Class 12 History Chapter 1 — ইটা, মণি আৰু হাড়বোৰ — হৰপ্পা সভ্যতা (The Story of the First Cities: Harappan Archaeology)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 12 ইতিহাস (প্ৰথম খণ্ড: প্ৰাচীন ভাৰত)-ৰ প্ৰথম অধ্যায় “ইটা, মণি আৰু হাড়বোৰ — হৰপ্পা সভ্যতা”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য পাব। উচ্চ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিক পৰীক্ষাত প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো বিষয়বস্তু সুসংগঠিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
হৰপ্পা সভ্যতা বা সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা হৈছে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা। ইয়াৰ পৰিপক্ক যুগ আছিল আনুমানিক ২৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ১৯০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈ। এই সভ্যতাৰ মুখ্য নগৰসমূহ আছিল হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, ধোলাবিৰা, লোথাল, কালিবঙ্গান, ৰাখিগড়ি, বনাৱালী, চানহুদাৰো আদি। ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহনীয়ে হৰপ্পা আৰু ১৯২২ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে মহেঞ্জোদাৰো আৱিষ্কাৰ কৰে। তেতিয়াৰ ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক বিভাগৰ মহাসঞ্চালক জন মাৰ্শ্বেলে ১৯২৪ চনত আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ ঘোষণা কৰে।
হৰপ্পা সভ্যতাৰ সবাতোকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ উন্নত নগৰ পৰিকল্পনা। নগৰসমূহ গ্ৰিড পদ্ধতিত নিৰ্মিত আছিল — পথসমূহ পৰস্পৰ সমকোণত মিলিত হৈছিল। নগৰ দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল — উচ্চ অংশ বা দুৰ্গ (Citadel) আৰু নিম্ন অংশ বা নিম্ন নগৰ (Lower Town)। মহেঞ্জোদাৰোৰ বৃহৎ স্নানাগাৰ (Great Bath), হৰপ্পাৰ শস্যাগাৰ (Granary), লোথালৰ ডকইয়াৰ্ড, ধোলাবিৰাৰ পানী সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ইত্যাদি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। ঘৰসমূহত ব্যক্তিগত কুঁৱা, স্নানাগাৰ আৰু নৰ্দমাৰ ব্যৱস্থা আছিল। সমগ্ৰ নগৰৰ নিকাশী ব্যৱস্থা আছিল বিশ্ব-প্ৰসিদ্ধ।
হৰপ্পাবাসীৰ সিন্ধু লিপি আজিও পঢ়িব পৰা হোৱা নাই। ই আছিল চিত্ৰাত্মক লিপি (pictographic), প্ৰায় ৩৭৫-৪০০ চিহ্ন আছিল আৰু সাধাৰণতে সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ লিখা হৈছিল। তেওঁলোকৰ বাণিজ্য অতি বিস্তৃত আছিল — মেচ’প’টেমিয়াৰ সৈতে সমুদ্ৰপথে বাণিজ্য চলিছিল; মেচ’প’টেমিয়াৰ লিপিত হৰপ্পাক “মেলুহা” (Meluhha) বুলি কোৱা হৈছে। বাণিজ্য বস্তুৰ ভিতৰত আছিল ৰঙা মণি (carnelian), লাজবৰ্দ, তাম, কাঠ, সোণ আৰু সূতী কাপোৰ। কাৰিকৰী দিশত মুদ্ৰা (seal), মৃৎশিল্প, পুতি, ধাতুৰ সামগ্ৰী, ওজন আৰু পৰিমাপ সঁজুলি অতি উন্নত মানৰ আছিল।
কৃষি আৰু পশুপালন আছিল অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড। ঘেঁহু, যৱ, সৰিয়হ, তিল, মটৰ, কপাহ আদি খেতি কৰা হৈছিল; গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া, কুকুৰ পোহা হৈছিল। ১৯০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ আশে-পাশে এই সভ্যতা ক্ৰমে লুপ্ত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ বহুতো কাৰণ অনুমান কৰা হৈছে — জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, সৰস্বতী নদী শুকাই যোৱা, অতি বানপানী, পৰিৱেশ অৱনতি, বাণিজ্য ভংগ, সম্ভাৱ্য আক্ৰমণ ইত্যাদি। হৰপ্পা প্ৰত্নতত্ত্বই আজিও ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক বিশাল ভঁৰাল হিচাপে গৱেষকসকলৰ আগত উন্মুক্ত হৈ আছে।
Summary (English)
The Harappan Civilisation, also known as the Indus Valley Civilisation, flourished between 2600 BCE and 1900 BCE in the north-western part of the Indian subcontinent. Its major cities — Harappa, Mohenjodaro, Dholavira, Lothal, Kalibangan, Rakhigarhi and Banawali — show remarkable urban planning with grid-pattern streets, citadels, lower towns, the Great Bath, granaries, dockyards and an advanced drainage system. The Harappans developed a still-undeciphered script of pictographic signs, used standardised weights and measures, produced beautiful seals, beads and pottery, and traded long distances with Mesopotamia, where they were called “Meluhha”. Agriculture, animal husbandry and craft production formed the economic base. Sir John Marshall announced the discovery in 1924 after the excavations of Daya Ram Sahni at Harappa (1921) and R. D. Banerji at Mohenjodaro (1922). The civilisation declined around 1900 BCE due to climatic change, drying of the Saraswati, ecological degradation and disruption of trade.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। হৰপ্পা সভ্যতাৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰঃ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা।
প্ৰশ্ন ২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পৰিপক্ক যুগ কেতিয়া আছিল?
