Class 12 Economics Chapter 5 — চৰকাৰী বাজেট আৰু অৰ্থনীতি (Government Budget and the Economy)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ সামষ্টিক অৰ্থনীতি (Macroeconomics) ভাগৰ পঞ্চম অধ্যায় চৰকাৰী বাজেট আৰু অৰ্থনীতি (Government Budget and the Economy)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু সংখ্যাত্মক সমস্যাৰ সমাধান অসমীয়া মাধ্যমত আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত আপুনি বাজেটৰ অৰ্থ, উদ্দেশ্য, উপাদান, ৰাজহ-মূলধন বাজেটৰ পাৰ্থক্য, প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰ, বাজেটৰ ঘাটিৰ প্ৰকাৰভেদ আৰু ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে জানিব পাৰিব।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
চৰকাৰী বাজেটৰ অৰ্থ: চৰকাৰী বাজেট হৈছে এক বিত্তীয় বছৰৰ বাবে চৰকাৰৰ প্ৰত্যাশিত আয় (Estimated Receipts) আৰু প্ৰত্যাশিত ব্যয় (Estimated Expenditure)ৰ এক বিৱৰণী বা পূৰ্বানুমান। ভাৰতৰ সংবিধানৰ ১১২ নং ধাৰাত উল্লিখিত এই বাৰ্ষিক বিত্তীয় বিৱৰণী (Annual Financial Statement) সংসদৰ অনুমোদন সাপেক্ষ। এক বিত্তীয় বছৰ বুজায় ১ এপ্ৰিলৰ পৰা পৰৱৰ্তী বছৰৰ ৩১ মাৰ্চলৈকে সময়সীমাক। বাজেটৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল— সম্পদৰ পুনঃআৱণ্টন (Reallocation of Resources), আয় আৰু সম্পদৰ পুনৰ্বিতৰণ (Redistribution of Income and Wealth), অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা (Economic Stability) ৰক্ষা, ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ ব্যৱস্থাপনা (Management of Public Enterprises), অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি (Economic Growth) আৰু কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি, আৰু আঞ্চলিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা।
বাজেটৰ উপাদান: চৰকাৰী বাজেটক দুটা মূল ভাগত বিভক্ত কৰা হয়— (১) ৰাজহ বাজেট (Revenue Budget) আৰু (২) মূলধন বাজেট (Capital Budget)। ৰাজহ বাজেটত অন্তৰ্ভুক্ত হয় ৰাজহ আয় (Revenue Receipts) আৰু ৰাজহ ব্যয় (Revenue Expenditure)। ৰাজহ আয় হ’ল এনে আয় যিয়ে চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতা সৃষ্টি নকৰে আৰু সম্পত্তিৰ হ্ৰাসো নঘটায়; ইয়াত আছে কৰ আয় (Tax Revenue— প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ) আৰু কৰ-বহিৰ্ভূত আয় (Non-Tax Revenue— সুদ, লভ্যাংশ, মাচুল, জৰিমানা, ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ লাভ)। মূলধন বাজেটত মূলধন আয় (Capital Receipts) আৰু মূলধন ব্যয় (Capital Expenditure) থাকে। মূলধন আয়ে দায়বদ্ধতা সৃষ্টি কৰে বা সম্পত্তি হ্ৰাস কৰে— উদাহৰণ: ঋণ গ্ৰহণ, ঋণৰ আদায়, বিনিৱেশ-হস্তান্তৰ (Disinvestment)।
কৰৰ বৰ্গীকৰণ: প্ৰত্যক্ষ কৰ (Direct Tax) হ’ল এনে কৰ য’ত কৰৰ বোজা আৰু কৰ প্ৰদানকাৰী একেজন ব্যক্তি— উদাহৰণ আয়কৰ, কৰ্পৰেট কৰ, সম্পত্তি কৰ। পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax)ৰ ক্ষেত্ৰত কৰৰ বোজা অন্য ব্যক্তিৰ ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত হ’ব পাৰে— উদাহৰণ GST, শুল্ক, উৎপাদন শুল্ক। ব্যয় অনুসৰি বাজেটক উন্নয়নমূলক (Developmental) আৰু অউন্নয়নমূলক (Non-Developmental) বুলি ভগোৱা হয়। আগৰ যোজনাভিত্তিক আৰু অ-যোজনা ব্যয়ৰ বৰ্গীকৰণ ২০১৭ চনৰ পৰা বাতিল কৰা হ’ল।
