Class 12 Education Chapter 5(B) — মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ইয়াত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ)ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ শিক্ষা বিজ্ঞান বিষয়ৰ পঞ্চম অধ্যায়ৰ (খ) অংশ “মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিছোঁ। শিক্ষাৰ্থীসকলে বছৰেকীয়া পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ, পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নবোৰ ভালদৰে অধ্যয়ন কৰিব পাৰে।
সাৰাংশ
মনোযোগৰ অৰ্থ
মনোযোগ (Attention) হৈছে এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ সহায়ত আমি আমাৰ চেতনাক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তু, ঘটনা বা ভাবৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰোঁ। ইয়াৰ যোগেদি ব্যক্তিৰ মন স্পষ্ট হয় আৰু কাৰ্যত একাগ্ৰতা অহাৰ ফলত শিকন প্ৰক্ৰিয়া সফল হয়।
সংজ্ঞা:
- উইলিয়াম জেমছ (William James): “মনোযোগ হৈছে একে সময়তে সম্ভাৱ্য কেইবাটাও বস্তু বা চিন্তাৰ মাজৰ পৰা এটাক স্পষ্ট আৰু জীৱন্ত ৰূপত মনে গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।”
- ৰছ (Ross): “মনোযোগ হৈছে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি কোনো এটা বিষয়বস্তুক চেতনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ আনি দিয়া হয়।”
- ডামবিল (Dumville): “মনোযোগ হৈছে চেতনাক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰা প্ৰক্ৰিয়া।”
মনোযোগৰ বৈশিষ্ট্য
- মনোযোগ এক নিৰ্বাচনমূলক প্ৰক্ৰিয়া।
- মনোযোগ পৰিৱৰ্তনশীল আৰু চঞ্চল।
- মনোযোগৰ এক সংকীৰ্ণ পৰিসৰ আছে।
- মনোযোগ জ্ঞানমূলক, ভাৱমূলক আৰু ক্ৰিয়ামূলক প্ৰক্ৰিয়া।
- মনোযোগ সদায় কোনো এটা উদ্দেশ্য বা লক্ষ্যৰ ফালে নিৰ্দেশিত।
- মনোযোগৰ ফলত শাৰীৰিক সাজোন (bodily adjustment) ঘটে।
- মনোযোগে স্পষ্ট প্ৰত্যক্ষীকৰণত সহায় কৰে।
মনোযোগৰ প্ৰকাৰ
মনোযোগ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — ঐচ্ছিক মনোযোগ (Voluntary Attention) আৰু অনৈচ্ছিক মনোযোগ (Non-Voluntary/Involuntary Attention)।
- ঐচ্ছিক মনোযোগ: ইচ্ছাশক্তি আৰু সচেতন প্ৰচেষ্টাৰ যোগেদি দিয়া মনোযোগ। যেনে — পৰীক্ষাৰ বাবে কঠিন অংক সমাধান কৰাৰ সময়ত দিয়া মনোযোগ। ইয়াক আকৌ ইচ্ছাকৃত (Implicit) আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত-ইচ্ছাকৃত (Explicit) বুলি দুভাগত ভগাব পাৰি।
- অনৈচ্ছিক মনোযোগ: ইচ্ছাশক্তি অবিহনে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে দিয়া মনোযোগ। যেনে — হঠাৎ বিদ্যুৎ চমকৰ ফালে মন যোৱা। ইয়াক সহজাত (Enforced) আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত (Spontaneous) বুলি দুভাগত ভগাব পাৰি।
- সাধাৰণ মনোযোগ (Habitual Attention): অভ্যাসৰ বশতঃ দিয়া মনোযোগ — যেনে দৈনিক বাতৰি কাকত পঢ়োতে দিয়া মনোযোগ।
মনোযোগৰ বিভাজন (Distraction of Attention)
মনোযোগৰ বিভাজন বা বিচ্ছিন্নতা হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিৰ মনোযোগ লক্ষ্যবস্তুৰ পৰা আতৰি বাহিৰৰ অপ্ৰাসংগিক উদ্দীপকলৈ গতি কৰে। ইয়াক “Distraction” বা “Division of Attention” বুলিও কোৱা হয়। ক্লাছৰূমত ছাত্ৰৰ মনোযোগৰ বিভাজন ঘটিলে শিকন প্ৰক্ৰিয়া ব্যাহত হয়। বিভাজনৰ কাৰক হ’ল — পৰিৱেশৰ গোলমাল, অনাকৰ্ষণীয় পাঠদান পদ্ধতি, শাৰীৰিক ক্লান্তি, মানসিক উদ্বেগ আৰু আগ্ৰহৰ অভাৱ।
