Class 12 Education Chapter 4 — শিক্ষণ (Learning)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ)ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিকৰ শিক্ষাবিজ্ঞান বিষয়ৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “শিক্ষণ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নৰ সমাহাৰ এই পৃষ্ঠাত আগবঢ়োৱা হৈছে। শিক্ষণৰ অৰ্থ, বৈশিষ্ট্য, প্ৰকাৰ, প্ৰভাৱিত কৰা কাৰক, বিভিন্ন শিক্ষণৰ তত্ত্ব আৰু শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ আদি বিষয় চমুকৈ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
শিক্ষণৰ অৰ্থ (Meaning of Learning)
শিক্ষণ হৈছে অভিজ্ঞতা, অভ্যাস বা অনুশীলনৰ ফলত ব্যক্তিৰ আচৰণত হোৱা তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী পৰিৱৰ্তন। ই কেৱল বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশতে সীমাবদ্ধ নহয়; জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থকা এক প্ৰক্ৰিয়া। শিক্ষণে ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা, মনোভাৱ আৰু আচৰণত পৰিৱৰ্তন আনে।
- উড্ ৱাৰ্থ (Woodworth): “নতুন জ্ঞান আৰু নতুন প্ৰতিক্ৰিয়া আহৰণ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে শিক্ষণ।”
- স্কিনাৰ (Skinner): “শিক্ষণ হৈছে আচৰণৰ এক প্ৰগতিশীল অভিযোজন।”
- গেটছ্ (Gates): “অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ যোগেদি আচৰণৰ পৰিমাৰ্জনেই শিক্ষণ।”
- ক্ৰৌ আৰু ক্ৰৌ (Crow & Crow): “শিক্ষণ হৈছে অভ্যাস, জ্ঞান আৰু মনোভাৱৰ অৰ্জন।”
শিক্ষণৰ বৈশিষ্ট্য (Characteristics of Learning)
- শিক্ষণ হৈছে আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন।
- শিক্ষণ এক উদ্দেশ্যপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।
- শিক্ষণ এক সাৰ্বজনীন প্ৰক্ৰিয়া — সকলো প্ৰাণীয়েই শিকে।
- শিক্ষণ এক জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া।
- শিক্ষণ অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফলস্বৰূপ।
- শিক্ষণ সক্ৰিয় আৰু সৃষ্টিশীল।
- শিক্ষণে ব্যক্তিৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশত সহায় কৰে।
- শিক্ষণে নতুন পৰিস্থিতিত অভিযোজনত সহায় কৰে।
- শিক্ষণ স্থানান্তৰযোগ্য।
শিক্ষণৰ প্ৰকাৰ (Types of Learning)
- গতিবিদ্যাত্মক শিক্ষণ (Motor Learning) — চাইকেল চলোৱা, সাঁতোৰ আদি।
- সংবেদনাত্মক শিক্ষণ (Sensory Learning) — দেখা, শুনা, গন্ধ অনুভৱ আদিৰ পৰা শিকা।
- ভাৱাত্মক শিক্ষণ (Affective/Emotional Learning) — অনুভূতি, মনোভাৱ আৰু আবেগৰ শিক্ষণ।
- সংজ্ঞাত্মক শিক্ষণ (Cognitive Learning) — চিন্তা, যুক্তি, সমস্যা সমাধানৰ মাধ্যমেৰে।
- সামাজিক শিক্ষণ (Social Learning) — সমাজত বিচৰণৰ যোগেদি গ্ৰহণ কৰা মূল্যবোধ আৰু আচৰণ।
- মৌখিক শিক্ষণ (Verbal Learning) — ভাষা, শব্দ, প্ৰতীকৰ যোগেদি।
শিক্ষণৰ ক্ৰম: পৰিপক্কতা আৰু শিক্ষণ (Maturation and Learning)