বাজেটৰ প্ৰকাৰ আৰু ঘাটি: বাজেট তিনি প্ৰকাৰৰ— সমতুল্য বাজেট (Balanced Budget) য’ত আয় = ব্যয়; উদ্বৃত্ত বাজেট (Surplus Budget) য’ত আয় > ব্যয়; আৰু ঘাটি বাজেট (Deficit Budget) য’ত আয় < ব্যয়। তিনিটা প্ৰধান ঘাটিৰ ধাৰণা— ৰাজহ ঘাটি = ৰাজহ ব্যয় − ৰাজহ আয়; ৰাজকোষীয় ঘাটি = মুঠ ব্যয় − (ৰাজহ আয় + ঋণ-বহিৰ্ভূত মূলধন আয়); প্ৰাথমিক ঘাটি = ৰাজকোষীয় ঘাটি − সুদ পৰিশোধ। ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ পৰিণাম— ঋণৰ ভাৰ বৃদ্ধি, মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আশঙ্কা, বাহ্যিক ঋণ-নিৰ্ভৰতা, বিনিৱেশৰ ভিৰাই-উলিওৱা প্ৰভাৱ (Crowding Out)। সুশাসনৰ বাবে ভাৰতে ২০০৩ চনত FRBM Act (Fiscal Responsibility and Budget Management Act) প্ৰৱৰ্তন কৰে। সাৰ্বজনীন ঋণ (Public Debt) দুই প্ৰকাৰৰ— আভ্যন্তৰীণ (Internal) আৰু বাহ্যিক (External)।
Summary (English)
A government budget is an annual financial statement showing estimated receipts and expenditures of the government for a fiscal year (1st April to 31st March), as required under Article 112 of the Indian Constitution. Its main objectives are reallocation of resources, redistribution of income and wealth, economic stability, management of public enterprises, growth, and reducing regional disparities. The budget has two main components— the Revenue Budget (Revenue Receipts and Revenue Expenditure) and the Capital Budget (Capital Receipts and Capital Expenditure). Revenue receipts neither create liability nor reduce assets and include tax revenue (direct + indirect) and non-tax revenue (interest, dividends, fees, fines). Capital receipts create liability or reduce assets— borrowings, recoveries of loans, and disinvestment. Budgets may be balanced, surplus or deficit. Important deficit measures are: Revenue Deficit (Revenue Expenditure − Revenue Receipts), Fiscal Deficit (Total Expenditure − Total Receipts excluding borrowings), and Primary Deficit (Fiscal Deficit − Interest Payments). A high fiscal deficit raises debt, fuels inflation and crowds out private investment. The FRBM Act, 2003 mandates fiscal discipline. Public debt is classified as internal and external.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Question Answer)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰী বাজেট কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰী বাজেট হৈছে এক বিত্তীয় বছৰৰ বাবে চৰকাৰৰ প্ৰত্যাশিত আয় আৰু প্ৰত্যাশিত ব্যয়ৰ এক বাৰ্ষিক বিৱৰণী।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতত বিত্তীয় বছৰ বুজোৱা সময়সীমা কি?
উত্তৰঃ ১ এপ্ৰিলৰ পৰা পৰৱৰ্তী বছৰৰ ৩১ মাৰ্চলৈকে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো ধাৰাত বাজেটৰ উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১১২ নং ধাৰাত (Article 112)।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাজহ আয় কাক বোলে?
উত্তৰঃ চৰকাৰৰ যিবোৰ আয়ে দায়বদ্ধতা সৃষ্টি নকৰে আৰু সম্পত্তিৰ হ্ৰাস নঘটায়, তাকে ৰাজহ আয় বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: মূলধন আয় কাক বোলে?
