Class 12 Economics Chapter 6 — মুক্ত অৰ্থনীতিৰ সমষ্টিবাদ (Open Economy Macroeconomics)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত ASSEB (Assam State School Education Board)-ৰ Class 12 Economics-ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “মুক্ত অৰ্থনীতিৰ সমষ্টিবাদ” (Open Economy Macroeconomics)-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু শব্দাৰ্থ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত আমি মুক্ত অৰ্থনীতিৰ ধাৰণা, লেনদেনৰ ভাৰসাম্য (Balance of Payments), বিদেশী বিনিময় বজাৰ আৰু বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰণৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
মুক্ত অৰ্থনীতি (Open Economy) বুলিলে সেই অৰ্থনীতিক বুজোৱা হয় যিয়ে অন্যান্য দেশৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক ৰাখে অৰ্থাৎ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ আমদানি-ৰপ্তানি, মূলধনৰ গতিবিধি আৰু শ্ৰম শক্তিৰ আদান-প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে যি অৰ্থনীতিয়ে বাহ্যিক জগতৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাৰাখে, তাক বদ্ধ অৰ্থনীতি (Closed Economy) বোলে। বৰ্তমান বিশ্বৰ প্ৰায় সকলো অৰ্থনীতিয়েই মুক্ত অৰ্থনীতি। মুক্ত অৰ্থনীতিৰ তিনিটা মুখ্য সংযোগ আছে: (১) উৎপাদনৰ বজাৰ — আমদানি ও ৰপ্তানি, (২) আৰ্থিক বজাৰ — মূলধনৰ গতিবিধি, আৰু (৩) উৎপাদনৰ উপকৰণৰ বজাৰ — শ্ৰম আৰু উদ্যোগৰ বিনিময়।
লেনদেনৰ ভাৰসাম্য (Balance of Payments — BoP) এখন ব্যৱস্থাবদ্ধ হিচাপ-নিকাচ য’ত এটা দেশৰ অধিবাসীসকলৰ লগত বিদেশৰ অধিবাসীসকলৰ মাজত হোৱা সকলো অৰ্থনৈতিক লেনদেনৰ লিপিবদ্ধ থাকে এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত (সাধাৰণতে এক বছৰ)। BoP-ৰ দুটা প্ৰধান অংশ আছে — চলিত একাউণ্ট (Current Account) আৰু মূলধনী একাউণ্ট (Capital Account)। চলিত একাউণ্টত (ক) দৃশ্যমান বাণিজ্য (Visible Trade) — সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি, (খ) অদৃশ্য বাণিজ্য (Invisible Trade) — সেৱা যেনে পৰিবহন, বীমা, পৰ্যটন, আৰু (গ) এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ (Unilateral Transfers) — উপহাৰ, প্ৰেৰিত ধন আদি অন্তৰ্ভুক্ত। মূলধনী একাউণ্টত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI), বৈদেশিক প্ৰাতিষ্ঠানিক বিনিয়োগ (FII), বিদেশী ঋণ আৰু বেংকিং মূলধন অন্তৰ্ভুক্ত। যেতিয়া প্ৰাপ্তি আদায়তকৈ অধিক হয় তেতিয়া BoP উদ্বৃত্ত (Surplus) হয় আৰু আদায় প্ৰাপ্তিতকৈ অধিক হ’লে BoP ঘাটি (Deficit) হয়।
BoP-ৰ লেনদেনক স্বায়ত্ব লেনদেন (Autonomous Transactions) আৰু মিলান্তৰক লেনদেন (Accommodating Transactions) — এই দুই ভাগত ভাগ কৰা হয়। স্বায়ত্ব লেনদেন লাভ-ক্ষতি অথবা অন্যান্য অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত স্বাধীনভাৱে কৰা হয়, ইয়াক “Above the Line” লেনদেনো বোলে। মিলান্তৰক লেনদেন BoP-ৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ কৰা হয় (যেনে — চৰকাৰৰ বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰাল ব্যৱহাৰ), ইয়াক “Below the Line” লেনদেন বোলে। বিদেশী বিনিময় বজাৰ (Foreign Exchange Market) ক’ত বিভিন্ন দেশৰ মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় হয়। এই বজাৰৰ দুটা প্ৰধান ৰূপ — স্পট বজাৰ (Spot Market), য’ত মুদ্ৰাৰ লেনদেন তৎক্ষণাৎ কৰা হয়, আৰু ফৰৱাৰ্ড বজাৰ (Forward Market), য’ত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত হাৰত ভৱিষ্যত তাৰিখত মুদ্ৰাৰ লেনদেন কৰা হয়।
বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ তিনিটা ৰূপ আছে — (১) স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate), যিয়ে চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰে, (২) নমনীয় বিনিময় হাৰ (Flexible/Floating Exchange Rate), যিয়ে বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগান আৰু চাহিদাৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰিত হয়, আৰু (৩) পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ (Managed Floating Exchange Rate), যিয়ে বজাৰ আৰু চৰকাৰ দুয়োৰে ভূমিকা থাকে। নমনীয় বিনিময় হাৰৰ নিৰ্ধাৰণ চাহিদা আৰু যোগানৰ ভাৰসাম্যৰে হয় — যেতিয়া বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা যোগানতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া স্বদেশী মুদ্ৰাৰ মূল্যহ্ৰাস (Depreciation) হয়; ইয়াৰ বিপৰীতে যোগান অধিক হ’লে মূল্যবৃদ্ধি (Appreciation) হয়। চৰকাৰে স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত নিজ মুদ্ৰাৰ মান কমালে সেইটো মুদ্ৰা অৱমূল্যন (Devaluation) আৰু মান বঢ়ালে মুদ্ৰা পুনৰ্মূল্যন (Revaluation) বোলে। ভাৰতে ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে আৰু ৰিজাৰ্ভ বেংকে আৱশ্যকতা অনুসৰি বজাৰত হস্তক্ষেপ কৰে।
Summary (English)
An open economy interacts with other economies through trade in goods and services, capital flows, and labour movement. The Balance of Payments (BoP) is a systematic record of all economic transactions between residents of a country and the rest of the world during a specific period. BoP has two main components: the Current Account, which records visible trade (exports and imports of goods), invisible trade (services like transportation, insurance, tourism), and unilateral transfers (gifts, remittances); and the Capital Account, which records FDI, FII, foreign loans, and banking capital. A BoP surplus occurs when receipts exceed payments, while a deficit occurs when payments exceed receipts. Transactions are classified as autonomous (independent, above the line) or accommodating (below the line, used to balance BoP). The foreign exchange market deals in currencies and operates through spot and forward markets. Exchange rate systems include fixed, flexible (determined by demand and supply of forex), and managed floating rates. Currency appreciation/depreciation occurs in flexible systems, while devaluation/revaluation occurs in fixed systems. India follows a managed floating exchange rate system since 1991.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুক্ত অৰ্থনীতি (Open Economy) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি অৰ্থনীতিয়ে অন্যান্য দেশৰ সৈতে সামগ্ৰী, সেৱা, মূলধন আৰু শ্ৰমৰ লেনদেন কৰে, তাক মুক্ত অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ২: বদ্ধ অৰ্থনীতি (Closed Economy) মানে কি?
উত্তৰঃ যি অৰ্থনীতিয়ে বাহ্যিক জগতৰ সৈতে কোনো অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক নাৰাখে অৰ্থাৎ আমদানি-ৰপ্তানি নকৰে, তাক বদ্ধ অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: লেনদেনৰ ভাৰসাম্য (Balance of Payments) ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ লেনদেনৰ ভাৰসাম্য হ’ল এখন ব্যৱস্থাবদ্ধ হিচাপ-নিকাচ য’ত এটা দেশৰ অধিবাসীসকলে আন এখন দেশৰ অধিবাসীসকলৰ লগত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত (সাধাৰণতে এক বছৰ) কৰা সকলো অৰ্থনৈতিক লেনদেনৰ লিপিবদ্ধ ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৪: দৃশ্যমান বাণিজ্য (Visible Trade) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিভিন্ন দেশৰ মাজত হোৱা সামগ্ৰী (Goods) ৰ আমদানি-ৰপ্তানিক দৃশ্যমান বাণিজ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: অদৃশ্য বাণিজ্য (Invisible Trade) কি?
উত্তৰঃ বিভিন্ন দেশৰ মাজত হোৱা সেৱা (Services) যেনে পৰিবহন, বীমা, পৰ্যটন আদিৰ আমদানি-ৰপ্তানিক অদৃশ্য বাণিজ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: বিদেশী বিনিময় হাৰ (Foreign Exchange Rate) মানে কি?