উত্তৰঃ আনুমানিক ২৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ১৯০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈ।
প্ৰশ্ন ৩। হৰপ্পা স্থলটো কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহনী।
প্ৰশ্ন ৪। মহেঞ্জোদাৰো কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯২২ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে।
প্ৰশ্ন ৫। “মেলুহা” বুলি কাক কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ মেচ’প’টেমিয়াৰ লিপিত হৰপ্পা অঞ্চলক “মেলুহা” বুলি কোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। মহেঞ্জোদাৰোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “মৃতকৰ টিলা” (Mound of the Dead) — সিন্ধী ভাষাত।
প্ৰশ্ন ৭। বৃহৎ স্নানাগাৰ ক’ত পোৱা গৈছিল?
উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰোৰ দুৰ্গ অংশত।
প্ৰশ্ন ৮। হৰপ্পা লিপিৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ই চিত্ৰাত্মক লিপি (pictographic) আৰু সাধাৰণতে সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ লিখা হৈছিল; এতিয়ালৈকে পঢ়িব পৰা হোৱা নাই।
প্ৰশ্ন ৯। লোথাল ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ গুজৰাটৰ ভোগৱ নদীৰ পাৰত।
প্ৰশ্ন ১০। হৰপ্পা সভ্যতাৰ মুদ্ৰা সাধাৰণতে কিহেৰে নিৰ্মিত আছিল?
উত্তৰঃ ষ্টিয়েটাইট (Steatite) নামৰ এক প্ৰকাৰ নৰম শিলেৰে।
প্ৰশ্ন ১১। হৰপ্পা ওজন কোন বস্তুৰে নিৰ্মিত আছিল?
উত্তৰঃ চাৰ্ট (chert) নামৰ শিলেৰে।
প্ৰশ্ন ১২। হৰপ্পা কালত প্ৰথমবাৰৰ বাবে আৱিষ্কৃত হোৱা ফচলটো কি?
উত্তৰঃ কপাহ (Cotton)।
প্ৰশ্ন ১৩। ASI-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Archaeological Survey of India (ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক বিভাগ)।
প্ৰশ্ন ১৪। ASI-ৰ প্ৰথম মহাসঞ্চালক কোন আছিল?
