Class 12 Economics Chapter 4 — মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা (Money and Banking)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত আপুনি ASSEB (অসম মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ)ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতি (সমষ্টিগত অৰ্থবিজ্ঞান)ৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা” (Money and Banking)ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু শব্দাৰ্থ পাব। এই অধ্যায়ত মুদ্ৰাৰ অৰ্থ, কাৰ্যাৱলী, মুদ্ৰাৰ যোগান, বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়া, ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ কাৰ্যাৱলী আৰু ঋণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বিভিন্ন কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
বিনিময় প্ৰথা আৰু ইয়াৰ অসুবিধা: মুদ্ৰাৰ আৱিষ্কাৰৰ পূৰ্বে মানুহে দ্ৰব্যৰ বিনিময়ত দ্ৰব্য আদান-প্ৰদান কৰিছিল, যাক বিনিময় প্ৰথা (Barter System) বুলি কোৱা হয়। কিন্তু এই প্ৰথাৰ কেইবাটাও অসুবিধা আছিল — যেনে দ্বিপাক্ষিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ অভাৱ (lack of double coincidence of wants), মূল্যৰ সাধাৰণ মাপকাঠীৰ অভাৱ, মূল্য সঞ্চয়ৰ অসুবিধা, ভৱিষ্যত আদায়ৰ অসুবিধা আদি। এই অসুবিধাসমূহ আঁতৰাবৰ বাবেই মুদ্ৰাৰ উদ্ভৱ হয়। মুদ্ৰাই সকলো প্ৰকাৰৰ লেন-দেনৰ মাধ্যম হিচাপে কাম কৰি অৰ্থনীতিক সচল কৰি ৰাখিছে।
মুদ্ৰাৰ সংজ্ঞা আৰু কাৰ্যাৱলী: মুদ্ৰা হৈছে এনে এক বস্তু যিটো বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সকলোৱে গ্ৰহণ কৰে, মূল্যৰ মাপকাঠী হিচাপে ব্যৱহৃত হয় আৰু আইনগতভাৱে স্বীকৃত। মুদ্ৰাৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলী হ’ল — (i) বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange): ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ লেন-দেনত মুদ্ৰা ব্যৱহাৰ হয়। (ii) মূল্যৰ মাপকাঠী (Unit of Account/Measure of Value): দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ এককত প্ৰকাশ কৰা হয়। (iii) মূল্য সঞ্চয় (Store of Value): মুদ্ৰা ভৱিষ্যত ব্যৱহাৰৰ বাবে সঞ্চয় কৰিব পৰা যায়। (iv) ভৱিষ্যত আদায়ৰ মাপকাঠী (Standard of Deferred Payment): ধাৰ-কৰ্জ ভৱিষ্যতে মুদ্ৰাৰ যোগেদি আদায় কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও মুদ্ৰাই মূলধনৰ স্থানান্তৰ, তাৰল্য প্ৰদান আদি কাৰ্যো কৰে।
মুদ্ৰা ৰখাৰ উদ্দেশ্য আৰু মুদ্ৰাৰ যোগান: বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ জে. এম. কেইনছৰ মতে, মানুহে তিনিটা উদ্দেশ্যত মুদ্ৰা ৰাখে — (১) লেন-দেনৰ উদ্দেশ্য (Transactions Motive): দৈনন্দিন কেনা-মেলাৰ বাবে। (২) সাৱধানতাৰ উদ্দেশ্য (Precautionary Motive): অপ্ৰত্যাশিত প্ৰয়োজনৰ বাবে। (৩) ফটকাবাজীৰ উদ্দেশ্য (Speculative Motive): বন্ডৰ মূল্যৰ পৰিবৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জন কৰাৰ বাবে। মুদ্ৰাৰ যোগানক ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰিছে — M1 = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা + বেংকত ৰখা চাহিদা আমানত + ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অন্য আমানত। M2 = M1 + ডাক বিভাগৰ সঞ্চয় আমানত। M3 = M1 + বেংকৰ সময়ী আমানত। M4 = M3 + ডাক বিভাগৰ মুঠ আমানত। M1 আৰু M2 ক সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা (Narrow Money) আৰু M3 আৰু M4 ক বহল মুদ্ৰা (Broad Money) বুলি কোৱা হয়।