উত্তৰঃ চৰকাৰৰ যিবোৰ আয়ে দায়বদ্ধতা সৃষ্টি কৰে বা সম্পত্তিৰ হ্ৰাস ঘটায়, তাকে মূলধন আয় বোলে। উদাহৰণ— ঋণ গ্ৰহণ, ঋণৰ আদায়, বিনিৱেশ-হস্তান্তৰ।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰত্যক্ষ কৰৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আয়কৰ (Income Tax) আৰু কৰ্পৰেট কৰ (Corporate Tax)।
প্ৰশ্ন ৭: পৰোক্ষ কৰৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) আৰু আমদানি শুল্ক (Customs Duty)।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজকোষীয় ঘাটি = মুঠ ব্যয় − (ৰাজহ আয় + ঋণ-বহিৰ্ভূত মূলধন আয়)।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰাথমিক ঘাটি কি?
উত্তৰঃ ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ পৰা সুদ পৰিশোধৰ পৰিমাণ বিয়োগ কৰিলে যি ফল পোৱা যায়, সেয়ে প্ৰাথমিক ঘাটি। সূত্ৰ: প্ৰাথমিক ঘাটি = ৰাজকোষীয় ঘাটি − সুদ পৰিশোধ।
প্ৰশ্ন ১০: FRBM Act কেতিয়া প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ২০০৩ চনত (Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003)।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰী বাজেটৰ মুখ্য উদ্দেশ্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰী বাজেটৰ মুখ্য উদ্দেশ্যবোৰ হ’ল— (ক) সম্পদৰ পুনঃআৱণ্টনৰ যোগেদি জনকল্যাণ বৃদ্ধি কৰা; (খ) আয় আৰু সম্পদৰ অসমতা হ্ৰাস কৰিবলৈ পুনৰ্বিতৰণ; (গ) মুদ্ৰাস্ফীতি বা অৱনতিৰ পৰা অৰ্থনীতিক ৰক্ষা কৰি অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা ৰক্ষা; (ঘ) ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ ব্যৱস্থাপনা; আৰু (ঙ) অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি আৰু আঞ্চলিক ভাৰসাম্য বজাই ৰখা।
প্ৰশ্ন ২: ৰাজহ আয় আৰু মূলধন আয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| ৰাজহ আয় (Revenue Receipts) | মূলধন আয় (Capital Receipts) |
|---|---|
| দায়বদ্ধতা সৃষ্টি নকৰে। | দায়বদ্ধতা সৃষ্টি কৰে। |
| সম্পত্তিৰ হ্ৰাস নঘটায়। | সম্পত্তিৰ হ্ৰাস ঘটায়। |
| উদাহৰণ— কৰ আয়, মাচুল, জৰিমানা। | উদাহৰণ— ঋণ, ঋণ-আদায়, বিনিৱেশ-হস্তান্তৰ। |
| নিয়মীয়া আৰু পুনৰাৱৃত্তিমূলক। | অনিয়মীয়া আৰু এককালীন প্ৰকৃতিৰ। |
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু পৰোক্ষ কৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| প্ৰত্যক্ষ কৰ (Direct Tax) | পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax) |
|---|---|
| কৰৰ বোজা আৰু প্ৰদানকাৰী একেজন। | কৰৰ বোজা অন্য ব্যক্তিলৈ স্থানান্তৰিত হয়। |
| উদাহৰণ— আয়কৰ, কৰ্পৰেট কৰ। | উদাহৰণ— GST, শুল্ক। |
| আয়ৰ ওপৰত আৰোপিত। | পণ্য আৰু সেৱাৰ ওপৰত আৰোপিত। |
| প্ৰগতিশীল প্ৰকৃতিৰ। | সাধাৰণতে আনুপাতিক বা প্ৰতিগামী। |