মনোযোগ আকৰ্ষণৰ কাৰক
মনোযোগ আকৰ্ষণৰ কাৰকসমূহক দুভাগত ভগাব পাৰি — বাহ্যিক/বস্তুনিষ্ঠ কাৰক আৰু আভ্যন্তৰীণ/আত্মনিষ্ঠ কাৰক।
ক) বাহ্যিক কাৰক (External / Objective Factors):
- তীব্ৰতা (Intensity): উজ্জ্বল পোহৰ, উচ্চ শব্দ আদি তীব্ৰ উদ্দীপকে সহজে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- আকাৰ (Size): ডাঙৰ বস্তুৱে সৰু বস্তুতকৈ অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- গতি (Movement): চলন্ত বস্তুৱে স্থিৰ বস্তুতকৈ বেছি মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- পৰিৱৰ্তন (Change): পৰিৱেশত হঠাৎ পৰিৱৰ্তন ঘটিলে মনোযোগ আকৰ্ষিত হয়।
- পুনৰাবৃত্তি (Repetition): একে উদ্দীপকৰ বাৰে বাৰে আবৃত্তিয়ে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- বৈপৰীত্য (Contrast): পাৰ্থক্য বা বিপৰীত উদ্দীপকে সহজে মনোযোগ আকৰ্ষিত কৰে। যেনে — কলা ফলকত বগা চকৰে লিখা।
- অভিনৱত্ব (Novelty): নতুন বা অসাধাৰণ বস্তুৱে মন আকৰ্ষণ কৰে।
- স্থান (Location): বিজ্ঞাপনৰ ক্ষেত্ৰত পৃষ্ঠাৰ ওপৰৰ অংশ বেছি দৃষ্টিগোচৰ হয়।
খ) আভ্যন্তৰীণ কাৰক (Internal / Subjective Factors):
- আগ্ৰহ (Interest): যিবোৰ বস্তুৰ প্ৰতি ব্যক্তিৰ আগ্ৰহ আছে, সেইবোৰে সহজে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- আৱশ্যকতা (Need): আমাৰ মৌলিক আৱশ্যকতাৰ লগত জড়িত উদ্দীপকে দ্ৰুত মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
- মনোভাৱ (Attitude): ব্যক্তিৰ মানসিক ধাৰণা আৰু দৃষ্টিভংগীয়ে মনোযোগৰ ক্ষেত্ৰ নিৰ্দ্ধাৰণ কৰে।
- অভ্যাস (Habit): পূৰ্বৰ অভ্যাসৰ ফলত গঢ় লোৱা ক্ৰিয়া-কৰ্মৰ প্ৰতি মনোযোগ স্বতঃস্ফূৰ্ত হয়।
- আবেগ আৰু প্ৰেৰণা (Emotion & Motive): আবেগিক পৰিস্থিতি আৰু প্ৰেৰণাই মনোযোগ গভীৰ কৰে।
- মানসিক প্ৰস্তুতি (Mental Set): মানসিক প্ৰস্তুতি থাকিলে নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপকৰ ফালে মন সহজে আকৰ্ষিত হয়।
আগ্ৰহৰ অৰ্থ
আগ্ৰহ (Interest) হৈছে এনে এক মানসিক প্ৰৱণতা যিয়ে ব্যক্তিক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তু, ক্ৰিয়া বা ভাৱৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰে আৰু সেইটোৰ ওপৰত মনোযোগ ৰাখিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
সংজ্ঞা:
- মেক্ডুগেল (McDougall): “আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে কাৰ্যত প্ৰকাশিত আগ্ৰহ।”
- ৰছ (Ross): “আগ্ৰহ হৈছে এক ৰাজহুৱা প্ৰৱণতা যিয়ে কোনো বস্তু বা ক্ৰিয়াৰ প্ৰতি মন আকৰ্ষিত কৰে।”
- ডিউই (John Dewey): “আগ্ৰহ হৈছে ব্যক্তিৰ আত্ম আৰু বস্তুৰ মাজৰ এক একাত্মতাৰ অনুভূতি।”
আগ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্য
- আগ্ৰহ এক জন্মগত আৰু অৰ্জিত প্ৰৱণতা।
- আগ্ৰহ মনোযোগৰ মূল ভিত্তি।
- আগ্ৰহ আবেগমূলক — ই আনন্দ আৰু সন্তুষ্টিৰ অনুভূতি প্ৰদান কৰে।
- আগ্ৰহ গতিশীল — ই বয়স, পৰিৱেশ আৰু অভিজ্ঞতাৰ লগত পৰিৱৰ্তিত হয়।
- আগ্ৰহ ক্ৰিয়াত্মক — ই ব্যক্তিক কোনো কাৰ্যত নিয়োজিত হ’বলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