বাণিজ্যিক বেংক আৰু ঋণ সৃষ্টি: বাণিজ্যিক বেংকে আমানত গ্ৰহণ আৰু ঋণ প্ৰদান কৰাৰ যোগেদি ঋণ সৃষ্টি (Credit Creation) কৰে। বেংকে গ্ৰাহকৰ পৰা পোৱা আমানতৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশ (CRR) ৰিজাৰ্ভ ৰাখি বাকীখিনি ঋণ হিচাপে দিয়ে। ঋণ গ্ৰহণকাৰীয়ে এই টকা পুনৰ বেংকতে জমা ৰাখে আৰু এনেদৰে চক্ৰাকাৰে ঋণ সৃষ্টি হয়। ঋণ গুণক (Credit Multiplier) = 1/CRR। উদাহৰণ: যদি প্ৰাথমিক আমানত ₹১,০০০ আৰু CRR = ১০% (০.১) হয়, তেন্তে মুঠ ঋণ সৃষ্টি = ₹১,০০০ × (১/০.১) = ₹১০,০০০। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI): ১৯৩৫ চনৰ ১ এপ্ৰিলত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা এই কেন্দ্ৰীয় বেংকটোৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলী হ’ল — নোট প্ৰচলন, চৰকাৰৰ বেংকাৰ, বেংকৰ বেংকাৰ, বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ৰক্ষক, অন্তিম ঋণদাতা আৰু ঋণ নিয়ন্ত্ৰক। RBI এ পৰিমাণগত (CRR, SLR, ৰেপো হাৰ, ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰ, OMO, বেংক হাৰ) আৰু গুণগত (margin requirement, moral suasion, credit rationing) পদ্ধতিৰ যোগেদি ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
Summary (in English)
This chapter explores the evolution, meaning, and role of money along with the structure of the banking system in India. Before money, the barter system was used, but it suffered from problems like lack of double coincidence of wants, absence of a common measure of value, and difficulty in storing wealth. Money emerged to solve these issues and performs four primary functions: medium of exchange, unit of account, store of value, and standard of deferred payment. According to Keynes, people demand money for three motives — transactions, precautionary, and speculative. The Reserve Bank of India classifies money supply into M1, M2, M3, and M4. Commercial banks create credit through deposits and loans; the credit multiplier equals 1/CRR. The RBI, established on 1st April 1935, acts as the central bank performing functions like note issue, banker to government, banker’s bank, custodian of foreign exchange reserves, lender of last resort, and controller of credit. It uses quantitative tools (CRR, SLR, repo rate, reverse repo rate, OMO, bank rate) and qualitative tools (margin requirement, moral suasion) to regulate credit in the economy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1-Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুদ্ৰা কাক বোলে?
উত্তৰঃ মুদ্ৰা হৈছে এনে এক বস্তু যিটো বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সকলোৱে গ্ৰহণ কৰে, মূল্যৰ মাপকাঠী হিচাপে কাম কৰে আৰু আইনগতভাৱে স্বীকৃত।
প্ৰশ্ন ২: বিনিময় প্ৰথা কাক বোলে?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ দ্ৰব্যৰ বিনিময়ত দ্ৰব্য আদান-প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থাটোকেই বিনিময় প্ৰথা (Barter System) বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কেতিয়া স্থাপন হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ১৯৩৫ চনৰ ১ এপ্ৰিল তাৰিখে স্থাপন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: CRR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ CRR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Cash Reserve Ratio (নগদ সঞ্চিতি অনুপাত)।