উত্তৰঃ এটা দেশৰ মুদ্ৰাৰ এক একক আন এখন দেশৰ মুদ্ৰাৰ কিমান এককৰ সমান, সেই হাৰটোক বিদেশী বিনিময় হাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: মুদ্ৰা অৱমূল্যন (Devaluation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে ইচ্ছাকৃতভাৱে নিজ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য কমাই দিলে তাক মুদ্ৰা অৱমূল্যন বোলে।
প্ৰশ্ন ৮: মুদ্ৰা পুনৰ্মূল্যন (Revaluation) কি?
উত্তৰঃ স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে নিজ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য বঢ়াই দিলে তাক মুদ্ৰা পুনৰ্মূল্যন বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: স্পট বজাৰ (Spot Market) কাক বোলে?
উত্তৰঃ য’ত বিদেশী মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় তৎক্ষণাৎ অৰ্থাৎ চলিত হাৰত হয়, তাক স্পট বজাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: ফৰৱাৰ্ড বজাৰ (Forward Market) মানে কি?
উত্তৰঃ য’ত মুদ্ৰাৰ লেনদেন আজিৰ পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত হাৰত ভৱিষ্যত নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত হয়, তাক ফৰৱাৰ্ড বজাৰ বোলে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুক্ত অৰ্থনীতি আৰু বদ্ধ অৰ্থনীতিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মুক্ত অৰ্থনীতি বাহ্যিক জগতৰ সৈতে সামগ্ৰী, সেৱা আৰু মূলধনৰ লেনদেন কৰে, কিন্তু বদ্ধ অৰ্থনীতিয়ে কোনো বাহ্যিক লেনদেন নকৰে। মুক্ত অৰ্থনীতিত আমদানি-ৰপ্তানি, FDI, বিদেশী বিনিময় হাৰ আদি প্ৰাসংগিক হয়, কিন্তু বদ্ধ অৰ্থনীতিত সেইবোৰ অপ্ৰাসংগিক। বৰ্তমান বিশ্বত প্ৰায় সকলোবোৰ অৰ্থনীতিয়েই মুক্ত অৰ্থনীতি।
প্ৰশ্ন ২: চলিত একাউণ্ট আৰু মূলধনী একাউণ্টৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ চলিত একাউণ্টত সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি (দৃশ্যমান বাণিজ্য), সেৱাৰ লেনদেন (অদৃশ্য বাণিজ্য) আৰু এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ লিপিবদ্ধ থাকে। মূলধনী একাউণ্টত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI), বৈদেশিক প্ৰাতিষ্ঠানিক বিনিয়োগ (FII), বিদেশী ঋণ আৰু বেংকিং মূলধন লিপিবদ্ধ থাকে। চলিত একাউণ্টে দেশৰ আয়ৰ প্ৰবাহ দেখুৱায় আৰু মূলধনী একাউণ্টে সম্পত্তিৰ প্ৰবাহ দেখুৱায়।
প্ৰশ্ন ৩: BoP-ৰ উদ্বৃত্ত আৰু ঘাটি বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ যেতিয়া এটা দেশৰ মুঠ প্ৰাপ্তি (Receipts) মুঠ আদায় (Payments)তকৈ অধিক হয়, তেতিয়া BoP উদ্বৃত্ত (Surplus) হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে যেতিয়া মুঠ আদায় মুঠ প্ৰাপ্তিতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া BoP ঘাটি (Deficit) হয়। BoP ঘাটিয়ে দেশৰ বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰাল কমায় আৰু উদ্বৃত্তে বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ৪: স্বায়ত্ব আৰু মিলান্তৰক লেনদেনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ স্বায়ত্ব লেনদেন (Autonomous) লাভ-ক্ষতি বা অন্যান্য অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত স্বাধীনভাৱে কৰা হয় আৰু ইয়াক “Above the Line” লেনদেন বোলে। মিলান্তৰক লেনদেন (Accommodating) BoP-ৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিবলৈ কৰা হয় (যেনে চৰকাৰৰ বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰাল ব্যৱহাৰ) আৰু ইয়াক “Below the Line” লেনদেন বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: মুদ্ৰাৰ মূল্যবৃদ্ধি (Appreciation) আৰু মূল্যহ্ৰাস (Depreciation)ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ নমনীয় বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত যেতিয়া বজাৰৰ চাহিদা-যোগানৰ ফলত স্বদেশী