Class 12 History Chapter 12 — উপনিৱেশিক কালৰ ভাৰতীয় নগৰ
HSLC Guru ত আপোনাক স্বাগতম! এই লেখাটোত ASSEB ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস (Themes in Indian History – Part III) ৰ দ্বাদশ অধ্যায় “উপনিৱেশিক কালৰ ভাৰতীয় নগৰ” (Colonial Cities: Urbanisation, Planning and Architecture) ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নৰ সমাহাৰ দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়ত ১৮শ শতিকাৰ পৰা ২০শ শতিকালৈ ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনত মাদ্ৰাজ, বম্বে আৰু কলিকতা — এই তিনিটা প্ৰিচিডেন্সী শহৰৰ বিকাশ, হোৱাইট-ব্লেক টাউন বিভাজন, পৌৰসভা গঠন আৰু নয়া দিল্লীৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ভাৰতীয় উপমহাদেশত ১৮শ শতিকাৰ মধ্যভাগৰ পৰা ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ লগে লগে নগৰ-চৰিত্ৰৰ আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। মোগল যুগৰ ৰাজধানী যেনে আগ্ৰা, দিল্লী, লাহোৰ আদিৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পোৱাৰ লগে লগে ব্ৰিটিছসকলে স্থাপন কৰা তিনিটা প্ৰিচিডেন্সী শহৰ — মাদ্ৰাজ (১৬৩৯), বম্বে (১৬৬১) আৰু কলিকতা (১৬৯০) — ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল। এই শহৰসমূহ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ব্যৱসায়িক চকী হিচাপে আৰম্ভ হৈ পিছলৈ ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হ’ল।
প্ৰতিটো প্ৰিচিডেন্সী শহৰৰ মাজত এক বিশেষ স্থাপত্য বৈশিষ্ট্য আছিল — ফ’ৰ্ট। মাদ্ৰাজত ফ’ৰ্ট চেইন্ট জৰ্জ, কলিকতাত ফ’ৰ্ট উইলিয়ম আৰু বম্বেত ফ’ৰ্ট অঞ্চল গঢ় লৈ উঠিছিল। ফ’ৰ্টৰ ভিতৰৰ অংশ আছিল ইউৰোপীয়সকলৰ আবাসিক অঞ্চল — যাক হোৱাইট টাউন (White Town) বুলি কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ বাহিৰৰ অংশত স্থানীয় ভাৰতীয়সকলে বাস কৰিছিল — যাক ব্লেক টাউন (Black Town) বুলি কোৱা হৈছিল। এই বিভাজনে ঔপনিৱেশিক জাতিগত পক্ষপাত, স্বাস্থ্যবিধি আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছিল।
১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নগৰ পৰিকল্পনাত নতুন গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলে। প্ৰতিৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত শহৰৰ ভিতৰত বহল ৰাস্তা, খোলা ময়দান (গ্লেচিচ), ছাউনি অঞ্চল (Civil Lines, Cantonments) প্ৰৱৰ্তন কৰা হ’ল। ১৮৬৩-৬৪ চনৰ পৰা হিল ষ্টেচন যেনে চিমলা, দাৰ্জিলিং, মাচৌৰি আদিৰ স্থাপনা কৰা হ’ল য’ত ব্ৰিটিছসকলে গ্ৰীষ্মকালত আশ্ৰয় ল’বলৈ আৰু সামৰিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ পাইছিল।
১৮৬৩ চনৰ পৰা পৌৰসভা (Municipalities) গঠন কৰা হ’ল য’ত স্থানীয় ভাৰতীয়সকলৰো সীমিত প্ৰতিনিধিত্ব আছিল। পৌৰ প্ৰতিবেদন, সেন্সাছ ৰিপ’ৰ্ট আদিৰ মাজেৰে চৰকাৰে শহৰীয়া জনসংখ্যা, স্বাস্থ্য, ব্যৱসায় আৰু পৰিকাঠামোৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিছিল।
১৯১১ চনত ব্ৰিটিছসকলে কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। স্থপতি এডউইন লুটিয়েন্স (Edwin Lutyens) আৰু হাৰ্বাৰ্ট বেকাৰ (Herbert Baker) এ নয়া দিল্লীৰ পৰিকল্পনা কৰিলে। ভিচ্ছেৰয় ভৱন (ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱন), পাৰ্লামেণ্ট ভৱন, ৰাজপথ আদিৰ মাজেৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰভুত্ৱ আৰু গৌৰৱ প্ৰকাশ কৰাৰ চেষ্টা কৰা হ’ল।
