Class 12 History Chapter 10 — উপনিৱেশবাদ আৰু গ্ৰাম্য সমাজ
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠত আমি ASSEB Class 12 ইতিহাস (Themes in Indian History Part III) বিষয়ৰ দশম অধ্যায় “উপনিৱেশবাদ আৰু গ্ৰাম্য সমাজ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নবোৰ আলোচনা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজ, ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, কৃষক বিদ্ৰোহ আৰু সেইসমূহৰ ওপৰত পঞ্চম প্ৰতিবেদন, বুকানন-হেমিল্টন সাংখ্যিক বিৱৰণ আৰু ডেক্কান ৰায়ট কমিচনৰ দৰে চৰকাৰী প্ৰতিবেদনসমূহৰ পৰা পোৱা প্ৰমাণৰ আলোকত আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৭৬৫ চনত বঙ্গ, বিহাৰ আৰু উড়িষ্যাৰ দেৱানী লাভ কৰাৰ পিছত ভাৰতীয় গ্ৰাম্য সমাজত গভীৰ পৰিৱৰ্তন আৰম্ভ হয়। ৰাজস্ব আদায় কৰিব পৰা সকলো অধিকাৰ লাভ কৰাৰ পাছত কোম্পানীৱে ভিন্ন ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে — ১৭৯৩ চনত গৱৰ্নৰ জেনেৰেল ল’ৰ্ড কৰ্ণৱালিচৰ দ্বাৰা বঙ্গ-বিহাৰত প্ৰৱৰ্তিত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত (Permanent Settlement)ত জমিদাৰক ভূমিৰ মালিকানা দি ৰাজস্বৰ পৰিমাণ চিৰদিনৰ বাবে স্থিৰ কৰা হয়; মাদ্ৰাজ আৰু বম্বে অঞ্চলত টমাছ মুনৰো আৰু আলেকজেণ্ডাৰ ৰিডৰ দ্বাৰা ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থা (চাষীৰ লগত প্ৰত্যক্ষ বন্দোবস্ত) প্ৰৱৰ্তিত হয়; আৰু উত্তৰ ভাৰতত হল্ট মেকেঞ্জিৰ পৰিকল্পনাত মহালৱাৰি ব্যৱস্থা (গ্ৰাম-গোষ্ঠী বা মহালৰ লগত বন্দোবস্ত) আৰম্ভ হয়।
চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ ভাৰি ৰাজস্ব দাবী, “সূৰ্যাস্তৰ আইন” আৰু সমসাময়িক বজাৰ মন্দাৰ ফলত বহু জমিদাৰ পদচ্যুত হয় আৰু নিলামত জমিদাৰী হেৰুৱায় — এইটোকে কোৱা হয় “জমিদাৰীৰ অৱনতি বা বিক্ৰীৰ যুগ” (Sale of Estates)। জমিদাৰসকলে এই সংকট মোকাবিলাৰ বাবে বেনামী ক্ৰয়, জোতদাৰ আৰু অমলাৰ সহায়, লঠিয়াল আদিৰ আশ্ৰয় লয়। ৰাজমহল পাহাৰৰ পেহেৰিয়া (Paharia) জনগোষ্ঠীয়ে শ্বিফ্ট-চাষ (jhum) কৰিছিল আৰু সমভূমিৰ চাষীৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলাইছিল। কোম্পানীয়ে প্ৰথমে সামৰিক অভিযানেৰে দমন কৰিব বিচাৰে, তাৰ পাছত অগাষ্টাছ ক্লীভেলেণ্ডৰ শান্তি নীতি (১৭৮০) প্ৰৱৰ্তিত হয়।
পেহেৰিয়াসকল পিছফালে আঁতৰি যোৱাৰ পাছত ছাঁওতালসকলে ৰাজমহল পাহাৰৰ পাদদেশত স্থায়ী চাষৰ ভূমি লাভ কৰে। ১৮৩২ চনত কোম্পানীয়ে ছাঁওতাল বসতিৰ বাবে চিহ্নিত কৰা অঞ্চলটোৰ নাম দিয়ে “দামিন-ই-কোহ” (পাহাৰৰ স্কাৰ্ফ)। কিন্তু জমিদাৰৰ অন্যায় ভূমি দখল, মহাজনৰ সুদ-শোষণ, কোম্পানীৰ ভাৰি ৰাজস্ব আৰু ৰেলৱে নিৰ্মাণৰ ঠিকাদাৰৰ অত্যাচাৰৰ ফলস্বৰূপে চিধু আৰু কানহু মুৰ্মুৰ নেতৃত্বত ১৮৫৫-৫৬ চনৰ ছাঁওতাল বিদ্ৰোহ (Hul) সংঘটিত হয়। এই বিদ্ৰোহৰ পাছতেই ছাঁওতাল পৰগণা গঠন কৰা হয়।