উত্তৰঃ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম (১৮৬১)।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। হৰপ্পা নগৰ পৰিকল্পনাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা নগৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (ক) গ্ৰিড পদ্ধতিৰ পথ — পথসমূহ উত্তৰ-দক্ষিণ আৰু পূৰ্ব-পশ্চিমে সমকোণত মিলিছিল। (খ) দুৰ্গ আৰু নিম্ন নগৰ — উচ্চ দুৰ্গ অঞ্চলত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৱন আৰু নিম্ন নগৰত আবাসিক ঘৰ আছিল। (গ) উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা — প্ৰতিটো ঘৰৰ পানী মূল ৰাজপথৰ ঢকা নৰ্দমাৰ লগত সংযুক্ত আছিল। (ঘ) মানক ইটাৰ ব্যৱহাৰ — ১:২:৪ অনুপাতৰ পকা ইটা সকলো নগৰত ব্যৱহাৰ হৈছিল। (ঙ) ব্যক্তিগত কুঁৱা আৰু স্নানাগাৰ ঘৰে ঘৰে আছিল।
প্ৰশ্ন ২। মহেঞ্জোদাৰোৰ বৃহৎ স্নানাগাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বৃহৎ স্নানাগাৰ (Great Bath) মহেঞ্জোদাৰোৰ দুৰ্গ অঞ্চলত অৱস্থিত। ইয়াৰ দীৰ্ঘ প্ৰায় ১১.৮৮ মিটাৰ, প্ৰস্থ ৭.০১ মিটাৰ আৰু গভীৰতা ২.৪৩ মিটাৰ। ইটা, জিপ্চাম মৰ্টাৰ আৰু বিটুমেনেৰে নিৰ্মিত হোৱাৰ বাবে পানী লিকেজ নহৈছিল। দুয়োপিনে প্ৰৱেশ-নিকাশৰ চিৰি, কাষত পৰিৱৰ্তনৰ কোঠা, পানী ভৰাবলৈ কুঁৱা আৰু এটা বৃহৎ নৰ্দমা আছিল। ই সম্ভৱতঃ আনুষ্ঠানিক স্নানৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। হৰপ্পা বাণিজ্যৰ বিষয়ে চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ হৰপ্পাবাসীয়ে স্থলপথ আৰু সমুদ্ৰপথ দুয়োপিনে বহল বাণিজ্য চলাইছিল। অ’মান, বাহৰাইন আৰু মেচ’প’টেমিয়াৰ সৈতে সমুদ্ৰপথে বাণিজ্য আছিল। ৰপ্তানি বস্তুৰ ভিতৰত — কপাহ, কাঠ, ৰঙা মণি (কাৰ্নেলিয়ান), পুতি, হাতীদাঁত, মুদ্ৰা; আমদানিৰ ভিতৰত — তাম (অ’মান, ৰাজস্থানৰ খেত্ৰি), লাজবৰ্দ (আফগানিস্তান), সোণ (কৰ্ণাটক)। লোথালৰ ডকইয়াৰ্ডে এই সামুদ্ৰিক বাণিজ্য সমৰ্থন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। সিন্ধু লিপিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সিন্ধু লিপি চিত্ৰাত্মক — প্ৰায় ৩৭৫ৰ পৰা ৪০০ চিহ্ন। সাধাৰণতে সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ (right to left) লিখা হৈছিল; দীঘল লিখনিত boustrophedon পদ্ধতিৰো প্ৰমাণ আছে। মুদ্ৰাত গড়ে ৪-৫টা চিহ্ন থাকে, আটাইতকৈ দীঘল লিখনিত প্ৰায় ২৬টা চিহ্ন আছে। লিপিটো এতিয়ালৈকে অপাঠ্য (undeciphered)।
প্ৰশ্ন ৫। হৰপ্পা কৃষি ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ হৰপ্পাবাসীয়ে ঘেঁহু, যৱ, সৰিয়হ, তিল, মটৰ, ছোলা, কপাহ আৰু কিছু ক্ষেত্ৰত ধান খেতি কৰিছিল। কালিবঙ্গানত হালেৰে চহোৱা পথাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ধোলাবিৰাত পানী সংৰক্ষণৰ বাবে বহুতো জলাশয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। শুকান অঞ্চলত খালেৰে জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া আদি পশু পোহা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। হৰপ্পা মুদ্ৰাৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা মুদ্ৰা প্ৰধানতঃ চাৰিকোণীয়া; ষ্টিয়েটাইটেৰে নিৰ্মিত। ইয়াত পশুৰ চিত্ৰ (একশৃঙ্গ গৰু, ষাঁড়, হাতী, গন্ডাৰ ইত্যাদি) আৰু লিপিৰ চিহ্ন থাকে। মুদ্ৰাবোৰ বাণিজ্য বস্তুৰ মূল্যায়ন, পৰিচয়পত্ৰ আৰু সম্ভৱত ধৰ্মীয় কাৰ্য্যত ব্যৱহৃত হৈছিল। মেচ’প’টেমিয়াত পোৱা হৰপ্পা মুদ্ৰাই দূৰৱৰ্তী বাণিজ্যৰ সাক্ষ্য বহন কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। হৰপ্পা নিকাশী ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিটো ঘৰৰ পানী মূল পথৰ ঢকা নৰ্দমালৈ যাইছিল; নৰ্দমাবোৰ পকা ইটা আৰু শিল-ফলকেৰে ঢকা; নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত পৰিদৰ্শন কুঁৱা (manhole) আছিল যাতে চাফাই সম্ভৱ হয়। ই বিশ্বৰ আদিম শ্ৰেষ্ঠ নিকাশী ব্যৱস্থাসমূহৰ এটা।
প্ৰশ্ন ৮। ধোলাবিৰাৰ বিশেষত্ব কি?