বম্বে শহৰখন ১৯শ শতিকাত ভাৰতৰ বাণিজ্যিক ৰাজধানী হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল। নৱ-গথিক (Neo-Gothic) স্থাপত্য শৈলীত নিৰ্মিত ভিক্টোৰিয়া টাৰ্মিনাছ, বম্বে ছেক্ৰেটাৰিয়েট, বম্বে বিশ্ববিদ্যালয়, ৰাজবাই টাৱাৰ আদি ভৱনে এই শহৰৰ ঔপনিৱেশিক চৰিত্ৰ প্ৰতিফলিত কৰে। পিছলৈ ইণ্ডো-চাৰাচেনিক (Indo-Saracenic) শৈলীত প্ৰিন্স অৱ ৱেলছ মিউজিয়াম, গেটৱে অৱ ইণ্ডিয়া আদি নিৰ্মাণ কৰা হ’ল।
ঔপনিৱেশিক শহৰে এক নতুন সামাজিক শ্ৰেণী জন্ম দিলে — চাহেব (ব্ৰিটিছ অভিজাত), বুদ্ধিজীৱী মধ্যবিত্ত (ভাৰতীয় শিক্ষিত শ্ৰেণী, কেৰাণী, উকীল, ব্যৱসায়ী) আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণী। বুদ্ধিজীৱীসকলে নতুন সাংবাদিকতা, সাহিত্য, সমাজ-সংস্কাৰ আন্দোলনৰ নেতৃত্ব ল’লে। মহিলাসকলৰো পাবলিক স্পেইচত প্ৰৱেশ ক্ৰমে বাঢ়িল।
Summary
This chapter explores how British colonialism reshaped Indian urbanisation between the 18th and 20th centuries. The three Presidency cities — Madras (1639), Bombay (1661) and Calcutta (1690) — emerged as colonial trading-cum-administrative centres anchored around forts (Fort St George, Fort William) and divided into a “White Town” for Europeans and a “Black Town” for Indians. After the 1857 Revolt, planning emphasised security, sanitation and racial segregation through Civil Lines, Cantonments and hill stations like Shimla. Municipalities were set up from 1863 to manage health, taxes and infrastructure. In 1911 the capital shifted from Calcutta to New Delhi, planned by Edwin Lutyens and Herbert Baker. Bombay’s Neo-Gothic and Indo-Saracenic architecture, the rise of the Indian middle class, and the formation of new public spaces are key themes.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
প্ৰশ্ন ১। ১৮শ শতিকাৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষৰ নগৰ কেন্দ্ৰসমূহ কেনেদৰে পৰিৱৰ্তিত হ’বলৈ ধৰিলে?
উত্তৰঃ ১৮শ শতিকাৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষৰ নগৰ কেন্দ্ৰসমূহত নিম্নলিখিত পৰিৱৰ্তন আহিল —
- মোগল ৰাজধানী যেনে দিল্লী আৰু আগ্ৰাৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পালে; কাৰণ মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰিল।
- আঞ্চলিক ৰাজধানী যেনে লক্ষ্ণৌ, হায়দৰাবাদ, শ্ৰীৰংগপত্তনম, পুনে, নাগপুৰ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠিল।
- ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনত মাদ্ৰাজ, কলিকতা আৰু বম্বে নতুন প্ৰিচিডেন্সী শহৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল।
- সুৰাট, মছলিপত্তনম, ঢাকাৰ দৰে পুৰণি বন্দৰ-নগৰৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পালে।
- নতুন বাণিজ্যিক চহৰ আৰু ৰে’লৱে জংচন গঢ় লৈ উঠিল।
প্ৰশ্ন ২। ঔপনিৱেশিক চহৰসমূহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ পৌৰ প্ৰতিবেদন কেনেদৰে এক উপযুক্ত উৎস?