- আগ্ৰহ লক্ষ্য-নিৰ্দেশিত আৰু উদ্দেশ্যমূলক।
আগ্ৰহৰ প্ৰকাৰ
- সহজাত আগ্ৰহ (Innate / Natural Interest): জন্মৰ লগে লগে অহা আগ্ৰহ — যেনে শিশুৰ খেলৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, খাদ্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, কৌতুহল আদি।
- অৰ্জিত আগ্ৰহ (Acquired / Derived Interest): পৰিৱেশ, শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ যোগেদি অৰ্জিত আগ্ৰহ — যেনে সাহিত্য, সংগীত, খেল আদিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ।
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ সম্পৰ্ক
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ পৰস্পৰ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। মেক্ডুগেলৰ মতে — “আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে কাৰ্যত প্ৰকাশিত আগ্ৰহ।” য’ত আগ্ৰহ আছে তাত মনোযোগ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে আহে। শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ থকা বিষয়ত সি একাগ্ৰচিত্তে মনোযোগ দিয়ে; আনহাতে আগ্ৰহ নথকা বিষয়ত মনোযোগ দিবলৈ ইচ্ছাশক্তি প্ৰয়োগ কৰিব লগা হয়।
শিক্ষাত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ প্ৰয়োগ
- শিক্ষকে পাঠ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে ছাত্ৰছাত্ৰীৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিব লাগে।
- পাঠদান পদ্ধতি আকৰ্ষণীয়, বৈচিত্ৰপূৰ্ণ আৰু সক্ৰিয় হ’ব লাগে।
- শিকনৰ সামগ্ৰী (Teaching Aids) ব্যৱহাৰে মনোযোগ ধৰি ৰাখিবলৈ সহায় কৰে।
- ছাত্ৰৰ আগ্ৰহ আৰু আৱশ্যকতাৰ ভিত্তিত পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
- ক্লাছৰূমৰ পৰিৱেশ শান্ত আৰু বিভাজনমুক্ত হ’ব লাগে।
- উৎসাহ, প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰে আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।
- শিক্ষকে ছাত্ৰৰ সহজাত আগ্ৰহক অৰ্জিত আগ্ৰহলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিব লাগে।
Summary (English)
This chapter of Class 12 Education for ASSEB explains Attention and Interest — two crucial concepts in the learning process. Attention is a selective mental process of focusing consciousness on a specific stimulus, classified as voluntary, non-voluntary and habitual. Distraction occurs when attention shifts away from the intended object. External factors (intensity, size, movement, change, repetition, contrast, novelty) and internal factors (interest, need, attitude, habit, emotion, mental set) determine attention. Interest, defined by McDougall as “latent attention,” is the mental tendency that draws a person towards an object; it may be innate or acquired. Attention and interest are mutually dependent and teachers must use this relationship to design lessons that are engaging, varied and learner-centred for effective classroom teaching.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মনোযোগ মানে কি?