পৰিপক্কতা (Maturation) হৈছে এক স্বাভাৱিক জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া; ই বয়সৰ লগে লগে এটা নিৰ্দিষ্ট দিশত হোৱা শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশ। শিক্ষণ হ’বলৈ পৰিপক্কতা অপৰিহাৰ্য — শিশুৱে নিৰ্দিষ্ট পৰিপক্কতাত উপনীত নোহোৱালৈকে পঢ়িব, লিখিব বা কথা কব নোৱাৰে। অৱশ্যে পৰিপক্কতা একমাত্ৰ চৰ্ত নহয়, অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ যোগেদিহে শিক্ষণ সম্ভৱ। অৰ্থাৎ পৰিপক্কতাই শিক্ষণৰ ভেটি প্ৰদান কৰে আৰু শিক্ষণে বিকাশৰ গতি আগুৱাই নিয়ে।
শিক্ষণক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰক (Factors Influencing Learning)
- ব্যক্তিগত কাৰক — বুদ্ধি, প্ৰেৰণা, আগ্ৰহ, মনোযোগ, পৰিপক্কতা, স্বাস্থ্য, বয়স, আবেগিক অৱস্থা।
- পাঠ্য বিষয়বস্তুৰ কাৰক — কঠিনতা, অৰ্থপূৰ্ণতা, দৈৰ্ঘ্য, যৌক্তিক সংগঠন।
- পৰিৱেশৰ কাৰক — শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ, পোহৰ, শব্দ, তাপমাত্ৰা।
- শিক্ষকৰ কাৰক — শিক্ষাদান-পদ্ধতি, ব্যক্তিত্ব, ছাত্ৰৰ প্ৰতি মনোভাৱ।
- সামাজিক কাৰক — পৰিয়াল, বন্ধু-বান্ধৱ, সমাজৰ প্ৰভাৱ।
- অনুশীলন — পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনে শিক্ষণ স্থায়ী কৰে।
- পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তি — পুৰস্কাৰে শিক্ষণত উৎসাহ যোগায়।
শিক্ষণৰ তত্ত্ব (Theories of Learning)
১। প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ তত্ত্ব (Trial and Error Theory) — থৰ্ণডাইক (Thorndike)
আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী ই. এল. থৰ্ণডাইকে এটা ক্ষুধাৰ্ত মেকুৰীক “puzzle box”ত ৰাখি পৰীক্ষা চলাইছিল। মেকুৰীটোৱে বিভিন্ন প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ যোগেদি অৱশেষত বাকচৰ পৰা ওলাবলৈ শিকিছিল। বাৰে বাৰে চেষ্টা কৰাৰ ফলত ভুলৰ সংখ্যা কমি অহাৰ লগতে সময়ো হ্ৰাস পাইছিল।
থৰ্ণডাইকৰ মুখ্য সূত্ৰ:
- প্ৰভাৱৰ সূত্ৰ (Law of Effect) — সন্তোষজনক ফলাফল হোৱা আচৰণ পুনৰাবৃত্ত হয়, অসন্তোষজনক হ’লে বাদ পৰে।
- অনুশীলনৰ সূত্ৰ (Law of Exercise) — পুনৰাবৃত্তিৰ ফলত শিকা কাৰ্য দৃঢ় হয়, অনুশীলন নকৰিলে দুৰ্বল হয়।
- প্ৰস্তুতিৰ সূত্ৰ (Law of Readiness) — শিকাৰুজন মানসিক ও শাৰীৰিকভাৱে প্ৰস্তুত থাকিলে শিক্ষণ সফল হয়।
২। চিৰাচৰিত অনুবন্ধনবাদৰ তত্ত্ব (Classical Conditioning) — পাভ্লভ (Pavlov)
ৰাছিয়ান শৰীৰবিজ্ঞানী আই. পি. পাভ্লভে কুকুৰৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাই দেখুৱালে যে এটা স্বাভাৱিক উদ্দীপক (খাদ্য — UCS)ৰ লগত এটা নিৰপেক্ষ উদ্দীপক (ঘণ্টাধ্বনি — CS) বাৰে বাৰে যুক্ত কৰিলে কেৱল ঘণ্টাৰ ধ্বনিতে কুকুৰৰ মুখৰ পৰা লেলাউতি বোৱা আৰম্ভ হয়। ইয়াকেই অনুবন্ধিত প্ৰতিক্ৰিয়া (CR) বুলি কোৱা হয়। এই তত্ত্বই অভ্যাস গঠন আৰু আবেগিক প্ৰতিক্ৰিয়া শিক্ষণৰ ব্যাখ্যা দিয়ে।
৩। সক্ৰিয় অনুবন্ধনবাদৰ তত্ত্ব (Operant Conditioning) — স্কিনাৰ (Skinner)