উত্তৰঃ পৌৰ প্ৰতিবেদন (Municipal Reports) ঔপনিৱেশিক চহৰৰ অধ্যয়নৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস —
- ই চহৰৰ জনসংখ্যা, স্বাস্থ্যবিধি, পানী যোগান, পথ-পৰিকল্পনা আদিৰ বিশদ তথ্য প্ৰদান কৰে।
- মহামাৰী, ৰোগ-ব্যাধি, মৃত্যু-হাৰ আদিৰ পৰিসংখ্যা পোৱা যায়।
- চহৰৰ আয়-ব্যয়, কৰ-ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে জানিব পাৰি।
- হোৱাইট আৰু ব্লেক টাউনৰ পাৰ্থক্যৰ সাক্ষ্য প্ৰদান কৰে।
- স্থানীয় বাসিন্দাসকলৰ অভিযোগ, দাবী আৰু আবেদন পত্ৰৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।
- কিন্তু ই কেৱল সৰকাৰী দৃষ্টিকোণ প্ৰকাশ কৰে — গৰীব শ্ৰেণীৰ অভিজ্ঞতা সম্পূৰ্ণৰূপে নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৩। ঔপনিৱেশিক চহৰসমূহত সামাজিক সম্বন্ধৰ ক্ষেত্ৰত কি কি পৰিৱৰ্তন আহিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক চহৰত সামাজিক সম্বন্ধত নিম্নলিখিত পৰিৱৰ্তন আহিল —
- নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ হ’ল — উকীল, ডাক্তৰ, কেৰাণী, শিক্ষক আদি।
- পশ্চিমীয়া শিক্ষাৰ প্ৰভাৱত বুদ্ধিজীৱী শ্ৰেণীৰ আগমন হ’ল।
- মহিলাসকলৰ ক্ৰমে পাবলিক স্পেইচত (বিদ্যালয়, কাৰ্যালয়, সংঘ) প্ৰৱেশ ঘটিল।
- নিম্নবৰ্ণৰ মানুহে নতুন কাম-কাজত যোগ দিলে আৰু চামাজিক পৰিচয় সলনি কৰিব পাৰিলে।
- শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ হ’ল — যিসকলে কাৰখানা আৰু বন্দৰত কাম কৰিছিল।
- পৰিয়ালৰ গঠন বদলিল — যৌথ পৰিয়ালৰ পৰা একক পৰিয়ালৰ ফালে গতি কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪। হোৱাইট আৰু ব্লেক টাউনৰ ধাৰণাৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ হোৱাইট আৰু ব্লেক টাউনৰ ধাৰণাৰ তাৎপৰ্য —
- হোৱাইট টাউন আছিল ইউৰোপীয়সকলৰ আবাসিক অঞ্চল — সাধাৰণতে ফ’ৰ্টৰ ভিতৰত বা ওচৰত।
- ইয়াত পকা ৰাস্তা, খোলা ময়দান, পৰিষ্কাৰ পানী যোগান, বঙালা ঘৰ আদি আছিল।
- ব্লেক টাউন আছিল স্থানীয় ভাৰতীয়সকলৰ অঞ্চল — ঘন বসতি, সংকীৰ্ণ পথ, যোগ্য স্বাস্থ্যবিধিৰ অভাৱ।
- এই বিভাজন ব্ৰিটিছসকলৰ বৰ্ণবাদী মনোভাৱ আৰু নিৰাপত্তাৰ চিন্তাৰ পৰিচায়ক।
- ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত এই বিভাজন আৰু কঠোৰ হ’ল — সিভিল লাইনছ আৰু ছাউনি (Cantonment) অঞ্চল গঢ় লোৱা হ’ল।
- মহামাৰীৰ সময়ত সাদা আৰু কলা টাউনৰ বৈষম্য আৰু স্পষ্ট হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতবৰ্ষত ৰে’লৱেৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে চহৰসমূহ কেনেদৰে প্ৰভাৱিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৩ চনৰ পৰা ভাৰতত ৰে’লৱে আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত —
- ৰে’লৱে জংচন থকা ঠাইসমূহ যেনে জামালপুৰ, ৱালটেয়াৰ, বৰেলী আদি নতুন চহৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল।
