Class 12 History Chapter 11 — বিদ্ৰোহীসকল আৰু ৰাজ (Representations of 1857)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস বিষয়ৰ একাদশ অধ্যায় “বিদ্ৰোহীসকল আৰু ৰাজ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ কাৰণ, প্ৰসাৰ, প্ৰধান কেন্দ্ৰ, নেতৃবৃন্দ, চিত্ৰায়ণ আৰু পৰিণাম বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চতৰ মাধ্যমিক চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ
১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহ ভাৰতৰ ইতিহাসৰ এটা যুগান্তকাৰী ঘটনা। ইয়াক “প্ৰথম স্বাধীনতা যুদ্ধ”, “চিপাহী বিদ্ৰোহ” আদি বিভিন্ন নামেৰে অভিহিত কৰা হয়। এই বিদ্ৰোহৰ পিছফালে বহু কাৰণ আছিল।
ৰাজনৈতিক কাৰণ: লৰ্ড ডালহৌছীৰ “স্বত্ববিলোপ নীতি” (Doctrine of Lapse) অনুসৰি ঝাঁছী, সতাৰা, নাগপুৰ আদি বহু দেশীয় ৰাজ্য ব্ৰিটিছসকলে বাজেয়াপ্ত কৰিছিল। ৰাণী লক্ষ্মীবাঈৰ দত্তক পুত্ৰৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰি ঝাঁছী ৰাজ্য ব্ৰিটিছে অধিগ্ৰহণ কৰিছিল। ১৮৫৬ চনত অৱধ ৰাজ্য কুশাসনৰ অজুহাতত বাজেয়াপ্ত কৰা হয় আৰু নবাব ৱাজিদ আলী শ্বাহক কলিকতালৈ নিৰ্বাসিত কৰা হয়। মোগল সম্ৰাট বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰৰ মৃত্যুৰ পিছত মোগল উপাধি লোপ কৰাৰ ব্ৰিটিছ পৰিকল্পনাও জনতাক ক্ষুব্ধ কৰিছিল।
অৰ্থনৈতিক কাৰণ: ব্ৰিটিছসকলৰ ৰাজস্ব নীতিয়ে কৃষক, জমিদাৰ আৰু তালুকদাৰসকলক সৰ্বস্বান্ত কৰিছিল। অৱধত তালুকদাৰৰ এক-তৃতীয়াংশ ভূমি ব্ৰিটিছে কাঢ়ি লৈছিল। ব্ৰিটিছ শিল্পজাত সামগ্ৰীৰ আগমনে ভাৰতীয় কুটিৰ শিল্পক ধ্বংস কৰিছিল।
সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কাৰণ: খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ, ১৮৫০ চনৰ ধৰ্মান্তৰিতকৰণৰ অধিকাৰ আইন, সতীদাহ নিষেধাজ্ঞা, বিধৱা বিবাহ আইন আদিয়ে ৰক্ষণশীল ভাৰতীয়সকলৰ মাজত সন্দেহ সৃষ্টি কৰিছিল। মানুহে ভাবিছিল যে ব্ৰিটিছে তেওঁলোকৰ ধৰ্ম ধ্বংস কৰিব বিচাৰিছে।
সামৰিক কাৰণ: ভাৰতীয় চিপাহীসকলক ব্ৰিটিছ চিপাহীতকৈ কম দৰমহা দিয়া হৈছিল। পদোন্নতিৰ সুযোগ আছিল সীমিত। সমুদ্ৰ পাৰ হৈ যুদ্ধ কৰাৰ আদেশ হিন্দু চিপাহীসকলৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসত আঘাত কৰিছিল। সকলোতকৈ তাৎক্ষণিক কাৰণ আছিল নতুন এনফিল্ড ৰাইফলৰ কাৰ্ট্ৰিজ — যিটোত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি লগোৱা আছে বুলি গুজব ব্যাপ্ত হৈছিল। এই কাৰ্ট্ৰিজ মুখেৰে কামুৰি খুলিব লগা হোৱাত হিন্দু আৰু মুছলমান উভয় চিপাহীয়ে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে।