উত্তৰঃ মনোযোগ হৈছে এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে নিজৰ চেতনাক একে সময়তে উপস্থিত থকা বহু উদ্দীপকৰ মাজৰ পৰা যিকোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তু, ভাৱ বা ক্ৰিয়াৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰে। উইলিয়াম জেমছৰ মতে — “মনোযোগ হৈছে একে সময়তে সম্ভাৱ্য কেইবাটাও বস্তু বা চিন্তাৰ মাজৰ এটাক স্পষ্ট আৰু জীৱন্ত ৰূপত গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।”
প্ৰশ্ন ২: মনোযোগৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মনোযোগৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (১) ই নিৰ্বাচনমূলক প্ৰক্ৰিয়া, (২) ই পৰিৱৰ্তনশীল আৰু চঞ্চল, (৩) ইয়াৰ পৰিসৰ সংকীৰ্ণ, (৪) ই জ্ঞান, ভাৱ আৰু ক্ৰিয়াত্মক প্ৰক্ৰিয়া, (৫) ই উদ্দেশ্যমূলক, (৬) ই শাৰীৰিক সাজোন আনে আৰু (৭) ই স্পষ্ট প্ৰত্যক্ষীকৰণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: মনোযোগৰ প্ৰকাৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মনোযোগ মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ — (ক) ঐচ্ছিক মনোযোগ: ইচ্ছাশক্তি প্ৰয়োগ কৰি দিয়া মনোযোগ; যেনে পৰীক্ষাৰ বাবে অধ্যয়ন। ইয়াক ইচ্ছাকৃত আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত-ইচ্ছাকৃত বুলি ভাগ কৰিব পাৰি। (খ) অনৈচ্ছিক মনোযোগ: ইচ্ছা অবিহনে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে দিয়া মনোযোগ; যেনে হঠাৎ শব্দৰ ফালে মন যোৱা। (গ) সাধাৰণ বা অভ্যাসগত মনোযোগ: অভ্যাসৰ বশতঃ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে দিয়া মনোযোগ; যেনে দৈনিক প্ৰাৰ্থনা কৰাৰ সময়ত দিয়া মনোযোগ।
প্ৰশ্ন ৪: মনোযোগ আকৰ্ষণৰ বাহ্যিক কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মনোযোগ আকৰ্ষণৰ বাহ্যিক কাৰকসমূহ হ’ল — উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা (উজ্জ্বল পোহৰ, উচ্চ শব্দ), আকাৰ (ডাঙৰ বস্তু), গতি (চলন্ত বস্তু), পৰিৱৰ্তন (হঠাৎ অহা পৰিৱৰ্তন), পুনৰাবৃত্তি (বাৰে বাৰে আবৃত্তি), বৈপৰীত্য (কলা ফলকত বগা চক), অভিনৱত্ব (নতুন বস্তু) আৰু স্থান (পৃষ্ঠাৰ ওপৰৰ অংশ)।
প্ৰশ্ন ৫: মনোযোগ আকৰ্ষণৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ হ’ল — আগ্ৰহ (Interest), আৱশ্যকতা (Need), মনোভাৱ (Attitude), অভ্যাস (Habit), আবেগ আৰু প্ৰেৰণা (Emotion & Motive) আৰু মানসিক প্ৰস্তুতি (Mental Set)। এই কাৰকসমূহ ব্যক্তিৰ ভিতৰৰ মানসিক অৱস্থাৰ লগত জড়িত আৰু এইবোৰে নিৰ্ণয় কৰে যে কোন উদ্দীপকে মন আকৰ্ষণ কৰিব।
প্ৰশ্ন ৬: মনোযোগৰ বিভাজন (Distraction) মানে কি? ইয়াৰ কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ মনোযোগৰ বিভাজন হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিৰ মনোযোগ মুখ্য লক্ষ্যবস্তুৰ পৰা আতৰি অপ্ৰাসংগিক উদ্দীপকলৈ গতি কৰে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল — পৰিৱেশৰ গোলমাল, অস্বস্তিকৰ আসন, অপৰ্যাপ্ত পোহৰ-বায়ু, অনাকৰ্ষণীয় পাঠদান পদ্ধতি, শাৰীৰিক ক্লান্তি, মানসিক উদ্বেগ, আগ্ৰহৰ অভাৱ আৰু আভ্যন্তৰীণ চিন্তা।
প্ৰশ্ন ৭: আগ্ৰহ মানে কি?