বম্বে দাক্ষিণাত্যৰ কপাহী কৃষকসকলে ১৮৬১ চনৰ আমেৰিকান গৃহযুদ্ধৰ সময়ত উচ্চ মূল্যৰ লাভ পাইছিল, কিন্তু যুদ্ধান্তৰ পাছত মূল্য নামি যায় আৰু ৰিণ-ভাৰে সিহঁতক জৰ্জৰ কৰে। সাহুকাৰ-মাৰোৱাৰী মহাজনৰ অত্যাচাৰ আৰু ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰাজস্ব বৃদ্ধিৰ ফলস্বৰূপে ১৮৭৫ চনত পুনা-অহমদনগৰ অঞ্চলৰ ছুপা গাৱঁৰ পৰা দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ (Deccan Riots) আৰম্ভ হয়। ক্ষুদ্ধ কৃষকসকলে মহাজনৰ ঘৰৰ ৰিণ-বহী, বন্ধক-চিঠি জ্বলাই দিয়ে। বিদ্ৰোহৰ কাৰণ অনুসন্ধানৰ বাবে চৰকাৰে ডেক্কান ৰায়ট কমিচন (Deccan Riots Commission, ১৮৭৮) গঠন কৰে। এই কমিচনৰ প্ৰতিবেদনে চৰকাৰী ৰাজস্ব ব্যৱস্থাক দোষাৰোপ নকৰি মহাজনক দোষী সাব্যস্ত কৰে।
এই অধ্যায়ত ব্যৱহৃত প্ৰধান চৰকাৰী উৎসবোৰ হ’ল — পঞ্চম প্ৰতিবেদন (Fifth Report, ১৮১৩), ফ্ৰান্সিছ বুকানন-হেমিল্টনৰ ৰাজমহল পাহাৰ আৰু পূব-ভাৰতৰ জৰিপ, আৰু ডেক্কান ৰায়ট কমিচনৰ প্ৰতিবেদন। কিন্তু ইতিহাসবিদসকলে সচেতন যে এই উৎসবোৰে চৰকাৰী দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত কৰে আৰু কৃষকৰ আবেগ-অভাৱনাক সদায় সঠিক ৰূপত প্ৰকাশ নকৰে।
Summary (English)
This chapter explores how British colonial rule transformed Indian rural society through three major land-revenue settlements — the Permanent Settlement introduced by Lord Cornwallis in Bengal in 1793, the Ryotwari System by Thomas Munro and Alexander Read in Madras and Bombay, and the Mahalwari System drafted by Holt Mackenzie in northern India. Heavy revenue demands led to large-scale auctions of zamindari estates in Bengal. In the Rajmahal hills, the Paharias and later the Santhals (settled in Damin-i-Koh) suffered exploitation by zamindars, moneylenders and the state, leading to the Santhal Hul of 1855-56 under Sidhu and Kanhu. In the Bombay Deccan, ryots burdened by sahukar moneylenders and rising revenues rose in the Deccan Riots of 1875, after which the Deccan Riots Commission was set up. Historians use the Fifth Report (1813), Buchanan-Hamilton’s surveys and the Deccan Commission’s report — while remaining alert to the official bias in such records.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। জমিদাৰসকলে প্ৰায়েই কোম্পানীৰ ৰাজস্ব দিবলৈ ব্যৰ্থ কিয় হৈছিল?