উত্তৰঃ ধোলাবিৰা গুজৰাটৰ কচ্ছ অঞ্চলত অৱস্থিত। ই তিনি ভাগত বিভক্ত — দুৰ্গ, মধ্য নগৰ আৰু নিম্ন নগৰ। ইয়াৰ পানী সংৰক্ষণৰ বহুতো বৃহৎ জলাশয়, পাথৰৰ স্থাপত্য আৰু নগৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত পোৱা “১০-চিহ্নৰ লিপিফলক” (signboard inscription) বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। ২০২১ চনত ই UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্যৰ স্থানৰ স্বীকৃতি লাভ কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৮ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। হৰপ্পা নগৰ পৰিকল্পনাৰ এক বিস্তৃত বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ সবাতোকৈ আকৰ্ষণীয় দিশ হৈছে ইয়াৰ সুপৰিকল্পিত নগৰ ব্যৱস্থা।
- দ্বি-স্তৰীয় বিন্যাস: প্ৰতিটো নগৰ দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল — পশ্চিম দিশৰ উচ্চ দুৰ্গ (Citadel) আৰু পূৱ দিশৰ নিম্ন নগৰ (Lower Town)। দুৰ্গত সাৰ্বজনীন ভৱন (বৃহৎ স্নানাগাৰ, শস্যাগাৰ, সভাকক্ষ) আৰু নিম্ন নগৰত আবাসিক ঘৰ আছিল।
- গ্ৰিড পথ পদ্ধতি: পথসমূহ পৰস্পৰ সমকোণত মিলি একপ্ৰকাৰ দাবা ফলকৰ দৰে গ্ৰিড সৃষ্টি কৰিছিল। মুখ্য পথৰ প্ৰস্থ ১০ মিটাৰ পৰ্যন্ত আছিল।
- মানক ইট: সকলো নগৰত একে আকাৰৰ ইটা ব্যৱহাৰ — ১:২:৪ অনুপাত (পুৰু:প্ৰস্থ:দীঘ)।
- নিকাশী ব্যৱস্থা: ঘৰৰ পানী → চাৰিকোণীয়া হাউদ → মূল পথৰ ঢকা নৰ্দমা → নগৰৰ বাহিৰ। নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত মেনহোল।
- আবাসিক ঘৰ: মধ্যৱৰ্তী চোতাল কেন্দ্ৰিক বহুতো কোঠা; ব্যক্তিগত কুঁৱা, স্নানাগাৰ আৰু শৌচালয়; দ্বিতলীয় ঘৰৰ প্ৰমাণ; দুৱাৰ মুখ্য পথৰ মুখামুখি নাছিল (গোপনীয়তা)।
- পানী ব্যৱস্থাপনা: মহেঞ্জোদাৰোত প্ৰায় ৭০০ কুঁৱা; ধোলাবিৰাত বৃহৎ জলাশয় ব্যৱস্থা।
- সাৰ্বজনীন ভৱন: বৃহৎ স্নানাগাৰ (মহেঞ্জোদাৰো), শস্যাগাৰ (হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো), ডকইয়াৰ্ড (লোথাল), অগ্নিকুণ্ড (কালিবঙ্গান)।
এই সকলো বৈশিষ্ট্যই প্ৰমাণ কৰে যে হৰপ্পা সমাজত এক শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষ আছিল যিয়ে নগৰ নিৰ্মাণৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। হৰপ্পা অৰ্থনীতিৰ স্তম্ভসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা অৰ্থনীতি বহুমুখী আছিল।
- কৃষি: ঘেঁহু, যৱ, সৰিয়হ, তিল, মটৰ, ছোলা, কপাহ, কিছু ক্ষেত্ৰত ধান। কালিবঙ্গানত হালেৰে চহোৱা পথাৰ। জলসিঞ্চনৰ বাবে খাল আৰু কুঁৱা।
- পশুপালন: গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া, কুকুৰ। ঘোঁৰাৰ সুনিশ্চিত প্ৰমাণ অনুপস্থিত।
- কাৰিকৰী উদ্যোগ: মৃৎশিল্প (চিত্ৰিত কেঁচা পাত্ৰ), পুতি নিৰ্মাণ (চানহুদাৰো, লোথাল), মুদ্ৰা, ধাতুকাৰ্য (তামা, ব্ৰঞ্জ, সোণ, ৰূপ), শংখকাৰ্য, কপাহী বস্ত্ৰ।