প্ৰশ্ন ৪: ৰাজহ ব্যয় আৰু মূলধন ব্যয়ৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজহ ব্যয়ে চৰকাৰৰ সম্পত্তি বৃদ্ধি নকৰে আৰু দায়বদ্ধতাও হ্ৰাস নকৰে— উদাহৰণ চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা, সুদ পৰিশোধ, ভৰ্তুকি, পেঞ্চন। মূলধন ব্যয়ে চৰকাৰৰ সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰে বা দায়বদ্ধতা হ্ৰাস কৰে— উদাহৰণ ভূমি ক্ৰয়, যন্ত্ৰপাতি ক্ৰয়, ভৱন নিৰ্মাণ, ঋণ পৰিশোধ। ৰাজহ ব্যয় পুনৰাৱৃত্তিমূলক হ’লেও মূলধন ব্যয় এককালীন আৰু উৎপাদনমুখী।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাজহ ঘাটিৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ চৰকাৰৰ ৰাজহ ব্যয় ৰাজহ আয়ৰ পৰা যিমান অধিক, সেই পাৰ্থক্যকে ৰাজহ ঘাটি বোলে। ই দেখুৱায় যে চৰকাৰে নিজৰ চলিত খৰচ পূৰাবলৈ ঋণ ল’ব লগা হয় বা সম্পত্তি বিক্ৰী কৰিব লগা হয়। সূত্ৰ: ৰাজহ ঘাটি = ৰাজহ ব্যয় − ৰাজহ আয়।
প্ৰশ্ন ৬: বাজেটৰ প্ৰকাৰভেদ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাজেট তিনি প্ৰকাৰৰ— (ক) সমতুল্য বাজেট: চৰকাৰৰ মুঠ আয় = মুঠ ব্যয়; (খ) উদ্বৃত্ত বাজেট: মুঠ আয় > মুঠ ব্যয়, মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সময়ত উপযোগী; আৰু (গ) ঘাটি বাজেট: মুঠ আয় < মুঠ ব্যয়, অৱনতিৰ সময়ত উপযোগী।
৫-৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰী বাজেটৰ উদ্দেশ্যসমূহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চৰকাৰী বাজেটৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(ক) সম্পদৰ পুনঃআৱণ্টন (Reallocation of Resources): বজাৰ অৰ্থনীতিয়ে সদায় সামাজিক কল্যাণ অনুযায়ী সম্পদ আৱণ্টন নকৰে। চৰকাৰে কৰ-নীতি, ভৰ্তুকি আৰু প্ৰত্যক্ষ উৎপাদনৰ যোগেদি সম্পদৰ পুনৰাৱণ্টন কৰি কল্যাণমুখী খণ্ডলৈ প্ৰৱাহ ঘটায়।
(খ) আয় আৰু সম্পদৰ পুনৰ্বিতৰণ (Redistribution of Income and Wealth): প্ৰগতিশীল কৰ আৰু কল্যাণমূলক ব্যয়ৰ মাধ্যমেৰে চৰকাৰে ধনী-দুখীয়াৰ মাজৰ অসমতা হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
(গ) অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা (Economic Stability): মুদ্ৰাস্ফীতি বা মন্দাৰ সময়ত চৰকাৰে বাজেটৰ যোগেদি ৰাজকোষীয় নীতিৰ ব্যৱহাৰ কৰি দাম, কৰ্মসংস্থান আৰু উৎপাদনৰ স্থিৰতা ৰক্ষা কৰে।
(ঘ) ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ পৰিচালনা (Management of Public Enterprises): চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহক বাজেটৰ মাধ্যমেৰে অৰ্থ সংস্থান কৰে।
(ঙ) অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি (Economic Growth): মূলধন বিনিৱেশ আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ যোগেদি অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ হাৰ ত্বৰান্বিত কৰা।
(চ) আঞ্চলিক ভাৰসাম্য: পিছপৰা অঞ্চলৰ উন্নয়নৰ বাবে অধিক ব্যয় কৰি আঞ্চলিক বৈষম্য কমোৱা।
প্ৰশ্ন ২: ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজকোষীয় ঘাটিয়ে চৰকাৰৰ মুঠ ঋণ-প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ হ’ল—
(১) ঋণৰ ভাৰ বৃদ্ধি: অধিক ঘাটিয়ে চৰকাৰক বেছিকৈ ঋণ ল’বলৈ বাধ্য কৰায় আৰু ভৱিষ্যতৰ সুদ-পৰিশোধৰ বোজা বঢ়ায়। (২) মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আশঙ্কা: চৰকাৰে যদি ঘাটি পূৰ কৰিবলৈ মুদ্ৰা মুদ্ৰণ কৰে, তেন্তে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰা সৰবৰাহ বাঢ়ি গৈ দাম-স্তৰ ওপৰলৈ যায়। (৩) বাহ্যিক নিৰ্ভৰতা: বিদেশী ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা বঢ়াই অৰ্থনীতিৰ সাৰ্বভৌমত্বক দুৰ্বল কৰে। (৪) বিনিৱেশৰ ভিৰাই-উলিওৱা প্ৰভাৱ (Crowding