বি. এফ. স্কিনাৰে “Skinner Box”ত নিগনি আৰু চৰাইৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলালে। বাকচৰ ভিতৰৰ লিভাৰ টিপিলে খাদ্য পোৱাৰ ব্যৱস্থা থাকে। নিগনিটোৱে প্ৰাৰম্ভিকভাৱে আকস্মিকভাৱে লিভাৰ টিপি খাদ্য পায়, পিছত উদ্দেশ্যপূৰ্ণভাৱে লিভাৰ টিপিবলৈ শিকে। এই তত্ত্বৰ মূল কথা হ’ল — পুৰস্কাৰ (reinforcement) দিয়া আচৰণ পুনৰাবৃত্ত হয়, পুৰস্কাৰ নাপালে আচৰণ লোপ পায় (extinction)। ইয়াত ধনাত্মক পুৰস্কাৰ (positive reinforcement) আৰু ঋণাত্মক পুৰস্কাৰ (negative reinforcement)ৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰোগ্ৰামড্ লাৰ্নিং, টিচিং মেচিন আদি স্কিনাৰৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ।
৪। অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণ (Insightful Learning) — কোহ্লাৰ (Köhler)
জাৰ্মান গেছ্টাল্ট মনোবিজ্ঞানী ৱলফগেং কোহ্লাৰে চিম্পেঞ্জী “Sultan”ৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলালে। ছালটানে সাঁৰচৰ ভিতৰত থকা লাঠি আৰু বাকচৰ সহায়ত ওপৰত ওলোমাই থোৱা কল হাত কৰিবলৈ শিকিলে। প্ৰথমে কেইবাবাৰো ব্যৰ্থ হোৱাৰ পিছত ছালটানে চাৰিওফালে চাইছিল আৰু হঠাৎ (“Aha! experience”) সমস্যাৰ সমাধান দেখি লাঠি আৰু বাকচৰ সহায়ত কল হাত কৰিলে। এনে আকস্মিক উপলব্ধি বা অন্তৰ্দৃষ্টিৰ যোগেদি সমগ্ৰ পৰিস্থিতিৰ বুজাবুজিৰ পৰা সংঘটিত শিক্ষণকেই অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণ বোলে। এই তত্ত্বই উচ্চস্তৰীয় চিন্তা আৰু সমস্যা-সমাধানত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ (Transfer of Learning)
এটা পৰিস্থিতিত শিকা জ্ঞান, দক্ষতা বা মনোভাৱ আন এটা পৰিস্থিতিত প্ৰয়োগ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ বোলে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ —
- ধনাত্মক স্থানান্তৰ (Positive Transfer) — পূৰ্বৰ শিক্ষণে নতুন শিক্ষণত সহায় কৰে। যেনে — অংকত শিকা যুক্তিৰ দ্বাৰা পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ সমস্যা সমাধানত সহায় হোৱা।
- ঋণাত্মক স্থানান্তৰ (Negative Transfer) — পূৰ্বৰ শিক্ষণে নতুন শিক্ষণত বাধা দিয়ে। যেনে — মটৰ চাইকেল চলাবলৈ শিকা ব্যক্তিয়ে চাইকেল চলাওঁতে অসুবিধা পোৱা।
- শূন্য স্থানান্তৰ (Zero Transfer) — পূৰ্বৰ শিক্ষণৰ কোনো প্ৰভাৱ নাথাকে।
অভ্যাস বক্ৰ (Learning Curve)
সময় বা অনুশীলনৰ সংখ্যাৰ লগে লগে শিক্ষণৰ পৰিমাণৰ গ্ৰাফিকীয় উপস্থাপনকেই অভ্যাস বক্ৰ বা শিক্ষণ বক্ৰ বোলে। ই সাধাৰণতে চাৰি প্ৰকাৰৰ — সমান বক্ৰ, ক্ৰমবৰ্ধমান বক্ৰ (positively accelerated), ক্ৰমহ্ৰাসমান বক্ৰ (negatively accelerated) আৰু S-আকৃতিৰ বক্ৰ। বক্ৰৰ কেতিয়াবা সমতল অংশো (“plateau”) দেখা যায় — ইয়াত শিক্ষণত সাময়িক অগ্ৰগতি বন্ধ থাকে।
প্লেটো (Plateau in Learning)
শিক্ষণ বক্ৰৰ যিটো অংশত নিৰন্তৰ অনুশীলনৰ পিছতো শিক্ষণৰ অগ্ৰগতি দেখা নাযায়, সেই সমতল অংশটোকে প্লেটো বোলে। ক্লান্তি, অনাগ্ৰহ, প্ৰেৰণাৰ অভাৱ, ভুল পদ্ধতি আদি প্লেটোৰ কাৰণ। সঠিক পদ্ধতি, বিশ্ৰাম, প্ৰেৰণা আৰু পুৰস্কাৰৰ যোগেদি প্লেটো অতিক্ৰম কৰিব পৰা যায়।
শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষণৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ
- অভ্যাস গঠন আৰু চাৰিত্ৰিক বিকাশত পাভ্লভৰ অনুবন্ধনবাদৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ।
- পুৰস্কাৰ-শাস্তিৰ যোগেদি কাম্য আচৰণ গঠনত স্কিনাৰৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ।
- প্ৰোগ্ৰামড্ ইনষ্ট্ৰাকশ্বন আৰু কম্পিউটাৰ-সহায়ক শিক্ষাত স্কিনাৰৰ অৱদান।
- সমস্যা-সমাধান আৰু সৃষ্টিশীল চিন্তা বিকাশত কোহ্লাৰৰ অন্তৰ্দৃষ্টি তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ।
- অনুশীলন, পুনৰাবৃত্তি আৰু প্ৰস্তুতিৰ যোগেদি থৰ্ণডাইকৰ সূত্ৰৰ প্ৰয়োগ।
- পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতিত শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ তত্ত্বৰ ব্যৱহাৰ।
Summary (English)
This chapter discusses Learning — its meaning, characteristics, and types. Learning is a relatively permanent change in behaviour resulting from experience and practice. Maturation provides the biological readiness on which learning builds. Various factors — personal, environmental, social and methodological — influence the learning process. The chapter examines major learning theories: Thorndike’s Trial and Error theory with its laws of Effect, Exercise and Readiness; Pavlov’s Classical Conditioning; Skinner’s Operant Conditioning; and Köhler’s Insightful Learning demonstrated through the chimpanzee Sultan. The concepts of Transfer of Learning (positive, negative, zero), Learning Curve and Plateau are also discussed, along with the educational implications of these theories for the teaching-learning process under the ASSEB curriculum.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
১। শিক্ষণ কি?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতা, অনুশীলন বা প্ৰশিক্ষণৰ ফলত ব্যক্তিৰ আচৰণত হোৱা তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী পৰিৱৰ্তনকেই শিক্ষণ বোলে। স্কিনাৰৰ মতে — “শিক্ষণ হৈছে আচৰণৰ এক প্ৰগতিশীল অভিযোজন।” উড্ৱাৰ্থৰ মতে — “নতুন জ্ঞান আৰু নতুন প্ৰতিক্ৰিয়া আহৰণ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে শিক্ষণ।”
২। শিক্ষণৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) শিক্ষণ আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন। (খ) শিক্ষণ এক উদ্দেশ্যপূৰ্ণ আৰু সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া। (গ) শিক্ষণ সাৰ্বজনীন আৰু জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া। (ঘ) শিক্ষণ অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফলস্বৰূপ আৰু স্থানান্তৰযোগ্য।