প্ৰশ্ন ৫: SLR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ SLR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Statutory Liquidity Ratio (বৈধানিক চলনক্ষম অনুপাত)।
প্ৰশ্ন ৬: ৰেপো হাৰ (Repo Rate) কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে বাণিজ্যিক বেংকসমূহক স্বল্পকালীন ঋণ দিওঁতে ধাৰ্য কৰা সুদৰ হাৰকেই ৰেপো হাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: ঋণ গুণকৰ সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰঃ ঋণ গুণক (Credit Multiplier) = ১/CRR।
প্ৰশ্ন ৮: M1 ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ M1 = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা + বাণিজ্যিক বেংকত ৰখা চাহিদা আমানত + ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অন্য আমানত।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতত মুদ্ৰা প্ৰচলনৰ অধিকাৰ কাৰ হাতত আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত মুদ্ৰা (নোট) প্ৰচলনৰ একচেটীয়া অধিকাৰ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ হাতত আছে। কিন্তু ১ টকীয়া নোট আৰু সকলো ধাতু মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন ভাৰত চৰকাৰৰ বিত্ত মন্ত্ৰালয়ে কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: অন্তিম ঋণদাতা (Lender of Last Resort) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকসমূহে আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত অন্য কোনো উপায় নাথাকিলে শেষ অৱলম্বন হিচাপে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ লয় বাবে RBI ক অন্তিম ঋণদাতা বোলে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা অসুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা হ’ল —
- দ্বিপাক্ষিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ অভাৱ (Lack of double coincidence of wants)।
- মূল্যৰ সাধাৰণ মাপকাঠীৰ অভাৱ (Absence of common measure of value)।
- মূল্য সঞ্চয়ৰ অসুবিধা (Difficulty in storing value)।
- ভৱিষ্যত আদায়ৰ অসুবিধা (Difficulty in deferred payment)।
- দ্ৰব্য বিভাজনৰ অসুবিধা (Difficulty in subdivision of goods)।
প্ৰশ্ন ২: মুদ্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰাথমিক কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰাথমিক কাৰ্য হ’ল —
- বিনিময়ৰ মাধ্যম: সকলো ধৰণৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয়ত মুদ্ৰাক মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- মূল্যৰ মাপকাঠী: দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ এককত নিৰ্ণয় কৰা হয়।
- মূল্য সঞ্চয়: মুদ্ৰা সহজে সঞ্চয় কৰিব পৰা যায়।
- ভৱিষ্যত আদায়ৰ মাপকাঠী: ধাৰ আৰু কৰ্জৰ ভৱিষ্যত আদায় মুদ্ৰাৰ যোগেদি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: কেইনছৰ মতে মুদ্ৰা ৰখাৰ উদ্দেশ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ জে. এম. কেইনছৰ মতে মানুহে তিনিটা উদ্দেশ্যত মুদ্ৰা ৰাখে —
- লেন-দেনৰ উদ্দেশ্য (Transactions Motive): দৈনন্দিন কেনা-মেলাৰ বাবে নগদ মুদ্ৰা প্ৰয়োজন।