মুদ্ৰাৰ মান বিদেশী মুদ্ৰাৰ তুলনাত বাঢ়ে, তাক মুদ্ৰাৰ মূল্যবৃদ্ধি (Appreciation) বোলে। ইয়াৰ বিপৰীতে যেতিয়া স্বদেশী মুদ্ৰাৰ মান বিদেশী মুদ্ৰাৰ তুলনাত কমে, তাক মুদ্ৰাৰ মূল্যহ্ৰাস (Depreciation) বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: মুদ্ৰা অৱমূল্যন আৰু মূল্যহ্ৰাসৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰা অৱমূল্যন (Devaluation) স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে ইচ্ছাকৃতভাৱে নিজ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য কমাই দিয়া কাৰ্য। মূল্যহ্ৰাস (Depreciation) নমনীয় বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত বজাৰৰ চাহিদা-যোগানৰ ফলত মুদ্ৰাৰ মূল্য নিজে কমি যোৱা প্ৰক্ৰিয়া। অৱমূল্যন চৰকাৰৰ সিদ্ধান্ত, কিন্তু মূল্যহ্ৰাস বজাৰৰ ফল।
৫-৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: লেনদেনৰ ভাৰসাম্যৰ (BoP) উপাংশসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ BoP-ৰ দুটা প্ৰধান উপাংশ আছে: (১) চলিত একাউণ্ট (Current Account): ইয়াত তিনিটা অংশ — (ক) দৃশ্যমান বাণিজ্য — সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি, যাৰ পাৰ্থক্যক বাণিজ্য ভাৰসাম্য বোলে; (খ) অদৃশ্য বাণিজ্য — পৰিবহন, বীমা, পৰ্যটন, বেংকিং সেৱা আদিৰ আমদানি-ৰপ্তানি; (গ) এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ — বিদেশৰ পৰা পঠোৱা ধন (Remittances), উপহাৰ, দান, পেঞ্চন আদি। (২) মূলধনী একাউণ্ট (Capital Account): ইয়াত (ক) প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) — বিদেশী কোম্পানীয়ে স্বদেশত কাৰখানা স্থাপন; (খ) বৈদেশিক প্ৰাতিষ্ঠানিক বিনিয়োগ (FII) — বিদেশীয়ে শ্বেয়াৰ বজাৰত বিনিয়োগ; (গ) বিদেশী ঋণ — চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী; আৰু (ঘ) বেংকিং মূলধন — বেংকৰ মাজৰ লেনদেন অন্তৰ্ভুক্ত। দুয়োটা একাউণ্ট মিলি দেশৰ সম্পূৰ্ণ বাহ্যিক লেনদেনৰ চিত্ৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২: নমনীয় বিনিময় হাৰৰ নিৰ্ধাৰণ চাহিদা আৰু যোগানৰ জৰিয়তে কেনেদৰে হয়, ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ নমনীয় বিনিময় হাৰ বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ভাৰসাম্যৰে নিৰ্ধাৰিত হয়। (১) বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা উৎপন্ন হয় — বিদেশৰ পৰা সামগ্ৰী আৰু সেৱা আমদানি, বিদেশলৈ ভ্ৰমণ, বিদেশী বিনিয়োগ আৰু বিদেশী ঋণ পৰিশোধৰ বাবে; বিনিময় হাৰ বঢ়াৰ লগে লগে বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা কমে (ঋণাত্মক ঢাল)। (২) বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগান আহে — সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ৰপ্তানি, বিদেশৰ পৰা পঠোৱা ধন, বিদেশী বিনিয়োগ আদিৰ পৰা; বিনিময় হাৰ বঢ়াৰ লগে লগে যোগান বাঢ়ে (ধনাত্মক ঢাল)। চাহিদা আৰু যোগান বক্ৰ যত মিলে, সেই বিন্দুতে বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰিত হয়। চাহিদা বঢ়িলে স্বদেশী মুদ্ৰাৰ মূল্যহ্ৰাস হয় আৰু যোগান বঢ়িলে মূল্যবৃদ্ধি হয়।
প্ৰশ্ন ৩: বিভিন্ন বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ তিনিটা প্ৰধান ৰূপ আছে — (১) স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate): চৰকাৰে অথবা কেন্দ্ৰীয় বেংকে বিনিময় হাৰ পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত কৰে আৰু সেইটো বজাই ৰাখে। ইয়াৰ সুবিধা স্থিৰতা, কিন্তু অসুবিধা বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰালৰ চাপ। (২) নমনীয় বিনিময় হাৰ (Flexible Exchange Rate): চাহিদা আৰু যোগানৰ ভিত্তিত বজাৰৰ দ্বাৰা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত হয়। ই BoP ভাৰসাম্য স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ৰক্ষা কৰে, কিন্তু অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। (৩) পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ (Managed Floating): মূলতঃ বজাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয় কিন্তু কেন্দ্ৰীয় বেংকে চৰম অস্থিৰতা ৰোধ কৰিবলৈ মাজে মাজে হস্তক্ষেপ কৰে। ই দুয়োটা ব্যৱস্থাৰ সুবিধা সংযোগ কৰে। ভাৰতে বৰ্তমান এই ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ বিদেশী বিনিময় পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতে আৰম্ভণিতে স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় টকাক পাউণ্ড আৰু পিছত ডলাৰৰ লগত সংযুক্ত কৰিছিল। কিন্তু ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱা BoP ঘাটি আৰু বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰালৰ ক্ষয়ৰ ফলত ১৯৬৬ আৰু ১৯৯১ চনত টকাৰ অৱমূল্যন কৰিব লগা হ’ল। ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত ভাৰতে পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ১৯৯৩ চনৰ পৰা টকাক চলিত একাউণ্টত পৰিৱৰ্তনযোগ্য (Convertible) কৰা হয়। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে আৱশ্যকতা অনুসৰি বজাৰত হস্তক্ষেপ কৰি বিনিময় হাৰৰ স্থিৰতা বজাই ৰাখে। বৰ্তমান ভাৰতৰ বিদেশী মুদ্ৰা ভঁৰাল উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে আৰু ই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ ভঁৰাল।
প্ৰশ্ন ৫: বিদেশী বিনিময় বজাৰৰ বিভিন্ন ৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিদেশী বিনিময় বজাৰৰ দুটা প্ৰধান ৰূপ আছে — (১) স্পট বজাৰ (Spot Market): ইয়াত মুদ্ৰাৰ লেনদেন তৎক্ষণাৎ চলিত হাৰত হয়। লেনদেন সাধাৰণতে দুদিনৰ ভিতৰত নিষ্পত্তি হয়। ইয়াত নিৰ্ধাৰিত হাৰক স্পট ৰেট (Spot Rate) বোলে। (২) ফৰৱাৰ্ড বজাৰ (Forward Market): ইয়াত আজি চুক্তি সম্পন্ন কৰি ভৱিষ্যত নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত হাৰত মুদ্ৰাৰ লেনদেন কৰা হয়। ইয়াত নিৰ্ধাৰিত হাৰক ফৰৱাৰ্ড ৰেট (Forward Rate) বোলে। ফৰৱাৰ্ড বজাৰে বিনিময় হাৰৰ ঝুঁকি (Risk) কম কৰিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰি Hedging, Speculation আৰু Arbitrage বিদেশী বিনিময় বজাৰৰ অন্যান্য কাৰ্যকলাপ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: মুক্ত অৰ্থনীতিয়ে বাহ্যিক জগতৰ সৈতে ৰাখে—
(ক) সম্পৰ্ক
(খ) সম্পৰ্ক নাৰাখে
(গ) ক’ত হস্তক্ষেপ
(ঘ) একোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (ক) সম্পৰ্ক।
প্ৰশ্ন ২: BoP-ৰ মুঠ অংশ কেইটা?
(ক) এটা
(খ) দুটা
(গ) তিনিটা
(ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (খ) দুটা।
প্ৰশ্ন ৩: সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানিক কয়—
(ক) দৃশ্যমান বাণিজ্য
(খ) অদৃশ্য বাণিজ্য
(গ) মূলধনী লেনদেন
(ঘ) এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ
উত্তৰঃ (ক) দৃশ্যমান বাণিজ্য।
প্ৰশ্ন ৪: FDI-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
(ক) Foreign Direct Investment
(খ) Foreign Domestic Investment
(গ) Federal Direct Investment
(ঘ) Final Direct Investment
উত্তৰঃ (ক) Foreign Direct Investment।
প্ৰশ্ন ৫: বিদেশৰ পৰা পঠোৱা ধন (Remittance) কোনটোৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(ক) দৃশ্যমান বাণিজ্য
(খ) অদৃশ্য বাণিজ্য
(গ) এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ
(ঘ) মূলধনী লেনদেন
উত্তৰঃ (গ) এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ।
প্ৰশ্ন ৬: বজাৰৰ চাহিদা-যোগানৰ ফলত মুদ্ৰাৰ মূল্য কমাটোক কয়—
(ক) মূল্যবৃদ্ধি
(খ) মূল্যহ্ৰাস
(গ) অৱমূল্যন
(ঘ) পুনৰ্মূল্যন
উত্তৰঃ (খ) মূল্যহ্ৰাস।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতে বৰ্তমান কোনটো বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে?