- বাণিজ্য: অভ্যন্তৰীণ — তাম (খেত্ৰি), লাজবৰ্দ (আফগানিস্তান), সোণ (কৰ্ণাটক), শংখ (গুজৰাট); বাহ্যিক — মেচ’প’টেমিয়া (মেলুহা), অ’মান (মাগান), বাহৰাইন (দিলমুন)।
- মানক ওজন আৰু পৰিমাপ: চাৰ্ট শিলৰ ওজন; ১৬-ভিত্তিক প্ৰণালী (১৬, ৬৪, ১৬০, ৩২০)।
- মুদ্ৰা: চাৰিকোণীয়া ষ্টিয়েটাইট মুদ্ৰাৰে বাণিজ্যিক চিহ্নায়ন।
সামগ্ৰিকভাৱে, কৃষি-শিল্প-বাণিজ্যৰ সমাহাৰে হৰপ্পা অৰ্থনীতিক স্থিতিশীল কৰি ৰাখিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ আশে-পাশে হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতন আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ —
- জলবায়ু পৰিৱৰ্তন: মৌচুমী বতাহৰ দুৰ্বলতা, বৰষুণৰ অভাৱ আৰু খৰাং অৱস্থা।
- সৰস্বতী নদী শুকাই যোৱা: ঘগ্গৰ-হাকৰা নদীত পানী হ্ৰাস হোৱাৰ ফলত পশ্চিম অঞ্চলৰ বহুতো বসতি পৰিত্যক্ত হ’ল।
- বানপানী: সিন্ধু নদীৰ ঘনাই পৰিবৰ্তন আৰু বাৰে বাৰে বান।
- পৰিৱেশ অৱনতি: অতিৰিক্ত পশুচৰাণ, বনাঞ্চল ক্ষয়, ইটা ভজাৰ বাবে কাঠ ব্যৱহাৰ।
- বাণিজ্য ভংগ: মেচ’প’টেমিয়াৰ লগত বাণিজ্য সম্বন্ধ ক্ষীণ হোৱা।
- সামাজিক-ৰাজনৈতিক ভগ্নতা: কেন্দ্ৰীয় শক্তি দুৰ্বল হোৱা।
- আক্ৰমণ তত্ত্ব: মৰ্টিমাৰ হুইলাৰে আৰ্য আক্ৰমণৰ তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল কিন্তু আজি ই সাধাৰণতে অস্বীকৃত।
প্ৰকৃততে কোনো একক কাৰণ নাছিল — পৰিৱেশগত, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বহুতো কাৰণ একেলগে কাৰ্যকৰী হৈ এই সভ্যতাৰ পতন ঘটাইছিল।
প্ৰশ্ন ৪। হৰপ্পা প্ৰত্নতত্ত্বৰ আৱিষ্কাৰৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই হৰপ্পা স্থলৰ ইটা স্থানীয় মানুহে পথ-নিৰ্মাণৰ বাবে আনিছিল। ১৮২৬ চনত চাৰ্ল্চ মেছনে হৰপ্পাৰ ইটাযুক্ত টিলা উল্লেখ কৰে। ১৮৬১ চনত আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহামে ASI প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু হৰপ্পা পৰিদৰ্শন কৰে কিন্তু ইয়াক প্ৰাচীন সভ্যতা বুলি বুজিব নোৱাৰিলে। ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহনীয়ে জন মাৰ্শ্বেলৰ নিৰ্দেশত হৰপ্পাত খননৰ কাম আৰম্ভ কৰে। ১৯২২ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে মহেঞ্জোদাৰো আৱিষ্কাৰ কৰে। ১৯২৪ চনত মাৰ্শ্বেলে “Illustrated London News”-ত আনুষ্ঠানিকভাৱে এই প্ৰাচীন সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ ঘোষণা কৰে।
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত লোথাল (এছ. আৰ. ৰাও), কালিবঙ্গান (বি. বি. লাল), ধোলাবিৰা (আৰ. এছ. বিষ্ট), ৰাখিগড়ি (অমৰেন্দ্ৰ নাথ) আদি ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য খনন হয়। আজি প্ৰায় ২,০০০-তকৈ অধিক হৰপ্পা স্থল চিনাক্ত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে হৰপ্পা সমাজৰ পুনৰ্নিৰ্মাণ কেনেদৰে কৰে?