- সাৱধানতাৰ উদ্দেশ্য (Precautionary Motive): অপ্ৰত্যাশিত প্ৰয়োজন (যেনে অসুখ, দুৰ্ঘটনা)ৰ বাবে।
- ফটকাবাজীৰ উদ্দেশ্য (Speculative Motive): বন্ডৰ মূল্যৰ পৰিবৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জনৰ বাবে মুদ্ৰা ৰখা।
প্ৰশ্ন ৪: M1 আৰু M3 ৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱা।
উত্তৰঃ M1 হ’ল সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা যিয়ে জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা + বেংকৰ চাহিদা আমানত + RBI ৰ অন্য আমানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ই অতি তৰল। M3 হ’ল বহল মুদ্ৰা যাৰ ভিতৰত M1 + বেংকৰ সময়ী আমানত (Time Deposits) অন্তৰ্ভুক্ত। M3 ক “মুঠ মুদ্ৰাৰ যোগান” (Aggregate Monetary Resources) বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: বাণিজ্যিক বেংক আৰু কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকে লাভৰ উদ্দেশ্যে আমানত গ্ৰহণ কৰে আৰু ঋণ প্ৰদান কৰে। ই ঋণ সৃষ্টি কৰে কিন্তু নোট প্ৰচলনৰ অধিকাৰ নাই। কেন্দ্ৰীয় বেংক (RBI) দেশৰ আটাইতকৈ ওপৰ পৰ্যায়ৰ বেংক, যিয়ে নোট প্ৰচলন কৰে, ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু চৰকাৰ আৰু অন্য বেংকৰ বেংকাৰ হিচাপে কাম কৰে। কেন্দ্ৰীয় বেংকে জনসাধাৰণৰ লগত প্ৰত্যক্ষ লেন-দেন নকৰে।
প্ৰশ্ন ৬: ৰেপো হাৰ আৰু ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ৰেপো হাৰ হ’ল সেই হাৰ য’ত RBI এ বাণিজ্যিক বেংকসমূহক স্বল্পকালীন ঋণ প্ৰদান কৰে চৰকাৰী চিকিউৰিটিৰ বিনিময়ত। ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰ হ’ল সেই হাৰ য’ত বাণিজ্যিক বেংকসমূহে তেওঁলোকৰ বাঢ়তি পুঁজি RBI ত জমা ৰাখে। ৰেপো হাৰ বঢ়ালে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান কমে; ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰ বঢ়ালে বেংকে অধিক টকা RBI ত জমা ৰাখে।
৫-৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুদ্ৰাৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ কাৰ্যাৱলীসমূহক প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু আকস্মিক কাৰ্য বুলি ভাগ কৰিব পাৰি।
(ক) প্ৰাথমিক কাৰ্যঃ
- বিনিময়ৰ মাধ্যম: মুদ্ৰাই দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয়ত মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ ফলত বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধা দূৰ হয়।
- মূল্যৰ মাপকাঠী: মুদ্ৰাৰ এককত দ্ৰব্যৰ মূল্য নিৰ্ণয় কৰা হয়, যাৰ ফলত মূল্যৰ তুলনা সহজ হয়।
(খ) গৌণ কাৰ্যঃ
- মূল্য সঞ্চয়: মুদ্ৰা সহজে সঞ্চয় কৰিব পৰা যায় আৰু ই ভৱিষ্যত প্ৰয়োজনৰ বাবে ক্ৰয়ৰ ক্ষমতা সংৰক্ষণ কৰে।
- ভৱিষ্যত আদায়ৰ মাপকাঠী: ধাৰ-কৰ্জ মুদ্ৰাৰ যোগেদি ভৱিষ্যতে আদায় কৰা হয়।
- মূল্যৰ স্থানান্তৰ: মুদ্ৰাৰ যোগেদি এক ঠাইৰ পৰা আন এক ঠাইলৈ মূল্য স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।
(গ) আকস্মিক কাৰ্যঃ মূলধন গঠন আৰু বিনিয়োগ, ক্ৰয়-ক্ষমতা প্ৰদান, তাৰল্য সৃষ্টি, জাতীয় আয় বিতৰণ আদি।
প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্যিক বেংকে কেনেদৰে ঋণ সৃষ্টি কৰে? এটা উদাহৰণৰ সহায়ত বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকে আমানত গ্ৰহণ আৰু ঋণ প্ৰদানৰ যোগেদি ঋণ সৃষ্টি (Credit Creation) কৰে। যেতিয়া বেংকে গ্ৰাহকৰ পৰা প্ৰাথমিক আমানত পায়, তেতিয়া অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত বেংকে দেখে যে সকলো গ্ৰাহকে এটা সময়তে টকা উলিয়াই নিনিয়ে। সেইবাবে বেংকে আমানতৰ এটা সৰু অংশহে নগদ সঞ্চিতি (CRR) হিচাপে ৰাখি বাকীখিনি ঋণ প্ৰদান কৰে।