উত্তৰঃ জমিদাৰসকলে কোম্পানীৰ ৰাজস্ব নিয়মিতভাৱে আদায় কৰিব নোৱৰাৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল —
- চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ অধীনত ধাৰ্য কৰা ৰাজস্বৰ পৰিমাণ অত্যাধিক উচ্চ আছিল, কিয়নো ১৭৯০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে কৃষিৰ মূল্য নিম্ন আছিল।
- উচ্চ ৰাজস্ব নিৰ্ধাৰিত হৈছিল কাৰণ কোম্পানীয়ে ভৱিষ্যতৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ লাভ আগতীয়াকৈ সুনিশ্চিত কৰিব বিচাৰিছিল।
- বহু জমিদাৰে ৰাজস্ব আদায় কৰিবলৈ ৰায়তসকলৰ পৰা কৰ আদায় কৰাত অপাৰগ আছিল কাৰণ ফচল ভাল নহৈছিল আৰু দাম কম আছিল।
- ৰাজস্ব আদায়ৰ বাবে কঠোৰ “সূৰ্যাস্তৰ আইন” (Sunset Law) বলৱৎ কৰা হৈছিল — নিৰ্দিষ্ট দিনৰ সূৰ্যাস্তৰ পূৰ্বে ৰাজস্ব জমা নিদিলে জমিদাৰীত নিলাম দিয়া হৈছিল।
- জমিদাৰসকলৰ ভিতৰচৰীয়া ক্ষমতা সীমিত কৰা হৈছিল — সিহঁতে নিজা সৈন্য ৰাখিব নোৱাৰিছিল আৰু কোম্পানীৰ অনুমতি অবিহনে গাঁওবোৰৰ পৰা কৰ আদায় কৰিব নোৱৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। পেহেৰিয়াসকলে ব্ৰিটিছৰ অধিনস্থ হ’বলৈ অস্বীকাৰ কিয় কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰাজমহল পাহাৰৰ পেহেৰিয়াসকলে শ্বিফ্ট-চাষ বা ঝুম-চাষৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল আৰু পাহাৰক সিহঁতে নিজৰ মাজনিৰ পবিত্ৰ স্থান বুলি গণ্য কৰিছিল। সিহঁতৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকা পাহাৰীয়া অৰণ্য আৰু পাহাৰীয়া ভূমি; সমভূমিৰ স্থায়ী কৃষি সিহঁতৰ আৰ্থনৈতিক প্ৰথা আৰু সাংস্কৃতিক বিশ্বাসৰ পৰিপন্থী আছিল। ব্ৰিটিছসকলে অৰণ্য কাটি কৃষি জমি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু সিহঁতক স্থায়ীকৰণৰ ফাঁদত পেলাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল — এই প্ৰক্ৰিয়াই পেহেৰিয়াসকলৰ জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰ সংকুচিত কৰি আনিছিল। সেইবাবেই সিহঁতে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতি অবিশ্বাসী আছিল আৰু সিহঁতৰ অধিনস্থ হ’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। জমিদাৰৰ ক্ষমতা সীমিত কৰিবলৈ কোম্পানীয়ে কেনে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে জমিদাৰৰ ক্ষমতা ৰাজনৈতিকভাৱে সীমিত কৰিবলৈ এক ক্ৰম-পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল —
- জমিদাৰক নিজা সৈন্যবাহিনী ৰাখিবলৈ নিষেধ কৰা হৈছিল।
- জমিদাৰৰ ফৌজদাৰী আদালত কাঢ়ি লোৱা হৈছিল।
- প্ৰতিটো জিলাত নিযুক্ত কালেক্টৰৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা হৈছিল আৰু জমিদাৰক তাৰ অধীনত আনা হৈছিল।