- মীৰ্জাপুৰ আদি পুৰণি চহৰৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পালে কাৰণ ৰে’লে নতুন বাণিজ্য পথ সৃষ্টি কৰিলে।
- চহৰৰ মাজেৰে ৰে’ল লাইন পাৰ হোৱাৰ ফলত নগৰৰ জ্যামিতিক চিত্ৰ সলনি হ’ল।
- ৰে’লৱে কৰ্মচাৰীৰ বাবে নতুন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চল গঢ় লৈ উঠিল।
- কাঁচামাল আৰু সম্পদৰ পৰিবহণ সহজ হোৱাত ব্যৱসায়িক চহৰ দ্ৰুত গতিত বিকাশ লাভ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৬। ঔপনিৱেশিক চহৰৰ স্থাপত্য শৈলীয়ে কি কি সমাজিক ধাৰণা প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক চহৰৰ স্থাপত্য শৈলীয়ে নিম্নলিখিত সামাজিক ধাৰণা প্ৰকাশ কৰিছিল —
- নৱ-ক্লাছিকেল (Neo-Classical) শৈলীয়ে প্ৰাচীন গ্ৰীক-ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ গৌৰৱ আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিৰ ক্ষমতা প্ৰকাশ কৰিছিল।
- নৱ-গথিক (Neo-Gothic) শৈলীয়ে খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম আৰু ভিক্টোৰিয়ান ইংৰাজ সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰিছিল।
- ইণ্ডো-চাৰাচেনিক (Indo-Saracenic) শৈলীয়ে ভাৰতীয় (হিন্দু, মুছলিম) আৰু ইউৰোপীয় উপাদানৰ মিশ্ৰণে ব্ৰিটিছসকলৰ “ভাৰতৰ আদি বংশধৰ” হোৱাৰ দাবী প্ৰকাশ কৰিছিল।
- ভৱন আৰু স্মাৰকসমূহে ক্ষমতা, ৰাজনৈতিক প্ৰভুত্ব আৰু সাংস্কৃতিক উৎকৃষ্টতাৰ প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰিছিল।
- ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী আৰু ৰাজা-মহাৰাজাসকলেও ইউৰোপীয় শৈলীৰ ভৱন নিৰ্মাণ কৰিছিল — যিয়ে আধুনিক চিন্তাৰ পৰিচয় প্ৰকাশ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। ১৯শ শতিকাৰ চহৰীয়া কেন্দ্ৰসমূহৰ চৰিত্ৰ-বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯শ শতিকাৰ চহৰীয়া কেন্দ্ৰৰ মূল চৰিত্ৰ-বৈশিষ্ট্য —
- ব্ৰিটিছ প্ৰশাসন আৰু সামৰিক কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰিছিল।
- হোৱাইট-ব্লেক টাউন বিভাজন স্পষ্ট আছিল।
- পৌৰসভাৰ মাধ্যমেৰে স্বাস্থ্যবিধি, পথ আৰু পানী যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
- নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী, শ্ৰমিক শ্ৰেণী আৰু ইউৰোপীয় অভিজাত শ্ৰেণী সহাৱস্থান কৰিছিল।
- ৰে’লৱে, ডাক, টেলিগ্ৰাফ আদিৰ মাজেৰে চহৰ পৰস্পৰ সংযুক্ত হৈছিল।
- মুদ্ৰাশিল্প (প্ৰিন্টিং প্ৰেছ), সংবাদপত্ৰ, বিদ্যালয়, কলেজ আদিৰ বিকাশ ঘটিছিল।
- সমাজ-সংস্কাৰ আন্দোলন আৰু ৰাজনৈতিক জাগৰণ ঘটিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। হিল ষ্টেচন কি? ই কেনেদৰে গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ হিল ষ্টেচন (Hill Station) হ’ল হিমালয় আৰু আন পৰ্বতমালাত ব্ৰিটিছসকলে গঢ়ি তোলা পৰ্বতীয়া বসতি।
- চিমলা ১৮১৯ চনত গঢ় উঠিছিল আৰু ১৮৬৪ চনৰ পৰা ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ গ্ৰীষ্মকালীন ৰাজধানী আছিল।