বিদ্ৰোহৰ আৰম্ভণি: ২৯ মাৰ্চ ১৮৫৭ ত বেৰাকপুৰৰ চিপাহী মঙ্গল পাণ্ডেয়ে ব্ৰিটিছ বিষয়াৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলায় আৰু ৮ এপ্ৰিলত তেওঁক ফাঁচী দিয়া হয়। ১০ মে’ ১৮৫৭ চনত মেৰঠত চিপাহীসকলে প্ৰকাশ্যে বিদ্ৰোহ কৰে আৰু পিছদিনাই দিল্লীত আহি উপস্থিত হয়। তেওঁলোকে বৃদ্ধ মোগল সম্ৰাট বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক “হিন্দুস্তানৰ সম্ৰাট” বুলি ঘোষণা কৰে।
প্ৰধান কেন্দ্ৰ আৰু নেতৃবৃন্দ: দিল্লীত বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ; কানপুৰত নানা চাহেব আৰু তেওঁৰ সেনাপতি তাঁতিয়া তোপি; ঝাঁছীত ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ; অৱধত বেগম হজৰত মহল; বিহাৰৰ আৰাত কুঁৱৰ সিং; ফৈজাবাদত মৌলৱী আহমাদুল্লাহ আদিয়ে নেতৃত্ব দিয়ে।
বিদ্ৰোহৰ পতন: ব্ৰিটিছে নতুন সৈন্য আৰু আধুনিক অস্ত্ৰৰ সহায়ত বিদ্ৰোহ দমন কৰে। ছেপ্টেম্বৰ ১৮৫৭ত দিল্লী পুনৰুদ্ধাৰ হয়, বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক বন্দী কৰি ৰেংগুনলৈ পঠিওৱা হয়। ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ ১৮৫৮ চনৰ জুনত গোৱালিয়ৰৰ যুদ্ধত বীৰাংগনাৰ দৰে যুঁজি বীৰগতি প্ৰাপ্ত কৰে। তাঁতিয়া তোপীক ১৮৫৯ত ফাঁচী দিয়া হয়।
চিত্ৰায়ণ: ১৮৫৭ ৰ ঘটনাৱলীক ব্ৰিটিছ আৰু ভাৰতীয় উভয় পক্ষই বহু চিত্ৰ, সাহিত্য আৰু সংবাদৰ জৰিয়তে চিত্ৰায়ণ কৰিছে। ব্ৰিটিছ চিত্ৰকাৰে বিদ্ৰোহীসকলক হিংস্ৰ, অৰাজক আৰু নাৰী-শিশু হত্যাকাৰীৰূপে চিত্ৰিত কৰিছিল। “Miss Wheeler defending herself”, “In Memoriam” আদি ছবিয়ে ব্ৰিটিছ মহিলাসকলৰ দুৰ্দশা দেখুৱায়। ফেলিচ বিআটোৱে (Felice Beato) লখনৌৰ সিকান্দৰাবাগৰ ফটোগ্ৰাফ তুলি বিদ্ৰোহৰ ভয়ংকৰতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। আনহাতে, “জাষ্টিচ” (Justice) নামৰ ছবিত ব্ৰিটিছ প্ৰতিশোধক ন্যায় হিচাপে দেখুৱা হৈছিল। ভাৰতীয় চিত্ৰায়ণত ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ ঘোঁৰাত উঠি তৰোৱাল হাতত বীৰ যোদ্ধাৰূপে দেখুৱা হৈছিল।
পৰিণাম: ১৮৫৮ চনৰ ১ নৱেম্বৰত মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াই এলাহাবাদৰ ঘোষণাপত্ৰৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ শাসন ভাৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ অধীনলৈ স্থানান্তৰ কৰে। কোম্পানীৰ শাসনৰ অৱসান ঘটে। মোগল ৰাজবংশ চিৰদিনৰ বাবে অস্তমিত হয়। ভাৰতীয় সৈন্যবাহিনী পুনৰ গঠন কৰা হয় আৰু ভাৰতীয় চিপাহীৰ অনুপাত হ্ৰাস কৰা হয়।
Summary