- স্থানীয় বিচাৰ-ব্যৱস্থা চৰকাৰৰ অধীনলৈ অহাৰ ফলত জমিদাৰৰ স্বশাসিত ক্ষমতা সংকুচিত হৈছিল।
- “সূৰ্যাস্তৰ আইন”ৰ অধীনত ৰাজস্ব দিব নোৱাৰিলে জমিদাৰীত নিলাম দিয়া হৈছিল আৰু জমিদাৰে নিজৰ মাটি হেৰুৱাইছিল।
- স্বাধীনভাৱে কৰ ধাৰ্য কৰা বা ৰায়তৰ পৰা ইচ্ছামতে কৰ আদায় কৰাৰ অধিকাৰ চৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। পঞ্চম প্ৰতিবেদনৰ ভিত্তি কি আছিল আৰু ই কেতিয়া আৰু কাৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ পঞ্চম প্ৰতিবেদন (Fifth Report) ১৮১৩ চনত ব্ৰিটিছ পাৰ্লামেণ্টত উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসন আৰু কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্বাচিত কমিটিয়ে প্ৰস্তুত কৰা পঞ্চম প্ৰতিবেদন আছিল ই। প্ৰায় ১০০২ পৃষ্ঠাৰ এই দীঘল প্ৰতিবেদনৰ বহুভাগ ভাৰতীয় ভূমি আৰু ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, জমিদাৰৰ অৱস্থা, ৰায়তৰ অৱস্থা, কৃষি অৰ্থনীতি আৰু গ্ৰাম্য সমাজৰ ওপৰত গঠিত আছিল। ই জিলাৰ পৰিসংখ্যা, পিটিচন, কালেক্টৰৰ প্ৰতিবেদন আৰু চৰকাৰী জৰীপৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। আজিলৈকে এই প্ৰতিবেদনে ভাৰতৰ কৃষি ইতিহাসৰ অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হিচাপে কাম কৰে, যদিও ইতিহাসবিদসকলে ইয়াৰ চৰকাৰী পক্ষপাতিত্বৰ বিষয়ে সচেতন।
প্ৰশ্ন ৫। ছাঁওতালসকলে কোম্পানী শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল কিয়?
উত্তৰঃ ১৮৫৫-৫৬ চনৰ ছাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল —
- ভূমিৰ উচ্ছেদ: ছাঁওতালসকলে দামিন-ই-কোহ অঞ্চলত পৰিশ্ৰম কৰি কৃষি ভূমি গঢ়ি তুলিছিল, কিন্তু পিচফালে সেই ভূমিত জমিদাৰে কৰ-দাবী আনিলে।
- মহাজনৰ অত্যাচাৰ: দীনাদাৰ দিকু (বহিৰাগত) মহাজনে অত্যন্ত উচ্চ সুদ ধাৰ্য কৰি ছাঁওতালৰ মাটি দখল কৰিছিল।
- কোম্পানীৰ ভাৰি ৰাজস্ব: চৰকাৰে আদায় কৰা কৰ ছাঁওতালৰ আৰ্থিক ক্ষমতাতকৈ অধিক আছিল।
- ৰেলৱে আৰু ঠিকাদাৰৰ অত্যাচাৰ: ৰেলৱে নিৰ্মাণৰ সময়ত ঠিকাদাৰে জোৰকৈ মজুৰি কম দি ছাঁওতালক খটুৱাইছিল।
- আৰক্ষী আৰু আদালতৰ অন্যায়: বিচাৰৰ বাবে গ’লে আৰক্ষী আৰু আদালতে দিকুৰ পক্ষ লৈছিল।
এই কাৰণসমূহৰ ফলস্বৰূপে চিধু আৰু কানহু মুৰ্মুৰ নেতৃত্বত ছাঁওতালসকলে নিজৰ এক স্বশাসিত ৰাজ্য (Santhal Raj) প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ঘোষণা দি বিদ্ৰোহ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ফ্ৰান্সিছ বুকানন-হেমিল্টনৰ গাঁৱে গাঁৱে ভ্ৰমণৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ ফ্ৰান্সিছ বুকানন-হেমিল্টন আছিল ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এজন চিকিৎসক আৰু সমীক্ষক। ১৮০৭ চনৰ পৰা সৰ্বেক্ষণ আৰম্ভ কৰি তেওঁ পূৰ্ব ভাৰতৰ ভূগোল, ভূ-প্ৰকৃতি, খনিজ সম্পদ, জলবায়ু, কৃষি, বনাঞ্চল, জনসংখ্যা, ব্যৱসায় আৰু ৰীতি-নীতিৰ এক বিশদ লিখিত বিৱৰণ প্ৰস্তুত কৰিছিল। তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল —
- কোম্পানীৰ বাবে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সম্ভাৱনাৰ এক বিশদ মূল্যায়ন কৰা।
- খনিজ আৰু কৃষিভিত্তিক সম্পদৰ পৰিমাণ অনুমান কৰা।
- স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ আৰ্থিক জীৱন আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰথাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা।
- উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে কি কি পৰিৱৰ্তন কৰিব পৰা যায় সেই বিষয়ে চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়া।
- ভূ-আৰ্থিক জ্ঞান কোম্পানীৰ শাসন কৌশলত প্ৰয়োগ কৰা।
সেইবাবেই তেওঁৰ লিখাবোৰে চৰকাৰী দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত কৰে, যদিও সেইবোৰ আজি ঐতিহাসিক উৎস হিচাপে অমূল্য।
প্ৰশ্ন ৭। কোম্পানীৰ অধীনত ৰায়তসকলে ঋণৰ ফাঁদত পৰা কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বম্বে দাক্ষিণাত্যৰ ৰায়তসকলে ঋণৰ ফাঁদত পৰা কাৰণসমূহ —
- উচ্চ ৰাজস্ব দাবী: ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থাৰ অধীনত চৰকাৰে নিৰ্দিষ্ট হাৰত উচ্চ ৰাজস্ব আদায় কৰিছিল আৰু ৩০ বছৰৰ অন্তৰে ৰাজস্বৰ পুনৰ্নিৰীক্ষণ কৰি বৃদ্ধি কৰিছিল।
- মুদ্ৰাৰ অভাৱ: চাষীৰ ওচৰত নগদ ধন প্ৰায়েই নাছিল, কাৰণ ফচল বিক্ৰি কৰাৰ পাছতহে চাষী ধন পাইছিল। কিন্তু ৰাজস্ব নগদেহে আদায় হৈছিল।
- মহাজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা: ৰাজস্ব দিবলৈ, বীজ-হাল কিনিবলৈ আৰু পৰিয়াল চলাবলৈ চাষীয়ে মহাজনৰ পৰা ধাৰ ল’ব লগা হৈছিল।
- উচ্চ সুদৰ হাৰ: মহাজনে উচ্চ সুদ আৰু চক্ৰবৃদ্ধি সুদ ধাৰ্য কৰিছিল, যাৰ ফলত ঋণ চিৰদিন বাঢ়ি গৈছিল।
- আমেৰিকান গৃহযুদ্ধৰ মন্দা (১৮৬৫ৰ পাছত): কপাহৰ দাম পতনৰ পাছত চাষীৰ আয় হ্ৰাস পাইছিল কিন্তু ৰাজস্ব আৰু ধাৰ পৰিশোধৰ দাবী একে আছিল।
- আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰ অপব্যৱহাৰ: মহাজনে দলিল-পত্ৰ ফাকি দি আৰু আদালতৰ যোগেৰে চাষীৰ মাটি দখল কৰিছিল।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কেতিয়া আৰু কাৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৭৯৩ চনত গৱৰ্নৰ জেনেৰেল ল’ৰ্ড কৰ্ণৱালিচৰ দ্বাৰা বঙ্গ, বিহাৰ আৰু উড়িষ্যাত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। “সূৰ্যাস্তৰ আইন” মানে কি?
উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ অধীনত ধাৰ্য কৰা ৰাজস্ব এক নিৰ্দিষ্ট তাৰিখৰ সূৰ্যাস্তৰ পূৰ্বে জমা নিদিলে জমিদাৰৰ মাটি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে নিলামত উঠাই দিয়াৰ আইনকে “সূৰ্যাস্তৰ আইন” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। জোতদাৰ কোন আছিল?
উত্তৰঃ জোতদাৰ আছিল উনবিংশ শতাব্দীৰ আৰম্ভণিতে বঙ্গৰ গাঁৱৰ এক ধনী কৃষক শ্ৰেণী, যাৰ কেইবা হাজাৰ একৰ মাটি, ভাড়ত উঠা ৰায়ত আৰু গাঁৱৰ স্থানীয় ব্যৱসায়ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আছিল। জোতদাৰে জমিদাৰৰ অধীনত হোৱাকৈ থকা সত্ত্বেও জমিদাৰৰ ক্ষমতাক প্ৰায়ে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। বেনামী লেনদেন কাক বুলে?
উত্তৰঃ জমিদাৰে নিজৰ মাটি বিক্ৰি হ’বলৈ আৰম্ভ হ’লে নিজা মানুহৰ নামত নিলামত মাটি কিনি লোৱা প্ৰথাকে বেনামী লেনদেন (benami transaction) বুলে। ফলত মাটি প্ৰকৃত মালিকৰ অধীনতে থাকিছিল কিন্তু চৰকাৰে চিনি নাপাইছিল।
প্ৰশ্ন ৫। দামিন-ই-কোহ মানে কি?
উত্তৰঃ ফাৰ্চী ভাষাৰ দামিন-ই-কোহ শব্দৰ অৰ্থ “পাহাৰৰ স্কাৰ্ফ” বা “পাহাৰৰ ছাঁ”। ১৮৩২ চনত কোম্পানীয়ে ৰাজমহল পাহাৰৰ পাদদেশৰ এটা বহল ভূমি ছাঁওতালৰ স্থায়ী বসতিৰ বাবে চিহ্নিত কৰি ইয়াৰ নাম দিছিল দামিন-ই-কোহ।
প্ৰশ্ন ৬। ছাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব কোনে দিছিল আৰু কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৫-৫৬ চনত চিধু মুৰ্মু আৰু কানহু মুৰ্মুৰ নেতৃত্বত ছাঁওতাল বিদ্ৰোহ (হুল) সংঘটিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থা কি? কাৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত?
উত্তৰঃ ৰায়তৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে কৰা ভূমি ৰাজস্ব বন্দোবস্তকে ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থা বুলে। ই মাদ্ৰাজ আৰু বম্বে অঞ্চলত আলেকজেণ্ডাৰ ৰিড আৰু টমাছ মুনৰোৰ দ্বাৰা ১৮২০ৰ দশকত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮। মহালৱাৰি ব্যৱস্থা কি?