(ক) স্থিৰ
(খ) নমনীয়
(গ) পৰিচালিত ভাসমান
(ঘ) সোণৰ মান
উত্তৰঃ (গ) পৰিচালিত ভাসমান।
প্ৰশ্ন ৮: তৎক্ষণাৎ মুদ্ৰাৰ লেনদেন কৰা বজাৰক কয়—
(ক) ফৰৱাৰ্ড বজাৰ
(খ) স্পট বজাৰ
(গ) মূলধনী বজাৰ
(ঘ) কোনোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (খ) স্পট বজাৰ।
প্ৰশ্ন ৯: চৰকাৰে ইচ্ছাকৃতভাৱে নিজ মুদ্ৰাৰ মান কমাই দিলে—
(ক) মূল্যহ্ৰাস
(খ) অৱমূল্যন
(গ) মূল্যবৃদ্ধি
(ঘ) পুনৰ্মূল্যন
উত্তৰঃ (খ) অৱমূল্যন।
প্ৰশ্ন ১০: ১৯৯১ চনৰ পিছত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ফলত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল—
(ক) স্থিৰ বিনিময় হাৰ
(খ) সোণৰ মান
(গ) পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) পৰিচালিত ভাসমান বিনিময় হাৰ।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: _________ অৰ্থনীতিয়ে বাহ্যিক জগতৰ সৈতে কোনো লেনদেন নকৰে।
উত্তৰঃ বদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২: সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানিক _________ বাণিজ্য বোলে।
উত্তৰঃ দৃশ্যমান।
প্ৰশ্ন ৩: FII-ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল _________।
উত্তৰঃ Foreign Institutional Investment।
প্ৰশ্ন ৪: চৰকাৰে নিজ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য বঢ়াই দিলে তাক _________ বোলে।
উত্তৰঃ পুনৰ্মূল্যন।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা _________।
উত্তৰঃ পৰিচালিত ভাসমান।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True/False)
প্ৰশ্ন ১: বদ্ধ অৰ্থনীতিয়ে আমদানি-ৰপ্তানি কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২: সেৱাৰ আমদানি-ৰপ্তানিক অদৃশ্য বাণিজ্য বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩: মুদ্ৰা অৱমূল্যন নমনীয় বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪: FDI মূলধনী একাউণ্টৰ অংশ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫: স্পট বজাৰত মুদ্ৰাৰ লেনদেন ভৱিষ্যত তাৰিখত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
অতিৰিক্ত সংক্ষিপ্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Short Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুক্ত অৰ্থনীতিৰ তিনিটা সংযোগ কি কি?
উত্তৰঃ মুক্ত অৰ্থনীতিৰ তিনিটা প্ৰধান সংযোগ হ’ল — (১) উৎপাদনৰ বজাৰ অৰ্থাৎ আমদানি-ৰপ্তানি, (২) আৰ্থিক বজাৰ অৰ্থাৎ মূলধনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গতিবিধি, আৰু (৩) উৎপাদনৰ উপকৰণৰ বজাৰ অৰ্থাৎ শ্ৰম আৰু উদ্যোগৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিময়।
প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্য ভাৰসাম্য (Balance of Trade) কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা দেশৰ সামগ্ৰীৰ মুঠ ৰপ্তানি আৰু মুঠ আমদানিৰ পাৰ্থক্যক বাণিজ্য ভাৰসাম্য বোলে। যদি ৰপ্তানি আমদানিতকৈ অধিক হয় তেতিয়া অনুকূল বাণিজ্য ভাৰসাম্য হয় আৰু যদি আমদানি অধিক হয় তেতিয়া প্ৰতিকূল বাণিজ্য ভাৰসাম্য হয়।
প্ৰশ্ন ৩: বাণিজ্য ভাৰসাম্য আৰু লেনদেনৰ ভাৰসাম্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বাণিজ্য ভাৰসাম্যত কেৱল দৃশ্যমান সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি অন্তৰ্ভুক্ত হয়। কিন্তু লেনদেনৰ ভাৰসাম্যত দৃশ্যমান বাণিজ্য, অদৃশ্য বাণিজ্য, এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ আৰু মূলধনী লেনদেন সকলোবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়। অৰ্থাৎ বাণিজ্য ভাৰসাম্য লেনদেনৰ ভাৰসাম্যৰ এটা অংশ মাত্ৰ।
প্ৰশ্ন ৪: Hedging কি?