উদাহৰণ: ধৰক, প্ৰাথমিক আমানত = ₹১,০০০ আৰু CRR = ১০% (০.১০)।
| চক্ৰ (Round) | আমানত (₹) | সঞ্চিতি ১০% (₹) | ঋণ প্ৰদান (₹) |
|---|---|---|---|
| প্ৰথম | ১,০০০ | ১০০ | ৯০০ |
| দ্বিতীয় | ৯০০ | ৯০ | ৮১০ |
| তৃতীয় | ৮১০ | ৮১ | ৭২৯ |
| … | … | … | … |
| মুঠ | ১০,০০০ | ১,০০০ | ৯,০০০ |
সূত্ৰঃ মুঠ আমানত সৃষ্টি = প্ৰাথমিক আমানত × (১/CRR) = ১,০০০ × (১/০.১০) = ১,০০০ × ১০ = ₹১০,০০০। ইয়াত ঋণ গুণক ১০। গতিকে CRR যিমান কম, ঋণ সৃষ্টি সিমান বেছি; CRR যিমান বেছি, ঋণ সৃষ্টি সিমান কম।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলীসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) ১৯৩৫ চনৰ ১ এপ্ৰিলত স্থাপিত হোৱা ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল —
- নোট প্ৰচলন (Note Issue): ১ টকীয়া নোট আৰু ধাতু মুদ্ৰাৰ বাহিৰে অন্য সকলো মূল্যৰ নোট প্ৰচলনৰ একচেটীয়া অধিকাৰ RBI ৰ আছে। বৰ্তমানে নূন্যতম সংৰক্ষণ পদ্ধতি (Minimum Reserve System) অনুসৰি RBI এ ₹২০০ কোটিৰ সোণ আৰু বৈদেশিক চিকিউৰিটি সংৰক্ষণ ৰাখি যিকোনো পৰিমাণৰ নোট প্ৰচলন কৰিব পাৰে।
- চৰকাৰৰ বেংকাৰ (Banker to Government): RBI এ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ বেংকাৰ হিচাপে কাম কৰে। ই চৰকাৰৰ লেন-দেন পৰিচালনা কৰে আৰু ঋণ যোগায়।
- বেংকৰ বেংকাৰ (Banker’s Bank): সকলো বাণিজ্যিক বেংকে RBI ত নিজৰ একাউন্ট ৰাখিব লগা হয় আৰু RBI এ সেইসমূহ বেংকৰ তদাৰক কৰে।
- বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ৰক্ষক (Custodian of Foreign Exchange Reserves): RBI এ দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল ৰক্ষা কৰে আৰু বিনিময় হাৰ স্থিৰ ৰখাৰ চেষ্টা কৰে।
- অন্তিম ঋণদাতা (Lender of Last Resort): আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত বাণিজ্যিক বেংকসমূহক RBI এ ঋণ যোগাই সহায় কৰে।
- ঋণ নিয়ন্ত্ৰক (Controller of Credit): পৰিমাণগত আৰু গুণগত পদ্ধতিৰ যোগেদি RBI এ অৰ্থনীতিত ঋণৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- সম্পূৰ্ণ ব্যৱস্থাপনা: বিনিময় নিয়ন্ত্ৰণ, পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ আৰু কৃষি-শিল্প খণ্ডলৈ ঋণ প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰতো RBI এ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ৰিজাৰ্ভ বেংকে অৱলম্বন কৰা মুদ্ৰানীতিৰ পৰিমাণগত পদ্ধতিসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰিজাৰ্ভ বেংকে অৰ্থনীতিত ঋণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিম্নলিখিত পৰিমাণগত পদ্ধতিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰে —
- বেংক হাৰ (Bank Rate): RBI এ বাণিজ্যিক বেংকক দীৰ্ঘকালীন ঋণ দিওঁতে যি সুদৰ হাৰ ধাৰ্য কৰে। বেংক হাৰ বঢ়ালে ঋণ ব্যয়বহুল হয় আৰু ঋণৰ চাহিদা কমে।
- ৰেপো হাৰ (Repo Rate): RBI এ বাণিজ্যিক বেংকক স্বল্পকালীন ঋণ দিওঁতে ধাৰ্য কৰা সুদৰ হাৰ। ৰেপো হাৰ বঢ়ালে বেংকে কম ঋণ লয় আৰু মুদ্ৰাৰ যোগান কমে।
- ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰ (Reverse Repo Rate): বাণিজ্যিক বেংকে RBI ত পুঁজি জমা ৰাখোঁতে পোৱা সুদৰ হাৰ। ই বঢ়ালে বেংকৰ পুঁজি RBI ত গৈ থাকে।