উত্তৰঃ উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত হল্ট মেকেঞ্জিৰ পৰিকল্পনাত প্ৰৱৰ্তিত মহালৱাৰি ব্যৱস্থাত গাঁও বা মহাল-গোষ্ঠীৰ সৈতে এক যৌথ বন্দোবস্ত কৰা হৈছিল। গাঁৱৰ মুখী বা লম্বাৰদাৰে ৰাজস্ব আদায় কৰি চৰকাৰক দিছিল আৰু ৰাজস্বৰ পৰিমাণ পৰ্যায়ক্ৰমে পুনৰ্নিৰীক্ষণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ কেতিয়া আৰু ক’ত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭৫ চনৰ ১২ মে’ পুনাৰ ছুপা গাঁৱত মাৰোৱাৰী মহাজনৰ বিৰুদ্ধে দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হৈছিল আৰু পুনা, অহমদনগৰ, চোলাপুৰ আদি জিলাত ই বিস্তাৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। ডেক্কান ৰায়ট কমিচন কেতিয়া গঠন হৈছিল আৰু ইয়াৰ সিদ্ধান্ত কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭৬ চনত গঠিত ডেক্কান ৰায়ট কমিচনে ১৮৭৮ চনত ব্ৰিটিছ পাৰ্লামেণ্টত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল। কমিচনে চৰকাৰী ৰাজস্ব দাবী বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণ নহয় বুলি ক’লে আৰু সকলো দোষ মাৰোৱাৰী মহাজনৰ ওপৰত জাপি দিলে। এই উপসংহাৰে স্পষ্টভাৱে চৰকাৰী পক্ষপাতিত্ব প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ১১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ গুণ-দোষ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ গুণ — (i) চৰকাৰৰ আয় নিশ্চিত হৈছিল, (ii) জমিদাৰে স্থায়ী মালিকানা পাই কৃষি উন্নয়নৰ প্ৰৱৃত্তি পাব বুলি আশা কৰা হৈছিল, (iii) এক স্থিৰ ভূ-স্বামী শ্ৰেণী গঢ় ল’ব পৰা ব্ৰিটিছ-অনুকূল হ’ব বুলি ভবা হৈছিল। দোষ — (i) ৰায়তৰ অৱস্থাৰ কোনো বিচাৰ কৰা হোৱা নাছিল, জমিদাৰে ইচ্ছামতে কৰ আদায় কৰিছিল, (ii) উচ্চ ৰাজস্বৰ ফলত বহু পুৰণা জমিদাৰ পদচ্যুত হৈছিল, (iii) মাটি-নিলামৰ ফলত গাঁৱত স্থিতি ব্যাহত হৈছিল, (iv) কৃষি উন্নয়নত জমিদাৰে আগ্ৰহ দেখুৱা নাছিল কাৰণ লাভ মূলতঃ ৰায়তৰ পৰা ৰাজস্ব আদায় কৰিয়েই হৈছিল।
ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থাৰ তুলনা
| বৈশিষ্ট্য | চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত | ৰাইয়তৱাৰি ব্যৱস্থা | মহালৱাৰি ব্যৱস্থা |
|---|---|---|---|
| প্ৰৱৰ্তনৰ বছৰ | ১৭৯৩ | ১৮২০ৰ দশক | ১৮২২ |
| প্ৰৱৰ্তক | ল’ৰ্ড কৰ্ণৱালিচ | টমাছ মুনৰো, আলেকজেণ্ডাৰ ৰিড | হল্ট মেকেঞ্জি |
| অঞ্চল | বঙ্গ, বিহাৰ, উড়িষ্যা | মাদ্ৰাজ, বম্বে | উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰদেশ, পাঞ্জাব |
| ৰাজস্বদাতা | জমিদাৰ | ৰায়ত (চাষী) | গাঁও বা মহাল-গোষ্ঠী |
| ৰাজস্বৰ পৰিমাণ | চিৰদিনৰ বাবে স্থিৰ | পৰ্যায়ক্ৰমে পুনৰ্নিৰীক্ষণ | পৰ্যায়ক্ৰমে পুনৰ্নিৰীক্ষণ |
| ভূমিৰ মালিকানা | জমিদাৰ | ৰায়ত | গাঁও সমষ্টি |
| প্ৰধান প্ৰভাৱ | জমিদাৰীৰ অৱনতি, ৰায়তৰ শোষণ | উচ্চ কৰৰ ফলত ঋণৰ বোজা | মহাজন আৰু সাহুকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সাৰাংশই আপোনাৰ ASSEB Class 12 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে hslcguru.com চাব।