- দাৰ্জিলিং, মাচৌৰি, নৈনিতাল, ঊটি (উটাকামণ্ড) আদিও বিখ্যাত হিল ষ্টেচন আছিল।
- ব্ৰিটিছসকলে গৰম, মেলেৰিয়া আৰু আন গৰম জলবায়ুৰ অসুখৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ এই বসতি গঢ়িছিল।
- ই সামৰিক ছাউনি আৰু কৌশলগত প্ৰতিৰক্ষা কেন্দ্ৰ হিচাপেও কাম কৰিছিল।
- চাহ আৰু সিনচোনাৰ খেতিৰ লগত হিল ষ্টেচনৰ অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। নয়া দিল্লীৰ পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯১১ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। নয়া দিল্লীৰ পৰিকল্পনা —
- স্থপতি এডউইন লুটিয়েন্স আৰু হাৰ্বাৰ্ট বেকাৰ এ নকশা প্ৰস্তুত কৰিছিল।
- নিৰ্মাণ ১৯১১ চনত আৰম্ভ হৈ ১৯৩১ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল।
- মুখ্য বৈশিষ্ট্য — বহল ৰাজপথ, খোলা চক্ৰ, লন আৰু গছৰ শাৰী।
- ভিচ্ছেৰয় ভৱন (বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱন), ছেক্ৰেটাৰিয়েট আৰু পাৰ্লামেণ্ট ভৱন কেন্দ্ৰীয় অংশত।
- স্থাপত্যত ইউৰোপীয়, মোগল আৰু বৌদ্ধ উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ কৰা হৈছিল।
- উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ক্ষমতা, স্থায়িত্ব আৰু গৌৰৱ প্ৰদৰ্শন কৰা।
- পুৰণি দিল্লী (শাহজাহানাবাদ) আৰু নয়া দিল্লীৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য ৰখা হৈছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। মাদ্ৰাজ চহৰৰ স্থাপনা কেতিয়া আৰু কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰঃ মাদ্ৰাজ চহৰৰ স্থাপনা ১৬৩৯ চনত হৈছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে স্থানীয় শাসকৰ পৰা মাদ্ৰাজপত্তনম গাৱঁৰ ভূমি ক্ৰয় কৰি ফেক্টৰী আৰু ফ’ৰ্ট চেইন্ট জৰ্জ নিৰ্মাণ কৰে। ১৬৪০ চনৰ পৰা চহৰখন কোম্পানীৰ দক্ষিণ ভাৰতৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল।
প্ৰশ্ন ২। ফ’ৰ্ট উইলিয়ম কি? ই ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ ফ’ৰ্ট উইলিয়ম কলিকতাত অৱস্থিত এক ব্ৰিটিছ দুৰ্গ। ১৬৯৬ চনত ইয়াৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হৈছিল আৰু ১৭০২ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। ১৭৫৬ চনত ছিৰাজ-উদ-দৌলাই আক্ৰমণ কৰি দখল কৰাৰ পিছত ১৭৫৭ চনত পলাশীৰ যুদ্ধৰ পিছত নতুন কৈ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ চাৰিওফালে গ্লেচিচ (খোলা ময়দান) ৰখা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহে ভাৰতীয় চহৰৰ পৰিকল্পনাত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নগৰ পৰিকল্পনাত নিম্নলিখিত পৰিৱৰ্তন আনিলে — পুৰণি দিল্লীৰ চাৰিওফালৰ বহুতো বসতি ভাঙি দিয়া হ’ল; বহল ৰাস্তা আৰু খোলা ময়দান গঢ়া হ’ল যাতে সৈনিকে সহজে চলা-ফুৰা কৰিব পাৰে; সিভিল লাইনছ (ইউৰোপীয় বাসস্থান) আৰু ছাউনি (Cantonment) ভাৰতীয় বসতিৰ পৰা পৃথক ৰাখি গঢ়া হ’ল; নিৰাপত্তাৰ স্বাৰ্থত ভাৰতীয় আৰু ইউৰোপীয় অঞ্চলৰ মাজত স্পষ্ট সীমা টানি দিয়া হ’ল।