The Revolt of 1857 was a turning point in Indian history. Triggered by political annexations under the Doctrine of Lapse, economic exploitation, social and religious interference, and military grievances, the immediate spark was the greased Enfield rifle cartridges. Beginning at Meerut on 10 May 1857, the rebellion spread to Delhi, Kanpur, Lucknow, Jhansi and other centres under leaders like Bahadur Shah Zafar, Nana Saheb, Tantia Tope, Rani Lakshmibai and Begum Hazrat Mahal. British and Indian visual representations — paintings, photographs by Felice Beato, and popular prints — projected contrasting images of villainy and heroism. The rebellion was crushed by 1858, leading to the end of Company rule and the transfer of power to the British Crown under Queen Victoria’s Proclamation.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ ভিতৰচোৰাত চিপাহীসকলে কি ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ চিপাহীসকলে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ মূল চালিকাশক্তি হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁলোকে এনফিল্ড ৰাইফলৰ কাৰ্ট্ৰিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি লগোৱা আছে বুলি গুজবৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম প্ৰতিবাদ জনায়। ১০ মে’ ১৮৫৭ত মেৰঠৰ চিপাহীসকলে বন্দী সহকৰ্মীসকলক মুক্ত কৰি দিল্লীলৈ গৈ বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক সম্ৰাট ঘোষণা কৰে। তেওঁলোকে বহু গাঁৱৰ কৃষক, জমিদাৰ, কাৰিকৰৰ সহায় লাভ কৰি বিদ্ৰোহক বিস্তাৰিত কৰে। চিপাহীসকলে স্থানীয় ৰজা, নবাব আৰু নেতাসকলৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰি বিদ্ৰোহক এক ব্যাপক ৰূপ দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২: ব্ৰিটিছসকলৰ বিৰুদ্ধে বহু লোক যোগদান কৰাৰ কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলৰ বিৰুদ্ধে বহু লোকে বিদ্ৰোহত যোগদান কৰাৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে — (ক) ৰাজনৈতিক: “স্বত্ববিলোপ নীতি”ৰ যোগেদি দেশীয় ৰাজ্যসমূহ বাজেয়াপ্ত কৰাৰ ফলত ৰাজা-প্ৰজা ক্ষুব্ধ আছিল। (খ) অৰ্থনৈতিক: উচ্চ ৰাজস্ব, কৃষকৰ ভূমি হেৰোৱা, কুটিৰ শিল্পৰ ধ্বংস। (গ) সামাজিক-ধৰ্মীয়: খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ, পশ্চিমীয়াকৰণ, ৰক্ষণশীল মূল্যবোধত আঘাত। (ঘ) সামৰিক: চিপাহীসকলৰ অসন্তোষ, কম দৰমহা, কাৰ্ট্ৰিজৰ ঘটনা। (ঙ) অৱধৰ অধিগ্ৰহণ: ১৮৫৬ত অৱধ অধিগ্ৰহণে স্থানীয় তালুকদাৰ আৰু কৃষকক ক্ষুব্ধ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: অৱধত বিদ্ৰোহৰ চৰিত্ৰটো কেনে আছিল?