- মুক্ত বজাৰ পৰিচালনা (Open Market Operations – OMO): RBI এ চৰকাৰী চিকিউৰিটি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰি অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। চিকিউৰিটি বিক্ৰী কৰিলে মুদ্ৰাৰ যোগান কমে আৰু কিনিলে বাঢ়ে।
- নগদ সঞ্চিতি অনুপাত (CRR): বাণিজ্যিক বেংকে নিজৰ মুঠ আমানতৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশ RBI ত নগদ হিচাপে জমা ৰাখিব লাগে। CRR বঢ়ালে ঋণ সৃষ্টিৰ ক্ষমতা কমে।
- বৈধানিক চলনক্ষম অনুপাত (SLR): বাণিজ্যিক বেংকে আমানতৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশ নগদ, সোণ বা চৰকাৰী চিকিউৰিটিৰ ৰূপত নিজৰ ওচৰতে ৰাখিব লাগে। SLR বঢ়ালে ঋণ যোগান কমে।
প্ৰশ্ন ৫: মুদ্ৰাৰ যোগানৰ বিভিন্ন পৰিমাপসমূহ (M1, M2, M3, M4) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে ১৯৭৭ চনৰ পৰা মুদ্ৰাৰ যোগানক চাৰিটা পৰিমাপত প্ৰকাশ কৰি আহিছে —
- M1 (সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা): M1 = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (নোট আৰু ধাতু মুদ্ৰা) + বাণিজ্যিক বেংকত ৰখা চাহিদা আমানত (Demand Deposits) + ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অন্য আমানত। ই অতি তৰল ৰূপৰ মুদ্ৰা।
- M2: M2 = M1 + ডাক বিভাগৰ সঞ্চয় বেংকৰ আমানত। M2 ও সংকীৰ্ণ মুদ্ৰাৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
- M3 (বহল মুদ্ৰা): M3 = M1 + বাণিজ্যিক বেংকৰ সময়ী আমানত (Time Deposits)। M3 ক “মুঠ মুদ্ৰাৰ যোগান” (Aggregate Monetary Resources) বুলিও কোৱা হয় আৰু এইটো অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিমাপ।
- M4: M4 = M3 + ডাক বিভাগৰ মুঠ আমানত (জাতীয় সঞ্চয়পত্ৰৰ বাহিৰে)। M4 ৰ তাৰল্য আটাইতকৈ কম।
এনেদৰে তাৰল্যৰ ক্ৰম অনুসৰি M1 > M2 > M3 > M4। অৰ্থনীতিৰ স্বাস্থ্য বুজিবলৈ এই পৰিমাপসমূহ অপৰিহাৰ্য।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কেতিয়া স্থাপন হৈছিল?
(ক) ১৯৩৪ চন (খ) ১৯৩৫ চন (গ) ১৯৪৭ চন (ঘ) ১৯৪৯ চন
উত্তৰঃ (খ) ১৯৩৫ চন।
প্ৰশ্ন ২: মুদ্ৰাৰ প্ৰাথমিক কাৰ্য কোনটো?
(ক) মূল্য সঞ্চয় (খ) বিনিময়ৰ মাধ্যম (গ) মূলধন গঠন (ঘ) ক্ৰয়-ক্ষমতা স্থানান্তৰ
উত্তৰঃ (খ) বিনিময়ৰ মাধ্যম।
প্ৰশ্ন ৩: ঋণ গুণকৰ সূত্ৰ কি?
(ক) CRR (খ) ১/CRR (গ) CRR × ১০০ (ঘ) ১ – CRR
উত্তৰঃ (খ) ১/CRR।
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো M1 ৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়?
(ক) চাহিদা আমানত (খ) সময়ী আমানত (গ) জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (ঘ) RBI ৰ অন্য আমানত
উত্তৰঃ (খ) সময়ী আমানত।
প্ৰশ্ন ৫: মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ ফটকাবাজীৰ উদ্দেশ্যটো কোনে আৰম্ভ কৰিছিল?
(ক) এডাম স্মিথ (খ) মাৰ্শ্বাল (গ) কেইনছ (ঘ) ৰবিন্স
উত্তৰঃ (গ) কেইনছ।
প্ৰশ্ন ৬: CRR বঢ়ালে ঋণ সৃষ্টিৰ ক্ষমতা —
(ক) বাঢ়ে (খ) কমে (গ) অপৰিৱৰ্তিত থাকে (ঘ) দ্বিগুণ হয়
উত্তৰঃ (খ) কমে।
প্ৰশ্ন ৭: তলৰ কোনটো গুণগত পদ্ধতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(ক) CRR (খ) SLR (গ) Margin Requirement (ঘ) Repo Rate
উত্তৰঃ (গ) Margin Requirement।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত ১ টকীয়া নোট প্ৰচলন কৰে —
(ক) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে (খ) ভাৰত চৰকাৰৰ বিত্ত মন্ত্ৰালয়ে (গ) SBI এ (ঘ) NABARD এ
উত্তৰঃ (খ) ভাৰত চৰকাৰৰ বিত্ত মন্ত্ৰালয়ে।
প্ৰশ্ন ৯: “অন্তিম ঋণদাতা” বুলি কাক বোলা হয়?