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰিচিডেন্সী চহৰ বুলি কি বুজা?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত ভাৰতৰ অঞ্চলক তিনিটা প্ৰিচিডেন্সী (Presidency) ত ভাগ কৰা হৈছিল — বেংগল, মাদ্ৰাজ আৰু বম্বে। প্ৰতিটো প্ৰিচিডেন্সীৰ ৰাজধানী চহৰক প্ৰিচিডেন্সী চহৰ বুলি কোৱা হৈছিল। কলিকতা বেংগল প্ৰিচিডেন্সীৰ, মাদ্ৰাজ মাদ্ৰাজ প্ৰিচিডেন্সীৰ আৰু বম্বে বম্বে প্ৰিচিডেন্সীৰ ৰাজধানী আছিল।
প্ৰশ্ন ৫। বম্বে চহৰৰ বিকাশৰ মুখ্য কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বম্বে চহৰৰ দ্ৰুত বিকাশৰ মুখ্য কাৰণ — (১) প্ৰাকৃতিক বন্দৰ; (২) ১৮৫৩ চনত ভাৰতৰ প্ৰথম ৰে’ল লাইন বম্বেৰ পৰা থানালৈ চলোৱা হৈছিল; (৩) আমেৰিকান গৃহযুদ্ধৰ সময়ত (১৮৬১-৬৫) কপাহী বস্ত্ৰ ৰপ্তানিৰ বাবে বম্বে আগশাৰীৰ চহৰ হৈ পৰিল; (৪) ১৮৬৯ চনত ছুৱেজ খালৰ মুকলিৰ পিছত ইউৰোপৰ লগে সংযোগ সহজ হ’ল; (৫) মিল-উদ্যোগ আৰু পাৰ্ছী, গুজৰাটী ব্যৱসায়ীৰ বিনিয়োগ।
প্ৰশ্ন ৬। ভিক্টোৰিয়া টাৰ্মিনাছ সম্পৰ্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ভিক্টোৰিয়া টাৰ্মিনাছ (বৰ্তমান ছত্ৰপতি শিৱাজী টাৰ্মিনাছ) বম্বে চহৰৰ এক বিখ্যাত ৰে’ল ষ্টেচন। ১৮৭৮ চনত নিৰ্মাণ আৰম্ভ হৈ ১৮৮৭ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। স্থপতি আছিল এফ. ডব্লিউ. ষ্টিভেন্স। ই নৱ-গথিক স্থাপত্য শৈলীৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। ভৱনত শ্বিৰ, গম্বুজ, খিলান, খোদিত পাথৰৰ কাম, কাঁচৰ জোলোঙা আদিৰ অপূৰ্ব সমাহাৰ আছে। ই বৰ্তমান UNESCO ৱৰ্ল্ড হেৰিটেজ ছাইট।
প্ৰশ্ন ৭। সিভিল লাইনছ আৰু ছাউনি (Cantonment) কি?
উত্তৰঃ সিভিল লাইনছ হ’ল ব্ৰিটিছ অসামৰিক বিষয়াসকলৰ আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ বসতিৰ অঞ্চল — য’ত বঙালা ঘৰ, খোলা ময়দান, পথ-পৰিকল্পনা আছিল। ছাউনি বা কেণ্টনমেণ্ট হ’ল সামৰিক ছাউনি অঞ্চল য’ত সৈনিক, অফিচাৰ আৰু সামৰিক স্থাপনা থাকে। উভয় অঞ্চল ভাৰতীয় বসতিৰ পৰা পৃথক আৰু পৰিকল্পিতভাৱে গঢ়া আছিল। দিল্লী, লক্ষ্ণৌ, কানপুৰ, এলাহাবাদ আদিত এনে অঞ্চল আছিল।
প্ৰশ্ন ৮। পৌৰসভা গঠনৰ কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৬৩ চনৰ পৰা ব্ৰিটিছ চৰকাৰে চহৰসমূহত পৌৰসভা (Municipalities) গঠন কৰিলে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ আছিল — চহৰৰ স্বাস্থ্যবিধি, পথ, পানী যোগান, পথবাতি, আৱৰ্জনা নিষ্কাশন আদিৰ ব্যৱস্থা কৰা; স্থানীয় কৰ আদায় কৰা; মহামাৰী আৰু ৰোগ-বিধান নিয়ন্ত্ৰণ কৰা; চহৰীয়া বাসিন্দাৰ অভিযোগ শুনা; স্থানীয় ভাৰতীয়সকলক সীমিত প্ৰশাসনিক অংশীদাৰিত্ব দি অসন্তোষ হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ৯। লৰ্ড ৱেলেছলিৰ চহৰ পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে কি জানা?