উত্তৰঃ অৱধত বিদ্ৰোহ এক ব্যাপক জনআন্দোলনৰ ৰূপ ল’লে। ১৮৫৬ চনত নবাব ৱাজিদ আলী শ্বাহক পদচ্যুত কৰি অৱধ অধিগ্ৰহণ কৰাত স্থানীয় লোক ক্ষুব্ধ আছিল। তালুকদাৰৰ এক-তৃতীয়াংশ ভূমি ব্ৰিটিছে কাঢ়ি লৈছিল। চিপাহী, তালুকদাৰ, কৃষক, কাৰিকৰ সকলোৱে একগোট হৈ বিদ্ৰোহত যোগ দিয়ে। বেগম হজৰত মহলে তেওঁৰ পুত্ৰ বিৰজিছ কাদৰক নবাব ঘোষণা কৰি বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিয়ে। লখনৌ আছিল বিদ্ৰোহৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ য’ত প্ৰায় ১৮ মাহ ব্ৰিটিছ সৈন্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ চলে।
প্ৰশ্ন ৪: ব্ৰিটিছসকলে দিল্লী পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে দিল্লী পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে বহু কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে পঞ্জাবৰ পৰা নিয়মীয়া সৈন্য আৰু গোৰ্খা ৰেজিমেণ্ট আনি দিল্লী আক্ৰমণ কৰে। জুন ১৮৫৭ৰ পৰা সেপ্টেম্বৰলৈ দীৰ্ঘ অৱৰোধ চলে। জন নিকলছনে ভাৰতী সৈন্য নেতৃত্ব দি ছেপ্টেম্বৰ ১৮৫৭ত দিল্লীৰ কাশ্মীৰী গেট ভাঙি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে। দিল্লী জয় কৰাৰ পিছত ব্ৰিটিছে ব্যাপক হত্যাকাণ্ড চলায়, বহু নাগৰিকক হত্যা কৰা হয়, বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক বন্দী কৰি ৰেংগুনলৈ নিৰ্বাসিত কৰা হয় আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলক হত্যা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহক চিত্ৰকাৰ আৰু কাৰ্টুনিষ্টে কেনেকৈ চিত্ৰিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ চিত্ৰকাৰে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা চিত্ৰিত কৰিছিল। বিদ্ৰোহীসকলক হিংস্ৰ, ৰক্তপিয়াসু আৰু অৰাজক ৰূপত দেখুৱোৱা হৈছিল। “In Memoriam” ছবিত আশ্ৰয়প্ৰাৰ্থী ব্ৰিটিছ মহিলা-শিশুসকলক দেখুৱোৱা হৈছে। “Miss Wheeler defending herself” ছবিত এজনী ব্ৰিটিছ মহিলাই বিদ্ৰোহীৰ বিৰুদ্ধে যুঁজি থকা দেখুৱোৱা হৈছে। ফটোগ্ৰাফাৰ ফেলিচ বিআটোৱে লখনৌৰ সিকান্দৰাবাগৰ ফটো তুলি বিদ্ৰোহৰ ভয়ংকৰতা প্ৰদৰ্শন কৰে। ইপিনে ভাৰতীয় চিত্ৰকাৰে ৰাণী লক্ষ্মীবাঈক বীৰ বীৰাংগনা ৰূপত আঁকিছিল। ব্ৰিটিছ কাৰ্টুনত বিদ্ৰোহীসকলক ক্ৰূৰ শাস্তি দিয়াৰ দৃশ্যো দেখুৱোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পৰা ব্ৰিটিছসকলে কি কি শিক্ষা লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পৰা ব্ৰিটিছসকলে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা লাভ কৰিছিল — (ক) ১৮৫৮ চনৰ আইনৰ যোগেদি ভাৰতৰ শাসনভাৰ কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ অধীনলৈ আনে। (খ) মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঘোষণাপত্ৰৰ যোগেদি ভাৰতীয়সকলৰ ধৰ্ম, প্ৰথা আৰু সংস্কৃতিত হস্তক্ষেপ নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। (গ) “স্বত্ববিলোপ নীতি” বাতিল কৰা হয়। (ঘ) ভাৰতীয় সৈন্যবাহিনীৰ পুনৰ্গঠন কৰি ভাৰতীয় চিপাহীৰ অনুপাত হ্ৰাস কৰা হয়। (ঙ) দেশীয় ৰাজা-নবাবসকলৰ সৈতে মৈত্ৰীৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়। (চ) ভাৰতীয় সমাজত হস্তক্ষেপ নকৰিবলৈ চৰকাৰ সাৱধান হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ৭: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ ক’ত আৰু কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ ১০ মে’ তাৰিখে উত্তৰ ভাৰতৰ মেৰঠ ছাউনিত ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: এনফিল্ড ৰাইফলৰ কাৰ্ট্ৰিজৰ ঘটনাটো কি আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সেনাবাহিনীত নতুনকৈ প্ৰচলন হোৱা এনফিল্ড ৰাইফলৰ কাৰ্ট্ৰিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি লগোৱা আছে বুলি গুজব ব্যাপ্ত হৈছিল। চিপাহীসকলে এই কাৰ্ট্ৰিজ মুখেৰে কামুৰি খুলিব লগা হোৱাত হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ৰে ধৰ্মীয় বিশ্বাসত আঘাত কৰিছিল। এই ঘটনাই বিদ্ৰোহৰ তাৎক্ষণিক কাৰণ হিচাপে কাম কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: ফেলিচ বিআটো কোন আছিল?