উত্তৰঃ লিপি অপাঠ্য হোৱাৰ বাবে প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে হৰপ্পা সমাজ পুনৰ্নিৰ্মাণৰ বাবে বস্তুগত প্ৰমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
- স্থাপত্য বিশ্লেষণ: ঘৰৰ আকাৰ আৰু সাজসজ্জাৰ পৰা সামাজিক বিভাজন বুজা।
- সমাধি সমল: দাফনৰ লগত পোৱা গহনা, বাচন আদিৰ পৰা সামাজিক স্তৰ অনুমান।
- মুদ্ৰা আৰু চিত্ৰ: পশুপতিৰ মুদ্ৰাৰ পৰা সম্ভাৱ্য ধৰ্মীয় বিশ্বাস।
- মূৰ্ত্তি: মাতৃদেৱী মূৰ্ত্তি, “পুৰোহিত-ৰজা” মূৰ্ত্তি, নৃত্যৰতা ছোৱালী।
- হাড়: পশু হাড়ৰ পৰা ভোজনৰ বৈশিষ্ট্য বুজা।
- উদ্ভিদ অৱশেষ: বীজ আৰু শস্যৰ পৰা কৃষি সম্পৰ্কে জ্ঞান।
- তুলনামূলক অধ্যয়ন: মেচ’প’টেমিয়াৰ লিপিৰ তথ্যৰ লগত মিল।
এনে প্ৰমাণসমূহ একত্ৰিত কৰি প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে হৰপ্পাবাসীৰ অৰ্থনীতি, সমাজ, ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিৰ এক চিত্ৰ গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰে। তথাপি বহুতো বিষয় আজিও ৰহস্যাবৃত হৈ আছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী — বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১। হৰপ্পা স্থলটো কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(ক) জন মাৰ্শ্বেল (খ) দয়াৰাম সাহনী (গ) ৰাখালদাস বেনাৰ্জী (ঘ) এছ. আৰ. ৰাও
উত্তৰঃ (খ) দয়াৰাম সাহনী।
২। মহেঞ্জোদাৰোৰ অৰ্থ কি?
(ক) সোণৰ নগৰ (খ) মৃতকৰ টিলা (গ) প্ৰাচীন বন্দৰ (ঘ) ৰজাৰ ঘৰ
উত্তৰঃ (খ) মৃতকৰ টিলা।
৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পৰিপক্ক যুগ —
(ক) ৩৩০০-২৬০০ খ্ৰীঃপূঃ (খ) ২৬০০-১৯০০ খ্ৰীঃপূঃ (গ) ১৯০০-১৩০০ খ্ৰীঃপূঃ (ঘ) ১৫০০-১০০০ খ্ৰীঃপূঃ
উত্তৰঃ (খ) ২৬০০-১৯০০ খ্ৰীঃপূঃ।
৪। বৃহৎ স্নানাগাৰ ক’ত পোৱা গৈছিল?
(ক) হৰপ্পা (খ) মহেঞ্জোদাৰো (গ) লোথাল (ঘ) কালিবঙ্গান
উত্তৰঃ (খ) মহেঞ্জোদাৰো।
৫। ডকইয়াৰ্ড পোৱা গৈছিল কোন স্থলত?
(ক) ধোলাবিৰা (খ) লোথাল (গ) চানহুদাৰো (ঘ) ৰাখিগড়ি
উত্তৰঃ (খ) লোথাল।
৬। হৰপ্পা লিপি কোন দিশৰ পৰা লিখা হৈছিল?
(ক) বাওঁৰ পৰা সোঁ (খ) সোঁৰ পৰা বাওঁ (গ) ওপৰৰ পৰা তল (ঘ) তলৰ পৰা ওপৰ
উত্তৰঃ (খ) সোঁৰ পৰা বাওঁ।
৭। হৰপ্পাবাসীয়ে কেইটা পৰিমাপ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
(ক) দশমিক (খ) ১৬-ভিত্তিক (গ) ৬০-ভিত্তিক (ঘ) দ্বিমিক
উত্তৰঃ (খ) ১৬-ভিত্তিক।
৮। মেচ’প’টেমিয়াৰ লিপিত হৰপ্পাক কি বুলি কোৱা হৈছে?