Out): চৰকাৰে অধিক ঋণ ল’লে সুদৰ হাৰ বাঢ়ি ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিনিৱেশ হ্ৰাস পায়। (৫) প্ৰজন্মান্তৰ ভাৰ: বৰ্তমানৰ ঘাটি পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মই কৰ-আকাৰে পৰিশোধ কৰিব লগা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: তলৰ তথ্যৰ পৰা ৰাজহ ঘাটি, ৰাজকোষীয় ঘাটি আৰু প্ৰাথমিক ঘাটি গণনা কৰা— ৰাজহ আয় ₹১০০০ কোটি, মূলধন আয় (ঋণ-বহিৰ্ভূত) ₹২০০ কোটি, ৰাজহ ব্যয় ₹১৩০০ কোটি, মূলধন ব্যয় ₹৫০০ কোটি, সুদ পৰিশোধ ₹১৫০ কোটি।
উত্তৰঃ
(ক) ৰাজহ ঘাটি = ৰাজহ ব্যয় − ৰাজহ আয় = ১৩০০ − ১০০০ = ₹৩০০ কোটি।
(খ) মুঠ ব্যয় = ৰাজহ ব্যয় + মূলধন ব্যয় = ১৩০০ + ৫০০ = ₹১৮০০ কোটি। ঋণ-বহিৰ্ভূত মুঠ আয় = ৰাজহ আয় + ঋণ-বহিৰ্ভূত মূলধন আয় = ১০০০ + ২০০ = ₹১২০০ কোটি। ৰাজকোষীয় ঘাটি = মুঠ ব্যয় − ঋণ-বহিৰ্ভূত মুঠ আয় = ১৮০০ − ১২০০ = ₹৬০০ কোটি।
(গ) প্ৰাথমিক ঘাটি = ৰাজকোষীয় ঘাটি − সুদ পৰিশোধ = ৬০০ − ১৫০ = ₹৪৫০ কোটি।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাজহ বাজেট আৰু মূলধন বাজেটৰ পাৰ্থক্য আৰু উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চৰকাৰী বাজেটৰ দুটা প্ৰধান অংশ আছে— ৰাজহ বাজেট আৰু মূলধন বাজেট।
(ক) ৰাজহ বাজেট: ই চৰকাৰৰ চলিত আয় আৰু চলিত ব্যয়ৰ লেখ ৰাখে। ইয়াৰ দুটা উপাদান— (i) ৰাজহ আয়: কৰ আয় (প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ) আৰু কৰ-বহিৰ্ভূত আয় (সুদ, লভ্যাংশ, মাচুল, জৰিমানা, ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ লাভ); (ii) ৰাজহ ব্যয়: দৰমহা, পেঞ্চন, সুদ পৰিশোধ, ভৰ্তুকি, প্ৰতিৰক্ষা ব্যয়।
(খ) মূলধন বাজেট: চৰকাৰৰ সম্পত্তি আৰু দায়বদ্ধতা সম্পৰ্কীয় লেনদেনৰ লেখ। ইয়াৰ দুটা উপাদান— (i) মূলধন আয়: অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক ঋণ, ঋণৰ আদায়, বিনিৱেশ-হস্তান্তৰ; (ii) মূলধন ব্যয়: ভূমি, ভৱন, যন্ত্ৰপাতি ক্ৰয়, ৰাজ্য চৰকাৰক ঋণ, ঋণ পৰিশোধ। মূলধন বাজেট দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনা আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ৫: সাৰ্বজনীন ঋণ (Public Debt) কাক বোলে? আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক ঋণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ চৰকাৰে নিজৰ ব্যয় পূৰাবলৈ লোৱা মুঠ ঋণৰ পৰিমাণকে সাৰ্বজনীন ঋণ বোলে। ইয়াক দুটা শ্ৰেণীত ভগোৱা হয়—
| আভ্যন্তৰীণ ঋণ (Internal Debt) | বাহ্যিক ঋণ (External Debt) |
|---|---|
| দেশৰ ভিতৰৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়। | বিদেশৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়। |
| উদাহৰণ— ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক, বাণিজ্যিক বেংক, জনসাধাৰণ। | উদাহৰণ— বিশ্ব বেংক, IMF, বিদেশী চৰকাৰ। |
| স্বদেশী মুদ্ৰাত পৰিশোধ কৰিব পাৰি। | বৈদেশিক মুদ্ৰাত পৰিশোধ কৰিব লাগে। |
| সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা নাই। | সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰে। |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰী বাজেট ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো ধাৰাৰ অধীনত উপস্থাপন কৰা হয়?