৩। শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পৰিপক্কতা হৈছে এক স্বাভাৱিক জৈৱিক পৰিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়া য’ত শিশু বয়সৰ লগে লগে শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে বিকশিত হয়। শিক্ষণ হ’বলৈ পৰিপক্কতা অপৰিহাৰ্য — যেনে শিশু পৰিপক্ক নোহোৱালৈকে কথা কব নোৱাৰে বা পঢ়িব নোৱাৰে। আনহাতে শিক্ষণৰ যোগেদিহে পৰিপক্কতাত উপনীত ক্ষমতাবোৰৰ পূৰ্ণ বিকাশ ঘটে। গতিকে দুয়োটাই পৰিপূৰক — পৰিপক্কতাই শিক্ষণৰ ভেটি গঢ়ে আৰু শিক্ষণে বিকাশৰ গতি আগুৱাই নিয়ে।
৪। শিক্ষণৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষণ প্ৰধানকৈ ছয় প্ৰকাৰৰ — (ক) গতিবিদ্যাত্মক শিক্ষণ (চাইকেল চলোৱা, সাঁতোৰ); (খ) সংবেদনাত্মক শিক্ষণ (পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ যোগেদি); (গ) ভাৱাত্মক শিক্ষণ (অনুভূতি, মনোভাৱ); (ঘ) সংজ্ঞাত্মক শিক্ষণ (চিন্তা, যুক্তি, সমস্যা সমাধান); (ঙ) সামাজিক শিক্ষণ (সমাজৰ মূল্যবোধ আৰু আচৰণ); (চ) মৌখিক শিক্ষণ (ভাষা আৰু প্ৰতীকৰ যোগেদি)।
৫। শিক্ষণক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান কাৰকবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষণক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য কাৰকসমূহ —
- ব্যক্তিগত কাৰক: বুদ্ধি, প্ৰেৰণা, আগ্ৰহ, মনোযোগ, পৰিপক্কতা, স্বাস্থ্য, আবেগিক স্থিতি।
- পাঠ্য বিষয়বস্তু সম্বন্ধীয় কাৰক: বিষয়ৰ অৰ্থপূৰ্ণতা, কঠিনতা, যৌক্তিক সংগঠন।
- পৰিৱেশগত কাৰক: শ্ৰেণীকোঠা, পোহৰ, শব্দ, তাপমাত্ৰা, বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনি।
- শিক্ষকৰ কাৰক: শিক্ষাদান-পদ্ধতি, ব্যক্তিত্ব, ছাত্ৰৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰ।
- সামাজিক কাৰক: পৰিয়াল, বন্ধু-বান্ধৱ আৰু সমাজৰ মূল্যবোধ।
- পদ্ধতিগত কাৰক: অনুশীলন, পুৰস্কাৰ-শাস্তি, প্ৰতিক্ৰিয়া।
৬। থৰ্ণডাইকৰ প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ই. এল. থৰ্ণডাইকে এটা ক্ষুধাৰ্ত মেকুৰীক “puzzle box”ত আৱদ্ধ কৰি বাহিৰত মাছৰ টুকুৰা ৰাখিছিল। মেকুৰীটোৱে বিভিন্ন বেয়া প্ৰচেষ্টাৰ পিছত আকস্মিকভাৱে দুৱাৰ খোলাৰ লিভাৰ টিপি বাহিৰ ওলাইছিল। বাৰে বাৰে চেষ্টাৰ ফলত ভুলৰ সংখ্যা আৰু সময় হ্ৰাস পাইছিল। এনে শিক্ষণকেই প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ যোগেদি শিক্ষণ বুলি কোৱা হয়। থৰ্ণডাইকে এই তত্ত্বৰ পৰা তিনিটা মুখ্য সূত্ৰ দিছিল — প্ৰভাৱৰ সূত্ৰ, অনুশীলনৰ সূত্ৰ আৰু প্ৰস্তুতিৰ সূত্ৰ।
৭। থৰ্ণডাইকৰ শিক্ষণৰ মুখ্য সূত্ৰ তিনিটা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
- প্ৰভাৱৰ সূত্ৰ (Law of Effect): যিবোৰ আচৰণৰ ফলাফল সন্তোষজনক হয় সেইবোৰ পুনৰাবৃত্ত হয়, আনহাতে অসন্তোষজনক ফলাফল হোৱা আচৰণ ক্ৰমে বাদ পৰি যায়।
- অনুশীলনৰ সূত্ৰ (Law of Exercise): পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ ফলত শিকা কাৰ্য দৃঢ় হয়; অনুশীলন নকৰিলে শিক্ষণ দুৰ্বল হয় বা পাহৰি যায়।