(ক) দিলমুন (খ) মাগান (গ) মেলুহা (ঘ) এলম
উত্তৰঃ (গ) মেলুহা।
৯। লোথাল ক’ত অৱস্থিত?
(ক) সিন্ধ (খ) পঞ্জাৱ (গ) গুজৰাট (ঘ) ৰাজস্থান
উত্তৰঃ (গ) গুজৰাট।
১০। ASI-ৰ প্ৰথম মহাসঞ্চালক —
(ক) জন মাৰ্শ্বেল (খ) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম (গ) মৰ্টিমাৰ হুইলাৰ (ঘ) দয়াৰাম সাহনী
উত্তৰঃ (খ) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম।
১১। হৰপ্পা মুদ্ৰা সাধাৰণতে কিহেৰে নিৰ্মিত?
(ক) মাটি (খ) ষ্টিয়েটাইট (গ) তামা (ঘ) সোণ
উত্তৰঃ (খ) ষ্টিয়েটাইট।
১২। ধোলাবিৰা UNESCO-ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাত কেতিয়া অন্তৰ্ভুক্ত হ’ল?
(ক) ২০১৭ (খ) ২০১৯ (গ) ২০২১ (ঘ) ২০২৩
উত্তৰঃ (গ) ২০২১।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
- হৰপ্পা সভ্যতাৰ আন এটা নাম হ’ল __________। (সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা)
- মহেঞ্জোদাৰোৰ অৰ্থ __________। (মৃতকৰ টিলা)
- লোথালত পোৱা __________ই হৰপ্পা সমুদ্ৰ-বাণিজ্যৰ সাক্ষ্য বহন কৰে। (ডকইয়াৰ্ড)
- হৰপ্পা ইটাৰ অনুপাত আছিল __________। (১:২:৪)
- __________য়ে ১৯২২ চনত মহেঞ্জোদাৰো আৱিষ্কাৰ কৰে। (ৰাখালদাস বেনাৰ্জী)
- মেচ’প’টেমিয়াৰ লিপিত হৰপ্পাক __________ বুলি কোৱা হৈছে। (মেলুহা)
- হৰপ্পা লিপিত প্ৰায় __________ চিহ্ন আছে। (৩৭৫-৪০০)
- __________ৰ অগ্নিকুণ্ড হৰপ্পা ধৰ্মীয় জীৱনৰ এক প্ৰমাণ। (কালিবঙ্গান)
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
- হৰপ্পা সভ্যতা ৰাজস্থানৰ থাৰ মৰুভূমিত আৱিষ্কৃত হৈছিল। — অশুদ্ধ (পঞ্জাৱত আৱিষ্কৃত)
- সিন্ধু লিপি এতিয়ালৈকে পঢ়িব পৰা হোৱা নাই। — শুদ্ধ
- মহেঞ্জোদাৰোৰ বৃহৎ স্নানাগাৰ ইটা আৰু বিটুমেনেৰে নিৰ্মিত। — শুদ্ধ
- হৰপ্পাবাসীয়ে লোহাৰ ব্যৱহাৰ জানিছিল। — অশুদ্ধ (লোহাৰ ব্যৱহাৰ অজ্ঞাত)
- লোথাল গুজৰাটৰ ভোগৱ নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। — শুদ্ধ
- হৰপ্পাবাসীয়ে ঘোঁৰাৰ ব্যৱহাৰ জনা সুস্পষ্ট প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। — অশুদ্ধ
- জন মাৰ্শ্বেলে ১৯২৪ চনত হৰপ্পা সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ ঘোষণা কৰিছিল। — শুদ্ধ
হৰপ্পা সভ্যতাৰ মুখ্য নগৰসমূহ
| নগৰৰ নাম | অৱস্থান | আৱিষ্কাৰক / খননকৰ্তা | প্ৰধান বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|
| হৰপ্পা | মন্টগমেৰি জিলা, পঞ্জাৱ (বৰ্তমান পাকিস্তান) — ৰাবী নদীৰ পাৰ | দয়াৰাম সাহনী (১৯২১) | শস্যাগাৰ, কৰ্ম কৰা ঠাই, ছ’টা সাৰিৰ আবাসিক ঘৰ, কাঠৰ মৰ্টাৰ |