উত্তৰঃ আগ্ৰহ হৈছে এক মানসিক প্ৰৱণতা যিয়ে ব্যক্তিক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তু, ব্যক্তি বা ক্ৰিয়াৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰে আৰু সেইটোৰ ওপৰত মনোযোগ ৰাখিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। মেক্ডুগেলৰ মতে — “আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে কাৰ্যত প্ৰকাশিত আগ্ৰহ।”
প্ৰশ্ন ৮: আগ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ আগ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল — (১) ই জন্মগত আৰু অৰ্জিত উভয়, (২) ই মনোযোগৰ মূল ভিত্তি, (৩) ই আবেগমূলক আৰু আনন্দ প্ৰদানকাৰী, (৪) ই গতিশীল আৰু বয়সৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত হয়, (৫) ই ক্ৰিয়াত্মক — কোনো কাৰ্যত নিয়োজিত হ’বলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে আৰু (৬) ই উদ্দেশ্যমূলক।
প্ৰশ্ন ৯: আগ্ৰহৰ প্ৰকাৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আগ্ৰহ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — (ক) সহজাত বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহ: জন্মৰ লগে লগে অহা আগ্ৰহ; যেনে শিশুৰ খেলৰ প্ৰতি, খাদ্যৰ প্ৰতি আৰু কৌতুহলৰ প্ৰতি আগ্ৰহ। এইবোৰ জৈৱিক প্ৰৱণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (খ) অৰ্জিত বা প্ৰাপ্ত আগ্ৰহ: পৰিৱেশ, শিক্ষা, অভিজ্ঞতা আৰু সঙ্গী-সাথীৰ প্ৰভাৱত গঢ় লোৱা আগ্ৰহ; যেনে সাহিত্য, সংগীত, বিজ্ঞান, খেল আদিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ।
প্ৰশ্ন ১০: মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ পৰস্পৰ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আৰু পৰিপূৰক। মেক্ডুগেলৰ বিখ্যাত উক্তি — “Interest is latent attention and attention is interest in action.” অৰ্থাৎ আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত অৱস্থাত থকা মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে ক্ৰিয়াত প্ৰকাশিত আগ্ৰহ। য’ত আগ্ৰহ আছে তাত মনোযোগ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে আহে; আনহাতে আগ্ৰহ নথাকিলে মনোযোগ ৰাখিবলৈ ইচ্ছাশক্তি প্ৰয়োগ কৰিব লগা হয়। গতিকে আগ্ৰহ হৈছে মনোযোগৰ মূল উৎস।
প্ৰশ্ন ১১: শিক্ষা ক্ষেত্ৰত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। (১) মনোযোগ অবিহনে শিকন সম্ভৱ নহয় কাৰণ মনোযোগেহে পাঠ্যবিষয়ক চেতনাৰ কেন্দ্ৰলৈ আনে। (২) আগ্ৰহে শিক্ষাৰ্থীক অধ্যয়নৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰে আৰু সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে। (৩) শিক্ষকে ছাত্ৰৰ মনোযোগ আকৰ্ষণৰ বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ কাৰক ব্যৱহাৰ কৰি পাঠদান কৰিব লাগে। (৪) আকৰ্ষণীয় শিক্ষণ সামগ্ৰী, বৈচিত্ৰপূৰ্ণ পদ্ধতি, প্ৰশংসা আৰু পুৰস্কাৰে আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে। (৫) ছাত্ৰৰ আগ্ৰহ আৰু আৱশ্যকতাৰ ভিত্তিত পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰিলে শিকন স্থায়ী হয়। (৬) ক্লাছৰূমৰ পৰিৱেশ মনোযোগ-বিভাজনমুক্ত হ’ব লাগে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মনোযোগ এক ____ প্ৰক্ৰিয়া (নিৰ্বাচনমূলক / অনিৰ্বাচনমূলক)।
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনমূলক।
প্ৰশ্ন ২: “Interest is latent attention” — এই উক্তিটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ উইলিয়াম মেক্ডুগেল (William McDougall)।
প্ৰশ্ন ৩: মনোযোগৰ এটা শাৰীৰিক লক্ষণ লিখা।
উত্তৰঃ চকু লক্ষ্যবস্তুৰ ফালে স্থিৰ হোৱা, কাণ পাতি শুনা আৰু শৰীৰৰ সাজোন (bodily adjustment) ঘটা।
প্ৰশ্ন ৪: মনোযোগৰ পৰিসৰ (Span of Attention) কি?