- প্ৰস্তুতিৰ সূত্ৰ (Law of Readiness): শিকাৰুজন মানসিক, শাৰীৰিক আৰু আবেগিকভাৱে প্ৰস্তুত থাকিলেহে শিক্ষণ সফল হয়; অপ্ৰস্তুত অৱস্থাত শিক্ষণ কষ্টদায়ক হয়।
৮। পাভ্লভৰ চিৰাচৰিত অনুবন্ধনবাদৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাছিয়ান শৰীৰবিজ্ঞানী আই. পি. পাভ্লভে কুকুৰৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাইছিল। তেওঁ দেখিলে যে কুকুৰক খাদ্য (UCS) দিলে স্বাভাৱিকভাৱে লেলাউতি বয় (UCR)। এতিয়া তেওঁ প্ৰতিবাৰ খাদ্য দিয়াৰ আগমুহূৰ্তত এটা ঘণ্টাধ্বনি (CS) বজোৱা আৰম্ভ কৰিলে। কেইবাবাৰো এনেদৰে কৰাৰ পিছত কেৱল ঘণ্টাধ্বনিতে কুকুৰটোৰ মুখৰ পৰা লেলাউতি বোৱা আৰম্ভ হ’ল (CR)। এই প্ৰক্ৰিয়াকেই চিৰাচৰিত অনুবন্ধন বোলে। ই দেখুৱাইছে যে এটা নিৰপেক্ষ উদ্দীপকক স্বাভাৱিক উদ্দীপকৰ লগত যুক্ত কৰি নতুন আচৰণ গঢ়িব পৰা যায়।
৯। স্কিনাৰৰ সক্ৰিয় অনুবন্ধনবাদৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বি. এফ. স্কিনাৰে নিগনি আৰু চৰাইৰ ওপৰত “Skinner Box” নামৰ যন্ত্ৰৰ সহায়ত পৰীক্ষা চলালে। বাকচৰ ভিতৰৰ লিভাৰ টিপিলে খাদ্য পোৱাৰ ব্যৱস্থা থাকে। নিগনিটোৱে প্ৰথমে আকস্মিকভাৱে লিভাৰ টিপি খাদ্য পালে, পিছত ই উদ্দেশ্যপূৰ্ণভাৱে লিভাৰ টিপিবলৈ শিকিল। স্কিনাৰৰ মতে — পুৰস্কাৰ (reinforcement) দিয়া আচৰণৰ পুনৰাবৃত্তিৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে আৰু পুৰস্কাৰ নাপালে আচৰণটো লোপ পায় (extinction)। ধনাত্মক পুৰস্কাৰ আৰু ঋণাত্মক পুৰস্কাৰৰ ভূমিকা ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই তত্ত্বৰ ভিত্তিতেই প্ৰোগ্ৰামড্ লাৰ্নিং আৰু টিচিং মেচিনৰ সৃষ্টি হৈছে।
১০। কোহ্লাৰৰ অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জাৰ্মান গেছ্টাল্ট মনোবিজ্ঞানী ৱলফগেং কোহ্লাৰে চিম্পেঞ্জী “Sultan”ৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰিছিল। ছালটানক এটা সাঁৰচৰ ভিতৰত ৰাখি ওপৰত কল ওলোমাই দিয়া হৈছিল আৰু সাঁৰচৰ ভিতৰত কেইটামান বাকচ আৰু লাঠি ৰাখি দিয়া হৈছিল। প্ৰথমে ছালটানে জপিয়াই কল লব বিচাৰিলে, কিন্তু নাপালে। কেইবাবাৰো ব্যৰ্থ হোৱাৰ পিছত ছালটানে চাৰিওফালে ভাবি চাইছিল আৰু হঠাৎ বাকচৰ ওপৰত উঠি লাঠিৰে কল হাত কৰিলে। এনেদৰে আকস্মিক উপলব্ধি (“Aha! experience”)ৰ যোগেদি সমস্যাৰ সমাধান কৰাকেই অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণ বোলে। এই তত্ত্বই দেখুৱায় যে শিক্ষণ কেৱল প্ৰচেষ্টা আৰু ভুলৰ যোগেদি নহয় — সমগ্ৰ পৰিস্থিতিৰ অনুধাৱনৰ যোগেদিও সংঘটিত হয়।
১১। শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ এটা পৰিস্থিতিত আহৰণ কৰা জ্ঞান, দক্ষতা বা মনোভাৱ আন এটা পৰিস্থিতিত প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকেই শিক্ষণৰ স্থানান্তৰ বোলে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ — (ক) ধনাত্মক স্থানান্তৰ (পূৰ্বৰ শিক্ষণে নতুন শিক্ষণত সহায় কৰে); (খ) ঋণাত্মক স্থানান্তৰ (পূৰ্বৰ শিক্ষণে নতুন শিক্ষণত বাধা দিয়ে); (গ) শূন্য স্থানান্তৰ (কোনো প্ৰভাৱ নাথাকে)।
১২। অভ্যাস বক্ৰ (Learning Curve) কি?