উত্তৰঃ ফেলিচ বিআটো (Felice Beato) আছিল এজন বিখ্যাত ইটালীয়-ব্ৰিটিছ ফটোগ্ৰাফাৰ। তেওঁ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত লখনৌৰ সিকান্দৰাবাগ আৰু আন আন স্থানৰ ফটোগ্ৰাফ তুলি বিদ্ৰোহৰ পৰিণাম দস্তাৱেজীকৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ ফটোসমূহে যুদ্ধৰ ভয়ংকৰতা সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: মঙ্গল পাণ্ডে কোন আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গল পাণ্ডে আছিল বেৰাকপুৰৰ ৩৪ নং নেটিভ ইনফ্যান্ট্ৰীৰ এজন ভাৰতীয় চিপাহী। ২৯ মাৰ্চ ১৮৫৭ত তেওঁ ব্ৰিটিছ বিষয়াৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলায়। ৮ এপ্ৰিল ১৮৫৭ত তেওঁক ফাঁচী দিয়া হয়। তেওঁক ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ অগ্ৰদূত বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঘোষণাপত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰঃ ১ নৱেম্বৰ ১৮৫৮ত এলাহাবাদত মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঘোষণাপত্ৰ পঢ়া হৈছিল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ — (ক) ভাৰতৰ শাসনভাৰ ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ অধীনলৈ আনে। (খ) দেশীয় ৰজাসকলৰ অধিকাৰ স্বীকাৰ। (গ) ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। (ঘ) যোগ্যতা অনুসৰি চাকৰিৰ সুযোগ। (ঙ) “স্বত্ববিলোপ নীতি” বাতিল।
১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আৰু নেতৃবৃন্দ
| বিদ্ৰোহৰ কেন্দ্ৰ | নেতা/নেত্ৰী | বিশেষ মন্তব্য |
|---|---|---|
| মেৰঠ | চিপাহীসকল | ১০ মে’ ১৮৫৭ — বিদ্ৰোহৰ আৰম্ভণি |
| দিল্লী | বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ | “হিন্দুস্তানৰ সম্ৰাট” ঘোষিত; পিছত বন্দী হৈ ৰেংগুনলৈ নিৰ্বাসিত |
| কানপুৰ | নানা চাহেব, তাঁতিয়া তোপি | পেশৱা বাজী ৰাও দ্বিতীয়ৰ দত্তক পুত্ৰ |
| ঝাঁছী | ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ | গোৱালিয়ৰৰ যুদ্ধত বীৰগতি প্ৰাপ্ত (১৮৫৮) |
| অৱধ (লখনৌ) | বেগম হজৰত মহল | পুত্ৰ বিৰজিছ কাদৰক নবাব ঘোষণা |
| আৰা (বিহাৰ) | কুঁৱৰ সিং | ৮০ বছৰ বয়সত বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব |
| ফৈজাবাদ | মৌলৱী আহমাদুল্লাহ | ধৰ্মীয় নেতা; বিদ্ৰোহৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ |
| বেৰাকপুৰ | মঙ্গল পাণ্ডে | ২৯ মাৰ্চ ১৮৫৭ — অগ্ৰদূত |
HSLC Guru-ত ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ আন আন বিষয়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট চাওক। উচ্চতৰ মাধ্যমিক চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ বাবে শুভেচ্ছা।