(ক) ১১০ ধাৰা (খ) ১১২ ধাৰা (গ) ১১৪ ধাৰা (ঘ) ১১৬ ধাৰা
উত্তৰঃ (খ) ১১২ ধাৰা।
প্ৰশ্ন ২: তলৰ কোনটো প্ৰত্যক্ষ কৰৰ উদাহৰণ?
(ক) GST (খ) আমদানি শুল্ক (গ) আয়কৰ (ঘ) উৎপাদন শুল্ক
উত্তৰঃ (গ) আয়কৰ।
প্ৰশ্ন ৩: তলৰ কোনটো মূলধন আয়ৰ উদাহৰণ?
(ক) আয়কৰ (খ) GST (গ) ঋণ গ্ৰহণ (ঘ) মাচুল
উত্তৰঃ (গ) ঋণ গ্ৰহণ।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাজকোষীয় ঘাটিৰ পৰা সুদ পৰিশোধ বিয়োগ কৰিলে কি পোৱা যায়?
(ক) ৰাজহ ঘাটি (খ) প্ৰাথমিক ঘাটি (গ) বাজেটীয় ঘাটি (ঘ) মুদ্ৰাস্ফীতিজনিত ঘাটি
উত্তৰঃ (খ) প্ৰাথমিক ঘাটি।
প্ৰশ্ন ৫: তলৰ কোনটো ৰাজহ ব্যয়ৰ উদাহৰণ?
(ক) যন্ত্ৰপাতি ক্ৰয় (খ) ভৱন নিৰ্মাণ (গ) দৰমহা পৰিশোধ (ঘ) ৰাজ্য চৰকাৰক ঋণ
উত্তৰঃ (গ) দৰমহা পৰিশোধ।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতৰ বিত্তীয় বছৰ চলে—
(ক) জানুৱাৰী–ডিচেম্বৰ (খ) এপ্ৰিল–মাৰ্চ (গ) জুলাই–জুন (ঘ) অক্টোবৰ–ছেপ্তেম্বৰ
উত্তৰঃ (খ) এপ্ৰিল–মাৰ্চ।
প্ৰশ্ন ৭: FRBM Act প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল—
(ক) ২০০১ চনত (খ) ২০০৩ চনত (গ) ২০০৫ চনত (ঘ) ২০০৭ চনত
উত্তৰঃ (খ) ২০০৩ চনত।
প্ৰশ্ন ৮: সমতুল্য বাজেটত—
(ক) আয় > ব্যয় (খ) আয় < ব্যয় (গ) আয় = ব্যয় (ঘ) আয় = ০
উত্তৰঃ (গ) আয় = ব্যয়।
প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটো কৰ-বহিৰ্ভূত ৰাজহ আয়ৰ উদাহৰণ?
(ক) আয়কৰ (খ) GST (গ) মাচুল আৰু জৰিমানা (ঘ) ঋণ গ্ৰহণ
উত্তৰঃ (গ) মাচুল আৰু জৰিমানা।
প্ৰশ্ন ১০: বিনিৱেশৰ ভিৰাই-উলিওৱা প্ৰভাৱ (Crowding Out) কোনটোৰ ফল?
(ক) উদ্বৃত্ত বাজেট (খ) সমতুল্য বাজেট (গ) উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি (ঘ) কম মুদ্ৰাস্ফীতি
উত্তৰঃ (গ) উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. চৰকাৰী বাজেট সংবিধানৰ ________ ধাৰাত উল্লিখিত। উত্তৰঃ ১১২।
২. ৰাজহ ঘাটি = ৰাজহ ব্যয় − ________। উত্তৰঃ ৰাজহ আয়।
৩. ________ কৰৰ বোজা স্থানান্তৰিত হ’ব নোৱাৰে। উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ।
৪. প্ৰাথমিক ঘাটি = ৰাজকোষীয় ঘাটি − ________। উত্তৰঃ সুদ পৰিশোধ।
৫. ভাৰতৰ বিত্তীয় বছৰ আৰম্ভ হয় ________ ৰ পৰা। উত্তৰঃ ১ এপ্ৰিল।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা (True/False)
১. GST এক প্ৰত্যক্ষ কৰ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২. ঋণ গ্ৰহণ চৰকাৰৰ এক মূলধন আয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩. ৰাজকোষীয় ঘাটিয়ে চৰকাৰৰ মুঠ ঋণ-প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰে। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪. পেঞ্চন পৰিশোধ এক মূলধন ব্যয়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৫. উদ্বৃত্ত বাজেট মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সময়ত উপযোগী। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰ (Glossary & Formula Table)
| অসমীয়া পৰিভাষা | English Term | সংজ্ঞা / সূত্ৰ |
|---|---|---|
| চৰকাৰী বাজেট | Government Budget | চৰকাৰৰ বাৰ্ষিক প্ৰত্যাশিত আয়-ব্যয়ৰ বিৱৰণী। |
| ৰাজহ আয় | Revenue Receipts | দায়বদ্ধতা সৃষ্টি নকৰা আৰু সম্পত্তি হ্ৰাস নকৰা চৰকাৰৰ আয়। |
| মূলধন আয় | Capital Receipts | দায়বদ্ধতা সৃষ্টি কৰা বা সম্পত্তি হ্ৰাস কৰা আয়। |
| ৰাজহ ব্যয় | Revenue Expenditure | সম্পত্তি বৃদ্ধি নকৰা বা দায়বদ্ধতা হ্ৰাস নকৰা ব্যয়। |
| মূলধন ব্যয় | Capital Expenditure | সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰা বা দায়বদ্ধতা হ্ৰাস কৰা ব্যয়। |
| প্ৰত্যক্ষ কৰ | Direct Tax | কৰৰ বোজা স্থানান্তৰিত হ’ব নোৱৰা কৰ। উদাহৰণ— আয়কৰ। |
| পৰোক্ষ কৰ | Indirect Tax | কৰৰ বোজা স্থানান্তৰিত হ’ব পৰা কৰ। উদাহৰণ— GST। |
| ৰাজহ ঘাটি | Revenue Deficit | ৰাজহ ব্যয় − ৰাজহ আয়। |
| ৰাজকোষীয় ঘাটি | Fiscal Deficit | মুঠ ব্যয় − (ৰাজহ আয় + ঋণ-বহিৰ্ভূত মূলধন আয়)। |
| প্ৰাথমিক ঘাটি | Primary Deficit | ৰাজকোষীয় ঘাটি − সুদ পৰিশোধ। |
| সাৰ্বজনীন ঋণ | Public Debt | চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা মুঠ ঋণৰ পৰিমাণ। |
| FRBM Act | Fiscal Responsibility & Budget Management Act | ২০০৩ চনত প্ৰৱৰ্তিত ৰাজকোষীয় শৃংখলাৰ আইন। |
| সমতুল্য বাজেট | Balanced Budget | আয় = ব্যয়। |
| উদ্বৃত্ত বাজেট | Surplus Budget | আয় > ব্যয়। |
| ঘাটি বাজেট | Deficit Budget | আয় < ব্যয়। |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাক ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতি পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ লগত থাকক।