উত্তৰঃ সময় বা অনুশীলনৰ সংখ্যাৰ লগে লগে শিক্ষণৰ পৰিমাণৰ গ্ৰাফিকীয় উপস্থাপনকেই অভ্যাস বক্ৰ বোলে। X-অক্ষত অনুশীলনৰ সংখ্যা/সময় আৰু Y-অক্ষত শিক্ষণৰ পৰিমাণ দেখুৱা হয়। প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ শিক্ষণ বক্ৰ — সমান বক্ৰ, ক্ৰমবৰ্ধমান বক্ৰ, ক্ৰমহ্ৰাসমান বক্ৰ আৰু S-আকৃতিৰ বক্ৰ। বক্ৰৰ কেতিয়াবা প্লেটো বা সমতল অংশো দেখা যায়।
১৩। প্লেটো (Plateau) কি?
উত্তৰঃ অভ্যাস বক্ৰৰ যিটো অংশত নিৰন্তৰ অনুশীলনৰ পিছতো শিক্ষণৰ অগ্ৰগতি দেখা নাযায়, সেই সমতল অংশটোকে প্লেটো বোলে। ক্লান্তি, প্ৰেৰণাৰ অভাৱ, আগ্ৰহ-হীনতা আৰু ভুল পদ্ধতি আদি প্লেটোৰ মুখ্য কাৰণ। প্ৰেৰণা, বিশ্ৰাম আৰু সঠিক পদ্ধতিৰ যোগেদি প্লেটো অতিক্ৰম কৰিব পাৰি।
১৪। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষণৰ তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) থৰ্ণডাইকৰ অনুশীলনৰ সূত্ৰৰ ভিত্তিত পুনৰাবৃত্তি আৰু অভ্যাসৰ গুৰুত্ব দিয়া হয়। (খ) প্ৰভাৱৰ সূত্ৰৰ ভিত্তিত পুৰস্কাৰৰ যোগেদি শিক্ষণ উৎসাহিত কৰা হয়। (গ) প্ৰস্তুতিৰ সূত্ৰৰ ভিত্তিত শিশুৰ মানসিক প্ৰস্তুতি অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম সজোৱা হয়। (ঘ) পাভ্লভৰ তত্ত্বৰ যোগেদি অভ্যাস গঠন আৰু আবেগিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। (ঙ) স্কিনাৰৰ তত্ত্বই প্ৰোগ্ৰামড্ ইনষ্ট্ৰাকশ্বন আৰু কম্পিউটাৰ-সহায়ক শিক্ষাত পথপ্ৰদৰ্শক হৈছে। (চ) কোহ্লাৰৰ তত্ত্বই উচ্চস্তৰীয় চিন্তা, সমস্যা-সমাধান আৰু সৃষ্টিশীলতা বিকাশত সহায়ক।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
১। “Trial and Error” তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ ই. এল. থৰ্ণডাইক (E. L. Thorndike)।
২। চিৰাচৰিত অনুবন্ধন তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ ৰাছিয়ান শৰীৰবিজ্ঞানী আই. পি. পাভ্লভ (I. P. Pavlov)।
৩। সক্ৰিয় অনুবন্ধন তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ বি. এফ. স্কিনাৰ (B. F. Skinner)।
৪। অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণৰ তত্ত্ব কোনে দাঙি ধৰিছিল?