উত্তৰঃ মনোযোগৰ পৰিসৰ হৈছে একে সময়তে স্পষ্টভাৱে চেতনাত গ্ৰহণ কৰিব পৰা উদ্দীপকৰ সংখ্যা। সাধাৰণতে এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক ব্যক্তিৰ মনোযোগৰ পৰিসৰ ৬ৰ পৰা ৮টা বস্তু পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: মনোযোগ স্থায়ী নে অস্থায়ী?
উত্তৰঃ মনোযোগ অস্থায়ী আৰু চঞ্চল প্ৰকৃতিৰ। ই এটা বস্তুৰ ওপৰত দীৰ্ঘ সময়লৈ স্থায়ী নাথাকে — ক্ৰমাগতভাৱে ওলোমা-নমা (oscillation) কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: শিক্ষকে ছাত্ৰৰ মনোযোগ ধৰি ৰাখিবলৈ কি কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ শিক্ষকে — (ক) আকৰ্ষণীয় কণ্ঠস্বৰ আৰু অংগ-ভংগী ব্যৱহাৰ কৰিব, (খ) দৃশ্য-শ্ৰৱ্য সামগ্ৰী প্ৰয়োগ কৰিব, (গ) উদাহৰণ আৰু গল্পৰ যোগেদি পাঠ ব্যাখ্যা কৰিব, (ঘ) প্ৰশ্ন কৰি ছাত্ৰক সক্ৰিয় ৰাখিব, (ঙ) ক্লাছৰূমৰ পৰিৱেশ শান্ত কৰিব আৰু (চ) প্ৰশংসা-উৎসাহৰ যোগেদি প্ৰেৰণা দিব।
প্ৰশ্ন ৭: সহজাত আগ্ৰহৰ দুটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ (১) শিশুৰ খেলৰ প্ৰতি আগ্ৰহ; (২) খাদ্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু কৌতুহল।
প্ৰশ্ন ৮: অৰ্জিত আগ্ৰহৰ দুটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ (১) সাহিত্য পঢ়াৰ প্ৰতি আগ্ৰহ; (২) সংগীত বা চিত্ৰকলাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ।
মনোযোগ বনাম আগ্ৰহ — তুলনামূলক পাৰ্থক্য
| দিশ | মনোযোগ (Attention) | আগ্ৰহ (Interest) |
|---|---|---|
| প্ৰকৃতি | সক্ৰিয় মানসিক প্ৰক্ৰিয়া | সুপ্ত মানসিক প্ৰৱণতা |
| প্ৰকাশ | কাৰ্যত প্ৰকাশিত | অন্তৰত নিহিত |
| স্থায়িত্ব | অস্থায়ী, চঞ্চল | তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী |
| উৎস | আগ্ৰহ, আৱশ্যকতা আদিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল | সহজাত প্ৰৱণতা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফল |
| ক্ৰিয়া | চেতনাক কেন্দ্ৰীভূত কৰে | আকৰ্ষণ আৰু প্ৰেৰণা যোগায় |
| সম্পৰ্ক | আগ্ৰহৰ ক্ৰিয়াত্মক ৰূপ | মনোযোগৰ মূল ভিত্তি |
| উদাহৰণ | ক্লাছত শিক্ষকৰ কথা মনদি শুনা | সংগীতৰ প্ৰতি ভাল লগা অনুভূতি |
আশাকৰোঁ ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ শিক্ষা বিজ্ঞানৰ এই অধ্যায়টোৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আপোনালোকৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। ভাল ফলাফলৰ বাবে শুভকামনা থাকিল।