উত্তৰঃ বিনিময় হাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হ’ব পৰা ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ ফৰৱাৰ্ড বজাৰত মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ চুক্তি কৰাটোক Hedging বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: পৰিৱৰ্তনযোগ্যতা (Convertibility) মানে কি?
উত্তৰঃ এটা দেশৰ মুদ্ৰা মুক্তভাৱে আন এখন দেশৰ মুদ্ৰাৰ লগত বিনিময় কৰিব পৰা সুবিধাক পৰিৱৰ্তনযোগ্যতা বোলে। ভাৰতীয় টকা ১৯৯৩ চনত চলিত একাউণ্টত পৰিৱৰ্তনযোগ্য কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: স্থিৰ বিনিময় হাৰৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ স্থিৰ বিনিময় হাৰৰ সুবিধাসমূহ হ’ল — (১) ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত স্থিৰতা প্ৰদান কৰে যাৰ ফলত ব্যৱসায়ীসকলে পূৰ্বানুমান কৰিব পাৰে, আৰু (২) ই মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে কাৰণ চৰকাৰে আনুষ্ঠানিক হাৰ বজাই ৰাখিবলৈ মুদ্ৰানীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: নমনীয় বিনিময় হাৰৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ নমনীয় বিনিময় হাৰৰ অসুবিধাসমূহ হ’ল — (১) বিনিময় হাৰ অস্থিৰ হোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত অনিশ্চয়তা আৰু ঝুঁকি বাঢ়ে, আৰু (২) ই ফটকা বাণিজ্য (Speculation) উৎসাহিত কৰে যাৰ ফলত মুদ্ৰাৰ মূল্য চৰম অস্থিৰ হ’ব পাৰে।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| English Term | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Open Economy | মুক্ত অৰ্থনীতি |
| Closed Economy | বদ্ধ অৰ্থনীতি |
| Balance of Payments (BoP) | লেনদেনৰ ভাৰসাম্য |
| Current Account | চলিত একাউণ্ট |
| Capital Account | মূলধনী একাউণ্ট |
| Visible Trade | দৃশ্যমান বাণিজ্য |
| Invisible Trade | অদৃশ্য বাণিজ্য |
| Unilateral Transfers | এক-পাক্ষিক স্থানান্তৰণ |
| Foreign Direct Investment (FDI) | প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ |
| Foreign Institutional Investment (FII) | বৈদেশিক প্ৰাতিষ্ঠানিক বিনিয়োগ |
| Banking Capital | বেংকিং মূলধন |
| BoP Surplus | লেনদেনৰ ভাৰসাম্যৰ উদ্বৃত্ত |
| BoP Deficit | লেনদেনৰ ভাৰসাম্যৰ ঘাটি |
| Autonomous Transactions | স্বায়ত্ব লেনদেন |
| Accommodating Transactions | মিলান্তৰক লেনদেন |
| Foreign Exchange Market | বিদেশী বিনিময় বজাৰ |
| Spot Market | স্পট বজাৰ |
| Forward Market | ফৰৱাৰ্ড বজাৰ |
| Foreign Exchange Rate | বিদেশী বিনিময় হাৰ |
| Fixed Exchange Rate | স্থিৰ বিনিময় হাৰ |
| Flexible Exchange Rate | নমনীয় বিনিময় হাৰ |
| Managed Floating | পৰিচালিত ভাসমান |
| Appreciation | মুদ্ৰাৰ মূল্যবৃদ্ধি |
| Depreciation | মুদ্ৰাৰ মূল্যহ্ৰাস |
| Devaluation | মুদ্ৰা অৱমূল্যন |
| Revaluation | মুদ্ৰা পুনৰ্মূল্যন |
| Hedging | ঝুঁকি ৰোধ |
| Speculation | ফটকা বাণিজ্য |
| Arbitrage | মূল্য পাৰ্থক্য লাভ |
| Convertibility | পৰিৱৰ্তনযোগ্যতা |