(ক) বাণিজ্যিক বেংক (খ) সমবায় বেংক (গ) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (ঘ) আঞ্চলিক গ্ৰামীণ বেংক
উত্তৰঃ (গ) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক।
প্ৰশ্ন ১০: M3 = M1 + ?
(ক) ডাক আমানত (খ) চাহিদা আমানত (গ) সময়ী আমানত (ঘ) বৈদেশিক মুদ্ৰা
উত্তৰঃ (গ) সময়ী আমানত।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ১৯৩৫ চনৰ ____ তাৰিখে স্থাপন হৈছিল।
উত্তৰঃ ১ এপ্ৰিল।
প্ৰশ্ন ২: ঋণ গুণক = ____ ।
উত্তৰঃ ১/CRR।
প্ৰশ্ন ৩: M3 ক ____ মুদ্ৰা বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ বহল।
প্ৰশ্ন ৪: মুদ্ৰাৰ ফটকাবাজীৰ উদ্দেশ্য আগবঢ়োৱা অৰ্থনীতিবিদজন হৈছে ____ ।
উত্তৰঃ জে. এম. কেইনছ।
প্ৰশ্ন ৫: বৈধানিক চলনক্ষম অনুপাতৰ ইংৰাজী সংক্ষিপ্ত ৰূপ ____ ।
উত্তৰঃ SLR।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় (True/False)
প্ৰশ্ন ১: বিনিময় প্ৰথাৰ মূল অসুবিধা হ’ল দ্বিপাক্ষিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ অভাৱ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্যিক বেংকে নোট প্ৰচলন কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩: CRR বঢ়ালে ঋণ যোগান বাঢ়ে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (CRR বঢ়ালে ঋণ যোগান কমে)।
প্ৰশ্ন ৪: M3 ৰ ভিতৰত সময়ী আমানত অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ভাৰতৰ সকলো বাণিজ্যিক বেংকৰ বেংকাৰ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | ইংৰাজী অৰ্থ |
|---|---|
| মুদ্ৰা | Money |
| বিনিময় প্ৰথা | Barter System |
| বিনিময়ৰ মাধ্যম | Medium of Exchange |
| মূল্যৰ মাপকাঠী | Unit of Account / Measure of Value |
| মূল্য সঞ্চয় | Store of Value |
| ভৱিষ্যত আদায়ৰ মাপকাঠী | Standard of Deferred Payment |
| মুদ্ৰাৰ যোগান | Money Supply |
| সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা | Narrow Money (M1, M2) |
| বহল মুদ্ৰা | Broad Money (M3, M4) |
| লেন-দেনৰ উদ্দেশ্য | Transactions Motive |
| সাৱধানতাৰ উদ্দেশ্য | Precautionary Motive |
| ফটকাবাজীৰ উদ্দেশ্য | Speculative Motive |
| বাণিজ্যিক বেংক | Commercial Bank |
| কেন্দ্ৰীয় বেংক | Central Bank |
| ঋণ সৃষ্টি | Credit Creation |
| ঋণ গুণক | Credit Multiplier |
| চাহিদা আমানত | Demand Deposit |
| সময়ী আমানত | Time Deposit |
| ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক | Reserve Bank of India (RBI) |
| নগদ সঞ্চিতি অনুপাত | Cash Reserve Ratio (CRR) |
| বৈধানিক চলনক্ষম অনুপাত | Statutory Liquidity Ratio (SLR) |
| ৰেপো হাৰ | Repo Rate |
| ৰিভাৰ্ছ ৰেপো হাৰ | Reverse Repo Rate |
| বেংক হাৰ | Bank Rate |
| মুক্ত বজাৰ পৰিচালনা | Open Market Operations (OMO) |
| মাৰ্জিন প্ৰয়োজনীয়তা | Margin Requirement |
| অন্তিম ঋণদাতা | Lender of Last Resort |
| নোট প্ৰচলন | Note Issue |
| বৈদেশিক মুদ্ৰা ৰক্ষক | Custodian of Foreign Exchange |
| মুদ্ৰানীতি | Monetary Policy |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ “মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা” বিষয়ৰ ধাৰণা স্পষ্ট কৰাত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্য পৃষ্ঠাসমূহ চাওক।