ্ট হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩। গান্ধী–আৰৱিন চুক্তিৰ মূল চৰ্তসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৩১ চনৰ ৫ মাৰ্চত মহাত্মা গান্ধী আৰু ভাইচৰয় লৰ্ড আৰৱিনৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হোৱা চুক্তিৰ মুখ্য চৰ্ত — (i) ছবিল অবেদিয়েন্স মুভমেণ্ট স্থগিত, (ii) সকলো ৰাজনৈতিক বন্দীক মুক্তি (হিংসাত্মক অপৰাধত জড়িত নথকা), (iii) সাগৰীয় উপকূলত লুণ উৎপাদনৰ অনুমতি, (iv) কংগ্ৰেছে দ্বিতীয় গোলটেবিল সম্মেলনত যোগদান কৰিব। ইয়াৰ পিছতেই গান্ধীয়ে কংগ্ৰেছৰ একমাত্ৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে লণ্ডনলৈ যায়।
প্ৰশ্ন ১৪। ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনত নাৰীসকলৰ অংশগ্ৰহণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গান্ধীজীৰ আহ্বানত হাজাৰ হাজাৰ ভাৰতীয় নাৰীয়ে ঘৰৰ চাৰিসীমা ভাঙি ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনত যোগদান কৰিছিল। অসহযোগ আন্দোলনৰ সময়ত বিদেশী বস্ত্ৰ বৰ্জন আৰু চৰখা ঘূৰোৱাত নাৰীসকলে আগভাগ লৈছিল। দাণ্ডী যাত্ৰাৰ পিছত সৰোজিনী নাইডুয়ে ধৰাছনাৰ লুণ চাষত নেতৃত্ব দিছিল। কস্তুৰবা গান্ধী, কমলা নেহৰু, বিজয়লক্ষ্মী পণ্ডিত, ৰাজকুমাৰী অমৃত কাউৰ, অৰুণা আছফ আলী, ঊষা মেহতা, সুচেতা কৃপালানী আদিয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। অসমৰ চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী, ৰেবতী লহকৰ আদিয়ে স্থানীয় পৰ্যায়ত নেতৃত্ব দিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫। গান্ধীজীৰ মৌলিক শিক্ষাৰ (নঈ তালিম) ধাৰণা কি?
উত্তৰঃ ১৯৩৭ চনৰ ৱাৰ্ধা সম্মেলনত গান্ধীজীয়ে “নঈ তালিম” বা মৌলিক শিক্ষাৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য — (i) শিক্ষা মাতৃভাষাৰ মাধ্যমেৰে, (ii) ৭ৰ পৰা ১৪ বছৰলৈ অবৈতনিক বাধ্যতামূলক শিক্ষা, (iii) হাতেৰে কাম শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু (যেনে সূতা কটা, কৃষি, কাঠৰ কাম), (iv) আত্ম-নিৰ্ভৰশীল গ্ৰাম-জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুতি, (v) চৰিত্ৰ-গঠন আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
প্ৰশ্ন ১৬। গান্ধীজীৰ হত্যা কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৮ চনৰ ৩০ জানুৱাৰীৰ সন্ধিয়া ৫.১৭ বজাত নতুন দিল্লীৰ বিৰলা ভৱনৰ প্ৰাৰ্থনা সভালৈ যাওঁতে নাথুৰাম গডছে নামৰ এজন হিন্দু চৰমপন্থীয়ে গান্ধীজীক তিনিটা গুলী মৰাত তেওঁৰ পৰলোক প্ৰাপ্তি ঘটিছিল। গডছেয়ে পাকিস্তানৰ প্ৰতি গান্ধীৰ “নৰম” ৰাজনীতিৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ আনিছিল। গান্ধীজীৰ অন্তিম শব্দ আছিল “হে ৰাম”। তেওঁৰ মৃত্যুৰ খবৰ শুনি জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ৰে’ডিঅ’ত কৈছিল — “আমাৰ জীৱনৰ পৰা পোহৰ গুচি গ’ল।”
গান্ধীজীৰ প্ৰধান আন্দোলনসমূহ
| আন্দোলন | সময় | স্থান/বৈশিষ্ট্য | ফলাফল |
|---|---|---|---|
| চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ | ১৯১৭ | বিহাৰ — নীল খেতিয়কসকলৰ বাবে | তিনকাঠিয়া প্ৰথা বাতিল |
| খেদা সত্যাগ্ৰহ | ১৯১৮ | গুজৰাট — ৰাজহ মাফৰ দাবী | ৰাজহ আদায় স্থগিত |
| অহমদাবাদ মিল ধৰ্মঘট | ১৯১৮ | মজুৰি বৃদ্ধিৰ দাবী | ৩৫% মজুৰি বৃদ্ধি |
| ৰৌলেট সত্যাগ্ৰহ | ১৯১৯ | সৰ্বভাৰতীয় হৰতাল | জালিয়ানৱালা বাগ হত্যাকাণ্ড |
| অসহযোগ আন্দোলন | ১৯২০–২২ | উপাধি বৰ্জন, বিদ্যালয়-আদালত বৰ্জন | চৌৰি চৌৰাৰ পিছত স্থগিত |
| ছবিল অবেদিয়েন্স / দাণ্ডী যাত্ৰা | ১৯৩০–৩৪ | লুণ আইন ভংগ — ছাবৰমতীৰ পৰা দাণ্ডীলৈ ২৪০ মাইল | গান্ধী–আৰৱিন চুক্তি, গোলটেবিল সম্মেলন |
| ব্যক্তিগত সত্যাগ্ৰহ | ১৯৪০–৪১ | ভিনোবা ভাৱে প্ৰথম সত্যাগ্ৰহী | ব্যক্তিগত প্ৰতিবাদ |
| ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন | ১৯৪২ | “কৰা নহয় মৰা” — গোৱালীয়া টেংক | স্বাধীনতাৰ পথ মুকলি |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে আপোনাক ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guruলৈ আকৌ ভ্ৰমণ কৰিব।