| মহেঞ্জোদাৰো | লাৰকানা জিলা, সিন্ধ (বৰ্তমান পাকিস্তান) — সিন্ধু নদীৰ পাৰ | ৰাখালদাস বেনাৰ্জী (১৯২২) | বৃহৎ স্নানাগাৰ, বৃহৎ শস্যাগাৰ, সভাকক্ষ, পশুপতি মুদ্ৰা, নৃত্যৰতা ছোৱালী, পুৰোহিত-ৰজা মূৰ্ত্তি |
| ধোলাবিৰা | কচ্ছ জিলা, গুজৰাট | আৰ. এছ. বিষ্ট (১৯৯০) | তিনি ভাগৰ নগৰ, পানী জলাশয়, লিপিফলক চিহ্নিত প্ৰৱেশদ্বাৰ; UNESCO ঐতিহ্যস্থল |
| লোথাল | আহমদাবাদ জিলা, গুজৰাট — ভোগৱ নদীৰ পাৰ | এছ. আৰ. ৰাও (১৯৫৫) | ডকইয়াৰ্ড, পুতি কাৰখানা, অগ্নিকুণ্ড, চাউলৰ অৱশেষ |
| কালিবঙ্গান | হনুমানগড় জিলা, ৰাজস্থান — ঘগ্গৰ নদীৰ পাৰ | বি. বি. লাল আৰু বি. কে. থাপৰ (১৯৬০) | হালেৰে চহোৱা পথাৰ, অগ্নিকুণ্ড, কাঠৰ ভিত্তিৰ ঘৰ |
| চানহুদাৰো | সিন্ধ (পাকিস্তান) | এন. জি. মজুমদাৰ (১৯৩১) | পুতি নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰ, কাজল-পেলা, লিপিকে ঢাৰ্কাৰৰ প্ৰমাণ |
| ৰাখিগড়ি | হিচাৰ জিলা, হাৰিয়াণা | সূৰ্যকান্ত (১৯৬৩); অমৰেন্দ্ৰ নাথ (১৯৯৭-) | ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ হৰপ্পা স্থল; সমাধি, DNA গৱেষণা |
| বনাৱালী | হিচাৰ জিলা, হাৰিয়াণা — সৰস্বতী উপত্যকা | আৰ. এছ. বিষ্ট (১৯৭৪) | ৰেডিএল ৰূপৰ পথ, যৱৰ স্তূপ, ভাল মানৰ সিৰামিক |
হৰপ্পা সভ্যতাৰ কালৰেখা
| সময়সীমা | পৰ্যায় | মুখ্য বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| ৭০০০-৬০০০ খ্ৰীঃপূঃ | মেহৰগড় (নৱপ্ৰস্তৰ যুগ) | প্ৰথম কৃষি বসতি, পশুপালন আৰম্ভ |
| ৩৩০০-২৬০০ খ্ৰীঃপূঃ | প্ৰাক্-হৰপ্পা / আৰম্ভিক হৰপ্পা | আমৰি, কোট দিজি, সোথী সংস্কৃতি; নগৰীকৰণৰ আৰম্ভণি |
| ২৬০০-১৯০০ খ্ৰীঃপূঃ | পৰিপক্ক হৰপ্পা | হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, ধোলাবিৰা, লোথাল, কালিবঙ্গান নগৰৰ স্বৰ্ণযুগ; নগৰ পৰিকল্পনা, লিপি, বাণিজ্য |
| ১৯০০-১৩০০ খ্ৰীঃপূঃ | উত্তৰ হৰপ্পা | নগৰ পতন, গ্ৰামীণ সংস্কৃতিলৈ পুনৰাগমন; ছিমলা পাহাৰীয়া আৰু গংগা উপত্যকালৈ স্থানান্তৰ |
| ১৯২১ খ্ৰীঃ | আৱিষ্কাৰ | দয়াৰাম সাহনীৰ দ্বাৰা হৰপ্পা খনন |
| ১৯২২ খ্ৰীঃ | আৱিষ্কাৰ | ৰাখালদাস বেনাৰ্জীৰ দ্বাৰা মহেঞ্জোদাৰো খনন |
| ১৯২৪ খ্ৰীঃ | আনুষ্ঠানিক ঘোষণা | জন মাৰ্শ্বেলে “Illustrated London News”-ত হৰপ্পা সভ্যতাৰ ঘোষণা কৰে |
| ২০২১ খ্ৰীঃ | UNESCO স্বীকৃতি | ধোলাবিৰাক UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত |
HSLC Guru-ৰ লগত থাকক — Class 12 ইতিহাসৰ আন আন অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে।