Class 12 Education Chapter 6 — মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিধি
HSLC GURU-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB-ৰ Class 12 Education-ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিধি”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ এই পৃষ্ঠাত পোৱা যাব। মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৰ্থ, মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ লক্ষ্য, অসমাযোজন, ভাবমূলক সংঘাত, কুণ্ঠা, চিন্তা, প্ৰতিৰক্ষা কৌশল আৰু বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে এই অধ্যায়ত বিতং আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৰ্থ (Meaning of Mental Health)
মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কোনো এজন ব্যক্তিৰ সেই মানসিক অৱস্থাক বুজোৱা হয় যিটোত তেওঁ নিজৰ সম্ভাৱনাসমূহ উপলব্ধি কৰিব পাৰে, জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপৰ সৈতে খাপ খাব পাৰে, ফলপ্ৰসূভাৱে কাম-কাজ কৰিব পাৰে আৰু সমাজৰ প্ৰতি অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। মানসিক স্বাস্থ্য মানে কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়, ই হৈছে আৱেগিক, মনস্তাত্ত্বিক আৰু সামাজিক কুশলতাৰ এক সুসমন্বিত অৱস্থা। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য থকা ব্যক্তি নিজৰ আৱেগৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিব পাৰে, পৰিৱেশৰ সৈতে সঠিক সমন্বয় কৰিব পাৰে আৰু সংঘাতৰ মুখামুখি হলে ভাৰসাম্যপূৰ্ণভাৱে সমাধান কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ অৰ্থ আৰু লক্ষ্য (Meaning and Aims of Mental Hygiene)
মানসিক স্বাস্থ্যবিধি (Mental Hygiene) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এনে এটা শাখা যিয়ে মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ, উন্নয়ন আৰু মানসিক ব্যাধিৰ প্ৰতিৰোধৰ ওপৰত আলোচনা কৰে। ইয়াৰ মূল লক্ষ্যসমূহ হ’ল—
- মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন কৰা।
- মানসিক ৰোগৰ প্ৰতিৰোধ কৰা।
- সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ ঘটোৱা।
- আৱেগিক স্থিৰতা প্ৰদান কৰা।
- সামাজিক সমন্বয় বৃদ্ধি কৰা।
- অসমাযোজন (Maladjustment) দূৰ কৰা।
- আত্ম-উপলব্ধি (Self-realization)ৰ পথ প্ৰশস্ত কৰা।
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষণ
- আত্ম-জ্ঞান আৰু আত্ম-গ্ৰহণযোগ্যতা।
- আৱেগিক পৰিপক্কতা আৰু স্থিৰতা।
- বাস্তৱতাবোধ আৰু সঠিক বিচাৰ-বুদ্ধি।
- দায়িত্ববোধ আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠা।
- সামাজিক সমন্বয় ক্ষমতা।
- সমস্যা সমাধান কৰাৰ ক্ষমতা।
- স্বাস্থ্যকৰ আৱেগিক প্ৰকাশ।
- উদ্দেশ্যপূৰ্ণ জীৱনৰ ধাৰণা।
অসমাযোজন (Maladjustment)
অসমাযোজন হ’ল এনে এক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজকে পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাব নোৱাৰে। এই অৱস্থাত ব্যক্তিৰ চাহিদা আৰু পৰিৱেশৰ মাজত ভাৰসাম্য নাথাকে। অসমাযোজনৰ লক্ষণসমূহ হ’ল— উদ্বেগ, ভয়, হতাশা, আক্ৰমণাত্মক আচৰণ, মিছা কথা কোৱা, বিদ্যালয়ৰ পৰা পলোৱা, একাকীত্ব আৰু আবেগিক অস্থিৰতা।
ভাবমূলক সংঘাত আৰু দ্বন্দ্ব (Conflict)
ভাবমূলক সংঘাত হৈছে এনে এক মানসিক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিৰ মনত একে সময়তে দুটা বা ততোধিক বিৰোধী চাহিদা, ইচ্ছা বা প্ৰৱণতা সক্ৰিয় হৈ থাকে। কাৰ্ট লেউইনৰ মতে, দ্বন্দ্ব মূলতঃ চাৰি প্ৰকাৰৰ—
- আকৰ্ষণ-আকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব (Approach-Approach Conflict): দুটা ইতিবাচক লক্ষ্যৰ মাজত এটা বাছনি কৰিব লগা পৰিস্থিতি।
- বিকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব (Avoidance-Avoidance Conflict): দুটা নেতিবাচক বিকল্পৰ মাজত এটা বাছিব লগা পৰিস্থিতি।
- আকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব (Approach-Avoidance Conflict): এটা লক্ষ্যৰ ভিতৰতে ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক উভয় দিশ থকা পৰিস্থিতি।
- দ্বৈত আকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব (Double Approach-Avoidance Conflict): দুটা লক্ষ্যৰ প্ৰতিটোৰে ভাল আৰু বেয়া দিশ থকা পৰিস্থিতি।
কুণ্ঠা (Frustration)
কুণ্ঠা হৈছে এনে এক আৱেগিক অৱস্থা যেতিয়া ব্যক্তিৰ লক্ষ্য বা চাহিদাৰ পথত কোনো এক বাধা উপস্থিত হয় আৰু সেই চাহিদা পূৰণ নহয়। কুণ্ঠাৰ উৎস হিচাপে— ব্যক্তিগত অসামৰ্থ্য, পৰিৱেশৰ বাধা, সামাজিক নিষেধাজ্ঞা, আৰ্থিক সমস্যা আদিক উল্লেখ কৰিব পাৰি। দীৰ্ঘস্থায়ী কুণ্ঠাই ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিনষ্ট কৰে।
চিন্তা বা উদ্বেগ (Anxiety)
চিন্তা বা উদ্বেগ হৈছে এনে এক অস্পষ্ট ভয়ৰ অনুভূতি য’ত ভয়ৰ কাৰণ স্পষ্টভাৱে জনা নাযায়। ই ভৱিষ্যতে সম্ভাৱ্য বিপদ বা অনিশ্চিত পৰিস্থিতিৰ আশংকাৰ ফলত সৃষ্টি হয়। চিন্তা মুখ্যতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ— বাস্তৱিক চিন্তা (Reality Anxiety), স্নায়ৱিক চিন্তা (Neurotic Anxiety) আৰু নৈতিক চিন্তা (Moral Anxiety)।
প্ৰতিৰক্ষা কৌশল (Defence Mechanisms)
চিগমাণ্ড ফ্ৰয়দে উদ্ভাৱন কৰা ধাৰণা অনুসৰি, প্ৰতিৰক্ষা কৌশল হৈছে অচেতন মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে চিন্তা, কুণ্ঠা আৰু সংঘাতৰ পৰা নিজকে সুৰক্ষিত ৰাখে। মুখ্য প্ৰতিৰক্ষা কৌশলসমূহ হ’ল—
- দমন (Repression): অপ্ৰীতিকৰ চিন্তা, ইচ্ছা বা স্মৃতিক অচেতন মনত ঠেলি দিয়া।
- যুক্তিকৰণ (Rationalization): নিজৰ ব্যৰ্থতা বা ভুল আচৰণৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য যুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰা।
- প্ৰক্ষেপণ (Projection): নিজৰ দোষ বা দুৰ্বলতা আনৰ ওপৰত আৰোপ কৰা।
- উদাত্তীকৰণ (Sublimation): অগ্ৰহণযোগ্য চাহিদাক সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য কাৰ্যত পৰিৱৰ্তন কৰা।
- ক্ষতিপূৰণ (Compensation): এটা ক্ষেত্ৰৰ দুৰ্বলতা আন এটা ক্ষেত্ৰৰ সাফল্যৰে পূৰণ কৰা।
- একাত্মীকৰণ (Identification): নিজকে আন কোনো ব্যক্তি বা গোটৰ সৈতে একাত্ম অনুভৱ কৰা।
- প্ৰত্যাৱৰ্তন (Regression): চাপৰ সন্মুখীন হলে অপৰিপক্ক বা শিশুসুলভ আচৰণলৈ ঘূৰি যোৱা।
- স্থানান্তৰণ (Displacement): এটা বস্তু বা ব্যক্তিৰ প্ৰতি থকা আৱেগ আনৰ ওপৰত প্ৰকাশ কৰা।
বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ ভূমিকা
বিদ্যালয় হৈছে শিশুৰ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষা পদ্ধতি, শৃংখলা, সহপাঠী আৰু শিক্ষকৰ আচৰণ — এই সকলোবোৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। বিদ্যালয়ত স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ, গণতান্ত্ৰিক শৃংখলা, সঠিক নিৰ্দেশনা, খেল-ধেমালি আৰু সহপাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপৰ ব্যৱস্থাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশ ঘটায়।
শিক্ষকৰ ভূমিকা
- ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য অনুসৰি ব্যৱহাৰ কৰা।
- স্নেহ, সহানুভূতি আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰে শিক্ষাদান কৰা।
- আৱেগিক সমস্যা চিনাক্ত কৰি যথাযথ নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা।
- গণতান্ত্ৰিক শ্ৰেণী পৰিৱেশ গঢ় দিয়া।
- উৎসাহ, প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰৰ যথাযথ ব্যৱহাৰ কৰা।
- আত্ম-অভিব্যক্তিৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।
- মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ মূলনীতিসমূহ নিজৰ আচৰণত প্ৰতিফলিত কৰা।
Summary (English)
This chapter introduces the concept of Mental Health and Mental Hygiene under ASSEB Class 12 Education. Mental health refers to a state of emotional, psychological and social well-being where a person realizes their potential, copes with normal stresses of life, works productively and contributes to society. Mental hygiene is the branch of psychology concerned with preserving and promoting mental health and preventing mental disorders. The chapter discusses signs of good mental health, maladjustment, conflict (approach-approach, avoidance-avoidance, approach-avoidance, double approach-avoidance), frustration and anxiety. It also explains Freud’s defence mechanisms — Repression, Rationalization, Projection, Sublimation, Compensation, Identification, Regression and Displacement — through which individuals unconsciously protect themselves from anxiety. Finally, the role of the school environment and teachers in nurturing students’ mental health is highlighted.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ১। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক মানসিক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৱেগ, চিন্তা আৰু আচৰণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখি পৰিৱেশৰ সৈতে সঠিক সমন্বয় ৰক্ষা কৰি ফলপ্ৰসূভাৱে জীৱন যাপন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। মানসিক স্বাস্থ্যবিধি কি?
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্যবিধি হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ সেই শাখা যিয়ে মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ, উন্নয়ন আৰু মানসিক ৰোগৰ প্ৰতিৰোধৰ পদ্ধতি আৰু নীতিসমূহ আলোচনা কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। অসমাযোজন (Maladjustment) কি?
উত্তৰঃ অসমাযোজন হ’ল এনে এক মানসিক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ চাহিদা আৰু পৰিৱেশৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ ব্যৰ্থ হয়।
প্ৰশ্ন ৪। কুণ্ঠা (Frustration) কি?
উত্তৰঃ কুণ্ঠা হৈছে এনে এক আৱেগিক অৱস্থা যেতিয়া ব্যক্তিৰ চাহিদা বা লক্ষ্যৰ পথত বাধা উপস্থিত হয় আৰু সেই চাহিদা পূৰণ নহয়।
প্ৰশ্ন ৫। চিন্তা বা উদ্বেগ (Anxiety) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ চিন্তা হৈছে এনে এক অস্পষ্ট ভয়ৰ অনুভূতি য’ত ভৱিষ্যতে সম্ভাৱ্য বিপদ বা অনিশ্চিত পৰিস্থিতিৰ আশংকাত ব্যক্তি অস্থিৰ হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰতিৰক্ষা কৌশল কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা কৌশল হৈছে অচেতন মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে চিন্তা, কুণ্ঠা আৰু সংঘাতৰ পৰা নিজৰ অহংক সুৰক্ষিত ৰাখে। ফ্ৰয়দে এই ধাৰণা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। দ্বন্দ্বৰ (Conflict) প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানী কাৰ্ট লেউইনে (Kurt Lewin) দ্বন্দ্বৰ চাৰি প্ৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ৮। মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ লক্ষ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ মুখ্য লক্ষ্যসমূহ হ’ল—
- মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন কৰা।
- মানসিক ৰোগ আৰু অসমাযোজনৰ প্ৰতিৰোধ কৰা।
- সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু সুসংহত ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ ঘটোৱা।
- আৱেগিক স্থিৰতা আৰু সামাজিক সমন্বয় বৃদ্ধি কৰা।
- আত্ম-উপলব্ধি আৰু আত্ম-প্ৰকাশৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা।
- মানসিক ব্যাধিৰ প্ৰাৰম্ভিক চিনাক্তকৰণ আৰু চিকিৎসা।
প্ৰশ্ন ৯। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল—
- আত্ম-জ্ঞান আৰু আত্ম-গ্ৰহণযোগ্যতা।
- আৱেগিক পৰিপক্কতা।
- বাস্তৱতাবোধ আৰু সঠিক বিচাৰ-বুদ্ধি।
- সামাজিক সমন্বয় ক্ষমতা।
- সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা।
- দায়িত্ববোধ আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠা।
- উদ্দেশ্যপূৰ্ণ জীৱন যাপনৰ মনোভাৱ।
প্ৰশ্ন ১০। অসমাযোজনৰ লক্ষণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ অসমাযোজনৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল—
- অতিৰিক্ত উদ্বেগ আৰু ভয়।
- আক্ৰমণাত্মক আচৰণ।
- মিছা কথা কোৱা আৰু চুৰি কৰা।
- বিদ্যালয়ৰ পৰা পলোৱা।
- আবেগিক অস্থিৰতা আৰু হীনমন্যতা।
- একাকীত্ব আৰু সামাজিক বিচ্ছিন্নতা।
- কাৰ্যক্ষেত্ৰত আগ্ৰহহীনতা।
প্ৰশ্ন ১১। দ্বন্দ্বৰ চাৰি প্ৰকাৰ কি কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্ট লেউইনৰ মতে দ্বন্দ্ব চাৰি প্ৰকাৰৰ—
- আকৰ্ষণ-আকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব: দুটা ইতিবাচক বিকল্পৰ মাজত বাছনিৰ পৰিস্থিতি। উদাহৰণ — দুটা ভাল চাকৰিৰ মাজত এটা বাছনি কৰা।
- বিকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব: দুটা নেতিবাচক বিকল্পৰ মাজত বাছনি। উদাহৰণ — পঢ়াৰ দায়িত্ব আৰু শাস্তিৰ ভয়।
- আকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব: এটা লক্ষ্যৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক উভয় দিশ। উদাহৰণ — মিঠাই খাবলৈ ইচ্ছা কিন্তু স্বাস্থ্যহানিৰ ভয়।
- দ্বৈত আকৰ্ষণ-বিকৰ্ষণ দ্বন্দ্ব: দুটা লক্ষ্যৰে ভাল-বেয়া দুয়ো দিশ। উদাহৰণ — দুটা চাকৰিৰ মাজত বাছনি, প্ৰতিটোৰে ভাল-বেয়া দিশ আছে।
প্ৰশ্ন ১২। কুণ্ঠাৰ উৎসসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ কুণ্ঠাৰ মুখ্য উৎসসমূহ হ’ল—
- ব্যক্তিগত উৎস: শাৰীৰিক দুৰ্বলতা, বুদ্ধিৰ ঘাটতি, ব্যক্তিগত অসামৰ্থ্য।
- পৰিৱেশগত উৎস: দাৰিদ্ৰ্য, প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়, যোগাযোগৰ অভাৱ।
- সামাজিক উৎস: সামাজিক নিষেধাজ্ঞা, পৰম্পৰা, বৈষম্য।
- সাংঘৰ্ষিক উৎস: ভিতৰৰ দ্বন্দ্ব, পৰস্পৰ-বিৰোধী চাহিদা।
প্ৰশ্ন ১৩। চিন্তাৰ প্ৰকাৰভেদ লিখা।
উত্তৰঃ ফ্ৰয়দৰ মতে চিন্তা তিনি প্ৰকাৰৰ—
- বাস্তৱিক চিন্তা (Reality Anxiety): বাহ্যিক জগতৰ বাস্তৱ বিপদৰ পৰা সৃষ্ট চিন্তা।
- স্নায়ৱিক চিন্তা (Neurotic Anxiety): অচেতন মনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত চাহিদাৰ পৰা সৃষ্ট ভয়।
- নৈতিক চিন্তা (Moral Anxiety): বিবেক বা অধি-অহং (Super-ego)ৰ পৰা সৃষ্ট অপৰাধবোধ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type)
প্ৰশ্ন ১৪। প্ৰতিৰক্ষা কৌশল কি? ইয়াৰ মুখ্য প্ৰকাৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা কৌশল হৈছে অচেতন মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে চিন্তা, কুণ্ঠা আৰু সংঘাতৰ পৰা নিজৰ অহংক (Ego) সুৰক্ষিত ৰাখে। চিগমাণ্ড ফ্ৰয়দে এই ধাৰণা প্ৰথমে আগবঢ়াইছিল আৰু পিছত তেওঁৰ জীয়েক আনা ফ্ৰয়দে ইয়াৰ বিতং বিশ্লেষণ কৰিছিল। মুখ্য প্ৰতিৰক্ষা কৌশলসমূহ হ’ল—
- দমন (Repression): অপ্ৰীতিকৰ চিন্তা, ইচ্ছা বা স্মৃতিক অচেতন মনত ঠেলি দিয়া। উদাহৰণ — শৈশৱৰ বেদনাদায়ক ঘটনা পাহৰি যোৱা।
- যুক্তিকৰণ (Rationalization): নিজৰ ব্যৰ্থতাৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য কাৰণ দেখুৱা। উদাহৰণ — পৰীক্ষাত অনুত্তীৰ্ণ হৈ “প্ৰশ্ন কঠিন আছিল” বুলি কোৱা।
- প্ৰক্ষেপণ (Projection): নিজৰ দোষ আনৰ ওপৰত আৰোপ কৰা। উদাহৰণ — নিজে আলস্য দেখুৱাই আনক “তুমি আলসুৱা” বুলি কোৱা।
- উদাত্তীকৰণ (Sublimation): অগ্ৰহণযোগ্য চাহিদাক সামাজিক উপযোগী কাৰ্যত পৰিৱৰ্তিত কৰা। উদাহৰণ — আক্ৰমণাত্মক প্ৰৱণতাক ক্ৰীড়াত নিয়োজিত কৰা।
- ক্ষতিপূৰণ (Compensation): এক ক্ষেত্ৰৰ দুৰ্বলতা আন এক ক্ষেত্ৰৰ সফলতাৰে পূৰণ। উদাহৰণ — পঢ়াত দুৰ্বল ছাত্ৰই সংগীতত পাৰ্গত হোৱা।
- একাত্মীকৰণ (Identification): আন কোনো সফল ব্যক্তিৰ সৈতে নিজকে একাত্ম অনুভৱ কৰা। উদাহৰণ — শিশুৱে পিতৃৰ আচৰণ অনুকৰণ কৰা।
- প্ৰত্যাৱৰ্তন (Regression): চাপৰ সন্মুখীন হলে শিশুসুলভ আচৰণলৈ ঘূৰি যোৱা। উদাহৰণ — প্ৰাপ্তবয়স্কই কান্দি দিয়া।
- স্থানান্তৰণ (Displacement): এক ব্যক্তিৰ প্ৰতি থকা ক্ৰোধ আন কোনো নিৰীহ ব্যক্তিৰ ওপৰত প্ৰকাশ। উদাহৰণ — অফিচৰ পৰা ক্ৰোধ লৈ ঘৰৰ লোকৰ ওপৰত উগাৰ দিয়া।
প্ৰশ্ন ১৫। বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিদ্যালয় হৈছে শিশুৰ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে দিনৰ এক উল্লেখযোগ্য সময় বিদ্যালয়ত কটায়; সেয়ে বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ ভূমিকা অপৰিসীম। ইয়াৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
- স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ: পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন, খোলা-মেলা শ্ৰেণীকোঠা, পৰ্যাপ্ত আলো-বতাহ আৰু ক্ৰীড়াংগন।
- উপযুক্ত পাঠ্যক্ৰম: ছাত্ৰৰ বয়স, আগ্ৰহ আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম প্ৰণয়ন।
- গণতান্ত্ৰিক শৃংখলা: ভয় বা শাস্তিৰ সলনি স্বপ্ৰৱৰ্তিত শৃংখলা গঢ় তোলা।
- সঠিক নিৰ্দেশনা সেৱা: শৈক্ষিক, বৃত্তিমূলক আৰু ব্যক্তিগত নিৰ্দেশনাৰ ব্যৱস্থা।
- সহপাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপ: খেল-ধেমালি, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, NSS, NCC আদিৰ যোগেদি ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ।
- মূল্যাংকন পদ্ধতি: অতি কঠোৰ পৰীক্ষাৰ সলনি ধাৰাবাহিক মূল্যাংকন।
- পৰামৰ্শ আৰু চিকিৎসা সেৱা: মানসিক সমস্যাত ভোগা ছাত্ৰৰ বাবে পৰামৰ্শদাতাৰ ব্যৱস্থা।
- অভিভাৱক-শিক্ষক সম্পৰ্ক: অভিভাৱকৰ সৈতে নিয়মীয়া যোগাযোগ ৰক্ষা।
প্ৰশ্ন ১৬। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশত শিক্ষকৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষক হৈছে ছাত্ৰৰ দ্বিতীয় পিতৃ। ছাত্ৰৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নত শিক্ষকৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিক্ষকৰ মুখ্য কৰ্তব্যসমূহ হ’ল—
- প্ৰতিজন ছাত্ৰৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰি সেই অনুসৰি আচৰণ কৰা।
- স্নেহ, সহানুভূতি আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰে শিক্ষাদান কৰা।
- ছাত্ৰৰ আৱেগিক সমস্যা চিনাক্ত কৰি যথাযথ নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা।
- গণতান্ত্ৰিক শ্ৰেণী পৰিৱেশ গঢ় তোলা।
- উৎসাহ, প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰৰ যথাযথ ব্যৱহাৰ কৰা।
- আত্ম-অভিব্যক্তিৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।
- শাৰীৰিক আৰু মানসিক শাস্তিৰ পৰা বিৰত থকা।
- নিজে মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু আদৰ্শ আচৰণৰ অধিকাৰী হোৱা।
- ছাত্ৰৰ পৰিয়ালৰ সৈতে যোগাযোগ ৰক্ষা কৰা।
- মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ মূলনীতিসমূহ শিক্ষাদানত প্ৰয়োগ কৰা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিধিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এক অৱস্থা যিটো ব্যক্তিৰ আৱেগিক, মনস্তাত্ত্বিক আৰু সামাজিক কুশলতাৰ পৰিচায়ক। কিন্তু মানসিক স্বাস্থ্যবিধি হৈছে সেই বিজ্ঞান বা শাখা যিয়ে মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ পদ্ধতি আৰু নীতি আলোচনা কৰে। অৰ্থাৎ মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে লক্ষ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিধি হৈছে সেই লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ মাধ্যম।
প্ৰশ্ন ২। কুণ্ঠাই ব্যক্তিৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘস্থায়ী কুণ্ঠাই ব্যক্তিৰ ওপৰত নিম্নলিখিত প্ৰভাৱ পেলায়—
- আক্ৰমণাত্মক আচৰণৰ বিকাশ।
- হীনমন্যতা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱ।
- আবেগিক অস্থিৰতা।
- মানসিক বিকৃতি আৰু স্নায়ৱিক ৰোগৰ সৃষ্টি।
- সামাজিক অসমাযোজন।
- আত্মহত্যাৰ প্ৰৱণতা (চৰম ক্ষেত্ৰত)।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰতিৰক্ষা কৌশলৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা কৌশলে ব্যক্তিক অস্থায়ীভাৱে চিন্তা, কুণ্ঠা আৰু সংঘাতৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ই অহংৰ অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰে আৰু ব্যক্তিক আৱেগিক ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিবলৈ সহায় কৰে। কিন্তু ইয়াৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে বাস্তৱতাৰ পৰা পলায়ন আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিকৃতি ঘটাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বিদ্যালয়ত মানসিক স্বাস্থ্য সমস্যা সৃষ্টি কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বিদ্যালয়ত ছাত্ৰৰ মানসিক স্বাস্থ্য সমস্যা সৃষ্টি কৰা মুখ্য কাৰকসমূহ হ’ল—
- অতিৰিক্ত পাঠ্যৰ বোজা।
- কঠোৰ আৰু একনায়কত্ববাদী শৃংখলা।
- অনুপযুক্ত শিক্ষা পদ্ধতি।
- শিক্ষকৰ অসহযোগী আচৰণ।
- শাৰীৰিক বা মানসিক শাস্তি।
- সহপাঠীৰ পৰা চাপ।
- পৰীক্ষাৰ ভয়।
- অপৰ্যাপ্ত অৱকাঠামো আৰু অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ।
প্ৰশ্ন ৫। চিন্তা আৰু ভয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ভয়ৰ স্পষ্ট কাৰণ থাকে আৰু ই বাস্তৱ বস্তু বা পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া। কিন্তু চিন্তা বা উদ্বেগৰ স্পষ্ট কাৰণ নাথাকে আৰু ই অস্পষ্ট ভৱিষ্যতৰ আশংকাৰ ফলত সৃষ্ট। ভয় সাধাৰণতে স্বল্পস্থায়ী আৰু চিন্তা দীৰ্ঘস্থায়ী হ’ব পাৰে।
প্ৰতিৰক্ষা কৌশল তালিকা (Defence Mechanisms Table)
| প্ৰতিৰক্ষা কৌশল | ইংৰাজী নাম | বৰ্ণনা | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| দমন | Repression | অপ্ৰীতিকৰ চিন্তা/স্মৃতিক অচেতন মনত ঠেলি দিয়া | শৈশৱৰ বেদনাদায়ক ঘটনা পাহৰি যোৱা |
| যুক্তিকৰণ | Rationalization | নিজৰ ব্যৰ্থতাৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য কাৰণ দেখুৱা | “আঙুৰ টেঙা” — পাব নোৱাৰি অপাকৈ আছিল কোৱা |
| প্ৰক্ষেপণ | Projection | নিজৰ দোষ আনৰ ওপৰত আৰোপ কৰা | নিজে মিছা কৈ আনক “মিছলীয়া” বুলি কোৱা |
| উদাত্তীকৰণ | Sublimation | অগ্ৰহণযোগ্য চাহিদাক সামাজিক কাৰ্যত পৰিৱৰ্তন | আক্ৰমণাত্মক প্ৰৱণতাক বক্সিঙত প্ৰকাশ |
| ক্ষতিপূৰণ | Compensation | এক ক্ষেত্ৰৰ দুৰ্বলতা আন ক্ষেত্ৰৰ সফলতাৰে পূৰণ | পঢ়াত দুৰ্বল ছাত্ৰই খেলত পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাই |
| একাত্মীকৰণ | Identification | আন ব্যক্তিৰ সৈতে নিজকে একাত্ম অনুভৱ কৰা | শিশুৱে পিতৃৰ আচৰণ অনুকৰণ কৰা |
| প্ৰত্যাৱৰ্তন | Regression | চাপৰ সময়ত শিশুসুলভ আচৰণলৈ ঘূৰি যোৱা | প্ৰাপ্তবয়স্কই কান্দি দিয়া |
| স্থানান্তৰণ | Displacement | এক ব্যক্তিৰ প্ৰতি থকা আৱেগ আনৰ ওপৰত প্ৰকাশ | অফিচৰ ক্ৰোধ ঘৰৰ লোকৰ ওপৰত উগাৰ |
আশাকৰোঁ, ASSEB Class 12 Education-ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিধি”ৰ এই সমাধানসমূহ আপোনালোকৰ HS পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC GURU-ৰ অন্যান্য পৃষ্ঠাসমূহ চাওক।