উত্তৰঃ জাৰ্মান গেছ্টাল্ট মনোবিজ্ঞানী ৱলফগেং কোহ্লাৰে।
৫। কোহ্লাৰৰ পৰীক্ষাত ব্যৱহৃত চিম্পেঞ্জীৰ নাম কি?
উত্তৰঃ চালটান (Sultan)।
৬। UCS, UCR, CS, CR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ UCS — Unconditioned Stimulus, UCR — Unconditioned Response, CS — Conditioned Stimulus, CR — Conditioned Response।
৭। Reinforcement কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিকোনো ঘটনা বা উদ্দীপকে এটা আচৰণৰ পুনৰাবৃত্তিৰ সম্ভাৱনা বঢ়ালে তাকে পুৰস্কাৰ বা Reinforcement বোলা হয়। ই দুই প্ৰকাৰৰ — ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক।
৮। Extinction মানে কি?
উত্তৰঃ পুৰস্কাৰ (reinforcement) দীৰ্ঘ সময় নিদিলে শিকা আচৰণটো ক্ৰমে দুৰ্বল হৈ লোপ পোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই Extinction বোলে।
৯। ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক স্থানান্তৰৰ এটাকৈ উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ধনাত্মক: অংকত শিকা যুক্তিৰ যোগেদি পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ সমস্যা সমাধান। ঋণাত্মক: বাওঁ-হাতে লিখা ব্যক্তিয়ে সোঁ-হাতে লিখিবলৈ শিকোঁতে অসুবিধা পোৱা।
১০। “Aha! experience” বুলি কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোহ্লাৰৰ মতে যেতিয়া শিকাৰুজনে সমস্যাৰ সমাধান আকস্মিকভাৱে অন্তৰ্দৃষ্টিৰ যোগেদি উপলব্ধি কৰে, সেই অভিজ্ঞতাকেই “Aha! experience” বা অন্তৰ্দৃষ্টিৰ অভিজ্ঞতা বোলে।
১১। প্ৰোগ্ৰামড্ লাৰ্নিং কোনৰ অৱদান?
উত্তৰঃ বি. এফ. স্কিনাৰৰ অৱদান।
১২। থৰ্ণডাইকৰ পৰীক্ষাত ব্যৱহৃত প্ৰাণীটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ক্ষুধাৰ্ত মেকুৰী (cat)।
শিক্ষণৰ তত্ত্বৰ তুলনা
| তত্ত্ব | প্ৰৱৰ্তক | পৰীক্ষা | মূল ধাৰণা |
|---|---|---|---|
| প্ৰচেষ্টা আৰু ভুল | ই. এল. থৰ্ণডাইক | মেকুৰী আৰু puzzle box | বহুবাৰ চেষ্টাৰ ফলত ভুল হ্ৰাস পায়, প্ৰভাৱ-অনুশীলন-প্ৰস্তুতিৰ সূত্ৰ |
| চিৰাচৰিত অনুবন্ধন | আই. পি. পাভ্লভ | কুকুৰ আৰু ঘণ্টাধ্বনি | নিৰপেক্ষ উদ্দীপকক স্বাভাৱিক উদ্দীপকৰ লগত যুক্ত কৰি নতুন প্ৰতিক্ৰিয়া গঢ়া |
| সক্ৰিয় অনুবন্ধন | বি. এফ. স্কিনাৰ | নিগনি আৰু Skinner Box | পুৰস্কাৰৰ যোগেদি আচৰণৰ পুনৰাবৃত্তি বঢ়োৱা; প্ৰোগ্ৰামড্ লাৰ্নিং |
| অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক শিক্ষণ | ৱলফগেং কোহ্লাৰ | চিম্পেঞ্জী Sultan আৰু কল | সমগ্ৰ পৰিস্থিতিৰ আকস্মিক উপলব্ধিৰ (“Aha!”) যোগেদি সমস্যা-সমাধান |
HSLC Guru — ASSEB Class 12 Education Question Answers।