উত্তৰঃ লৰ্ড ৱেলেছলি ১৭৯৮ চনৰ পৰা ১৮০৫ চন পৰ্যন্ত ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ-জেনেৰেল আছিল। তেওঁ কলিকতা চহৰৰ স্বাস্থ্যবিধি আৰু পৰিকল্পনাত গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁৰ মতে চহৰখন এক “মহান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী” হিচাপে শোভনীয় হ’ব লাগে। তেওঁ ১৮০৩ চনত মিনিট প্ৰকাশ কৰি বহল ৰাস্তা, খোলা ময়দান, ড্ৰেইনেজ, পানীৰ ব্যৱস্থা আদিৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল আৰু “টাউন ইম্প্ৰুভমেণ্ট কমিটি” গঢ়িছিল।
প্ৰশ্ন ১০। ঔপনিৱেশিক চহৰত ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক চহৰত ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী শ্ৰেণী যেনে পাৰ্ছী, মাৰোৱাৰী, গুজৰাটী, বেংগলী আদি অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ কোম্পানীৰ লগত ব্যৱসায় কৰি ধন উপাৰ্জন কৰিছিল আৰু পাছত নিজৰ মিল, কাৰখানা, বেংক স্থাপন কৰিছিল। জে. এন. টাটা, ডিনশ্ব ৱাচা, প্ৰেমচান্দ ৰায়চান্দ আদি বম্বেৰ পাৰ্ছী আৰু গুজৰাটী ব্যৱসায়ী আছিল। দ্বাৰকানাথ ঠাকুৰ কলিকতাৰ এজন প্ৰসিদ্ধ ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী আছিল। তেওঁলোকে চহৰৰ সমাজ-সংস্কাৰ আৰু শিক্ষা প্ৰচাৰতো বিনিয়োগ কৰিছিল।
তিনিটা প্ৰিচিডেন্সী চহৰৰ তুলনা
| বৈশিষ্ট্য | মাদ্ৰাজ | বম্বে | কলিকতা |
|---|---|---|---|
| স্থাপন বৰ্ষ | ১৬৩৯ | ১৬৬১ (পৰ্তুগিজে দিয়া) | ১৬৯০ |
| স্থাপক | ফ্ৰান্সিছ ডে | চাৰ্লছ ২য় (চলিচৰ্তে চাৰ্জ ১৬৬৮) | জব চাৰ্নক |
| মুখ্য ফ’ৰ্ট | ফ’ৰ্ট চেইন্ট জৰ্জ | বম্বে কেছেল / ফ’ৰ্ট | ফ’ৰ্ট উইলিয়ম |
| প্ৰিচিডেন্সী | মাদ্ৰাজ প্ৰিচিডেন্সী | বম্বে প্ৰিচিডেন্সী | বেংগল প্ৰিচিডেন্সী |
| মুখ্য বাণিজ্য | সূতা বস্ত্ৰ | কপাহ, আফিম | আফিম, পাট, নীল |
| স্থাপত্য শৈলী | ক্লাছিকেল-ইউৰোপীয় | নৱ-গথিক, ইণ্ডো-চাৰাচেনিক | নৱ-ক্লাছিকেল |
| উল্লেখযোগ্য ভৱন | চেইন্ট মেৰীছ গীৰ্জা, চেনেট হাউছ | ভিক্টোৰিয়া টাৰ্মিনাছ, গেটৱে অৱ ইণ্ডিয়া, ৰাজবাই টাৱাৰ | ৰাইটাৰ্ছ বিল্ডিং, ভিক্টোৰিয়া মেমোৰিয়েল, হাইকোৰ্ট |
| প্ৰথম ৰে’ল | ১৮৫৬ | ১৮৫৩ (থানালৈ) | ১৮৫৪ |
| ভাৰতৰ ৰাজধানী হিচাপে | — | — | ১৭৭২–১৯১১ |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru ৱেবচাইট চাওক।